بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدا جەنە رۋحاني مەدەنيەتٸمٸزدە ەرەكشە ورىن الاتىن جىراۋلار تۇلعاسى نەسٸمەن اسقاق ەدٸ?! حالىقتىڭ جادىنان بەرٸك ورىن العان, جٷرەگٸنٸڭ تٷكپٸرٸنە مەڭگٸ ۇيالاعان, ەلدٸك تۋىن كٶتەرگەن ايرىقشا تۇلعالاردىڭ ەرلٸگٸ مەن ەرەن ەڭبەگٸن جىرلاۋىمەن, سول جىردى ۇرپاققا قۇندى قازىنا رەتٸندە قالدىرۋىمەن اسقاق ەدٸ. اتتىڭ جالى, تٷيەنٸڭ قومىندا جٷرٸپ تٸرشٸلٸك كەشكەن كٶشپەندٸنٸڭ ارمان-مۇراتى, اڭسارى, مٸنەزٸ, قايراتى مەن قاجىرى, جاۋجٷرەكتٸگٸ بٸزگە جىراۋلاردىڭ تولعاۋى ھەم ەپوستىق مۇرالارى ارقىلى ەتەنە تانىس. ەجەلگٸ كٷننەن بٷگٸنگٸ تاڭعا دەيٸن قازاقتىڭ رۋحاني كٷرە تامىرى بولعان جىراۋلىق ٶنەر قانشاما قىمبات دٷنيەنٸ تۋدىرىپ, ۇلت رۋحىنىڭ نەرلەنۋٸنە ىقپال ەتسە, سولاردىڭ بٷگٸنگٸ مىسالى رەتٸندە الماس الماتوۆتىڭ جىر-داستاندارىن ايتۋعا بولادى.
«شىڭعىس-ناما» – ەل جادىنداعى ەرەكشە بولمىستى جان, كٷللٸ ەلەمدٸ داڭقىمەن جالت قاراتقان ەيگٸلٸ شىڭعىس حان تۇلعاسىن تاريحي دەرەكتەر مەن اڭىزدار وقيعاسىنان ٶربٸتە وتىرىپ بارىنشا تەرەڭ تانىتقان تاريحي داستان. پوەتيكالىق دەستٷرٸمٸزدە بار جىر جولدارىنىڭ مٸنەجات تٷرٸن ەسكە سالاتىن سٶز باسىندا مۇسىلماندىق دەستٷرگە سەيكەس جاراتۋشىدان مەدەت تٸلەگەن جىراۋدىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحقا قاتىستى وي-تولعامى ٶرنەكتەلگەن. ارى قاراي «ەلقيسسا» تٸزگٸندٸ ٶز قولىنا الىپ, شىڭعىس حان تاريحى تۋرالى تەرمەلەپ ٶتەدٸ. ۇلى قاعان تۋرالى ايتىلعان, جازىلعان دٷنيەلەر تٸلگە تيەك بولىپ, حاندار تاريحى تارقاتىلادى.
تاريحي داستان قۇرىلىمىناعى «شىڭعىس حاننىڭ اتا-بابالارى جٶنٸندەگٸ ەپسانا», جىراۋدىڭ ٶزٸ كٶرسەتكەندەي, «التىن شەجٸرە» جەلٸسٸ بويىنشا پوەزييا تٸلٸندە باياندالعان. وسىلاي باستاۋ العان تاريحي داستان «دوبۋ مەرگەننٸڭ الاڭ سۇلۋعا ٷيلەنۋٸ», «ەسۋكەي باتىردىڭ تاتارلارمەن سوعىسى» جەلٸسٸمەن جالعاسادى. داستان بايانىنداعى ەرەكشە تۇرعان ٷزٸك –«شىڭعىس حاننىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ» اۋزىشا دەستٷرگە ساي اڭىزدىق-ەپسانالىق مەنٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ەپوس دەستٷرٸندەگٸ «عاجايىپ تۋۋ» موتيۆٸ داستاندا ەل اۋزىندا ايتىلعان جەنە جازبا شەجٸرەلەردەن ورىن العان جەلٸدەن ٶربٸتٸلگەن. قارا تاستى اينالا ۇشقان كٸشكەنتاي قۇستىڭ بەلگٸسٸمەن ەسۋكەي قارا تاستى قاق جارعاندا اسپانعا بٸر التىن تاڭبا ۇشىپ, ەكٸنشٸ قايتارا شاپقاندا كٷمٸس تاڭبا كٶلگە تٷسەدٸ. قۇستىڭ بەلگٸسٸمەن ٷشٸنشٸ رەت تاستى جارعاندا:
قۇدٸرەتتٸ «حاسبۋ»* تاڭبا شىعا كەلدٸ,
كٶك تەڭٸرٸم ٶرنەكتەگەن بەدەر سالىپ, -
دەپ تولعايدى جىراۋ. وسىلايشا شىڭعىستىڭ داڭقتى بولاشاعى بەلگٸ ەتٸلەدٸ. داستان وقيعاسى حرونولوگييالىق رەتپەن تٷزٸلگەن. «ەسۋكەي باتىردىڭ ٶلٸمٸ», «تەمٷجٸننٸڭ بٶرتە قىزعا ٷيلەنۋٸ جەنە كەرەي ۋاڭ حانمەن (تۇعىرىل حان) وداقتاسۋى», «ەۋەلٸن-بەگٸم مەن بٶرتە حانىمنىڭ جاۋ قولىنا تٷسۋٸ» اتتى بٶلٸمدەردە شىڭعىس حاننىڭ جەكە ٶمٸرٸنە قاتىستى جەنە ەل ٶمٸرٸنە قاتىستى وقيعالار بٸر-بٸرٸمەن تىعىز پوەتيكالىق بايلانىستا جىرلانعان. شەجٸرە جازبا باياندارى مەن اۋىزشا دەستٷردەگٸ بايانداۋلار توعىسقان ٶلەڭ-جىر جولدارى وقيعانى جىر تٸلٸمەن جەتكٸزگەندە شەبەر ٷيلەسٸپ, وقىرمانىن دا, تىڭدارمانىن دا باۋرايدى.
ەيگٸلٸ قاعاننىڭ تاريحي جورىقتارى جىرلانعان جەنە تۇلعالىق دارالىعى پاش ەتٸلگەن «تەمٷجٸننٸڭ تايشى, مەركٸتتەردٸ شابۋى (1179ج)», «شىڭعىس حاننىڭ مەركٸتتەرگە جورىعى», «تەمٷجٸننٸڭ دوسى جامۇقادان بٶلٸنۋٸ» «ۇلىستىڭ ٸرگەسٸن قالاۋى», «كٶرٸپكەل قۇرشىنىڭ تٷس كٶرۋٸ», «تەمٷجٸننٸڭ حان سايلانۋى جەنە شىڭعىس حاعان اتاعىن اتالۋى (1182ج)» بٶلٸمدەرٸ داڭقتى كەيٸپكەردٸڭ كٷرەس جولىن, ەرەكشە جاراتىلىسىن, قولباسىلىق تالانتىن, قاعاندىق قاسيەتٸن تانىتادى. شىڭعىس حاننىڭ مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ تەرتٸبٸ مەن ەسكەري جٷيەنٸ ورنىقتىرۋداعى ەڭبەگٸ, ٷزدٸكسٸز سوعىستار جٷرگٸزٸپ, ۇلى جورىقتارعا شىعۋى, كەرۋلەن ٶزەنٸ جاعاسى مەن ونون تٷبەگٸندەگٸ شايقاستارى, جالايىر جامۇقامەن, مەركٸتتەرمەن, تاتارلارمەن سوعىسىن پوەتيكالىق تٸلمەن باياندايتىن بٶلٸمدەر باتىرلىقتىڭ, جانكەشتٸ قايسارلىقتىڭ, ۇلى قولباسىلىقتىڭ بٸتٸمٸن دارالاي تٷسۋگە ارنالعان. اڭىزدار مەن تاريحي دەرەكتەردٸڭ توعىسۋى نەتيجەسٸندە تۋىنداعان تاريحي داستاننىڭ ٶزەگٸنە الىنعان ەلدٸك, قاھارماندىق, تاريحي تۇلعانى ابسوليۋتتٸك دەرٸپتەۋ يدەياسى بۇدان كەيٸنگٸ بٶلٸمدەردە جالعاسىن تابادى. شىڭعىستىڭ جورىق جولدارى – ونىڭ جالپاق جاھاندى ٶزٸنە تەنتٸ ەتكەن ۇلى ٸستەرٸنٸڭ ايعاعى. جىردا وسى جورىقتار سيپاتى, سوعىس پسيحولوگيياسى, ۇلى يمپەريياعا تۇتاسقان تٷرلٸ تايپالار مەن رۋلار تاريحى, ەيگٸلٸ حاندار مەن شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ جورىقتارى ەلدٸك ماقسات-مٷددەنٸ كٶزدەگەن ۇلى وقيعالار رەتٸندە سۋرەتتەلەدٸ. شىڭعىستىڭ توعىز ۋەزٸرٸ تۋرالى بايان, سونداي-اق بورشى ۋەزٸردٸڭ, تارعۇتاي-كٸرلٸتٷكتٸڭ, كەرەي تۇعىرىل حاننىڭ (ۋاڭ حان) بايانى, شىڭعىس حاننىڭ ەسكەري كەڭەسٸ, كٷزەتشٸدەر مەن ساقشىلار ەرەجەسٸ تۋرالى بٶلٸمدەر, بۇيرىق حان, كٷلٸك حان, تۇعىرىل حان, شاعاتاي مەن ٷگەدەي, جوشى حان, قۇبىلاي حان, جەبە نويان, قاسار نويان وبرازدارى جىر مازمۇنىندا ٷلكەن كٶركەمدٸك جٷك ارقالاعان. وسىنداي تاراۋلاردىڭ ٸشٸندە جىر وقيعاسىنىڭ شارىقتاۋ شەگٸ دەرلٸك ەپسانالىق مەنٸمەن دارالانىپ, ميفوپوەتيكالىق كٶركەمدەۋمەن كٶمكەرٸلگەن «شىڭعىس حاننىڭ التىن كەسەدەن شاراپ ٸشۋٸ» اتتى تاراۋدى ەرەكشە بٶلٸپ ايتۋعا بولادى. ەرەكشە تۋعان, تەڭٸردٸڭ نازارى تٷسكەن جاننىڭ عانا ەنشٸسٸنە بۇيىرار «ٶمٸر توستاعانىن» ٸزدەۋ جەلٸسٸ ەلەم ميفولوگيياسىنداعى تۇراقتى ەرٸ كەڭ تاراعان موتيۆتەردٸڭ بٸرٸ. مولشىلىق پەن ىرىستىڭ, شەكسٸز بيلٸك پەن دانالىقتىڭ سۋسىنى قۇيىلعان «ٶمٸر توستاعانى» شىڭعىس قاعاننىڭ قولىندا عايىپتان شاراپ قۇيىلعان «التىن كەسە» سيپاتىندا كٶرٸنەدٸ. ونداعى شاراپ تەك شىڭعىستاي «ساعىمعا ساداعىن ٸلدٸرگەن» عاجايىپ بولمىستى ادامنىڭ كٶمەيٸنە قۇيىلادى.
كەلتتەر ميفولوگيياسىندا «ٶتكەننٸڭ جەنە كەلەشەكتٸڭ كورولٸ» دەپ اتالعان ارتۋر پاتشا قولىنا تٷسٸرەتٸن «ٶمٸر توستاعانى» (كەلتتەردٸڭ شىققان تەگٸ باعزى كٶشپەندٸلەر دەپ بٸلٸپ, ارتۋردى ٶز باۋىرىنا تارتاتىن تٷركٸ تەكتەس حالىقتار پٸكٸرٸن دە ەسكە سالا كەتەيٸك) ٶشپەس داڭق پەن كٶشپەس سالتاناتتىڭ سيمۆولى بولسا, دەل سول «التىن كەسە» شاراپ تولعان قالپىمەن شىڭعىس قاعانعا تەڭٸردٸڭ قالاۋىمەن بۇيىرادى. وسى بٸر ەرەكشە وقيعا ارقىلى جىرداعى شىڭعىس حان تۇلعاسى اسقاقتاي تٷسەدٸ.
تٷيٸندەي ايتساق, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلعان «شىڭعىس-ناما» تاريحي داستانى ەرلٸك پەن ەلدٸكتٸ جىرلاپ, قاھارماندىق رۋحتى كٶتەرەتٸن, ۇلت تاريحىنىڭ قات-قابات قالىڭ قويناۋىن كٶركەم كەڭٸستٸكتە تٷلەتكەن ٸرٸ ەپيكالىق تۋىندىلار قاتارىندا. جىراۋلىق دەستٷردە تۋىنداعان بۇل داستان قازاقتىڭ جىراۋلىق ٶنەرٸ مەن ەپيكالىق مۇراسىن جاڭعىرتقان كەسەك تۋىندى.
جانات ەسكەربەكقىزى,
ل.ن. گۋميلەۆ ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ
