Tarih ǵylymynyń kandidaty, filologiia ǵylymdarynyń doktory Qarjaýbai Sartqojaulynyń T.Ábenaiulyna bergen jaýaby.
***
1.Maqalaǵa ýáj
2010 jyly meni izdep Tileýbai degen azamat keldi. Tanysa kele bildim, seniń iniń eken. «Aǵam meni Sizge jiberdi. Jazbalarymdy ázirshe synǵa ala bermesinshi» degen sálemińdi jetkizip, seniń «Shynyńa kósh tarih, Shyńǵyshan kim?», «Qupiia shejiresiniń qupiiasy» degen kitabyńdy maǵan syiǵa tartty. «Sirá, menen kúdiktengen bolar. Kishilik tanytyp aldyma kelip otyr-ǵoi» degen nietpen iniń men ózińniń saǵyńdy syndyrmaiyn dep oilap, men de kisilik tanytyp, aǵalyq aqyl-keńesimdi berdim. Onda, «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» orta ǵasyrda jazylǵan, zerttelýi álemdik deńgeige kóterilgen tarihi mura ekenin aittym. Qazirgi kúnniń ózinde dúnie júziniń kóptegen tilderine (qytai, orys, japon, frantsýz, nemis, túrik, parsy, cheh, aǵylshyn, venger (majar), polsha, qazaq, korei, bulǵar, marati, ispan, rýmen, shved, býriad) aýdarylǵanyn eskerttim. Sondyqtan bul muraǵa asa saqtyqpen qaraýdy tapsyrdym.
Odan keiin senen eshqandai habar bolmady. Uzynqulaqtan estisem «Mońǵoldyń qupiia shejiresine» qatysty birneshe kitap bastyryp úlgeripsiń. «Qazaqstan ǴA-nyń qurmetti akademigi» degen ataq alypsyń. Baýyryń berip ketken kitapty sholyp otyryp jalǵandyqtyń eteginen myqtap ustaǵanyńa tańdandym. Sensatsiia jasaýǵa tym qumar azamat ekenińdi uqtym. Seniń bul eńbekteriń syn kóteretindei dúnie de emes eken. Ultyn, halqyn súietin qazaqtyń azamattary ultyna, urpaǵyna bir nárse jasap bergisi, bir jyrtyǵyna jamaý bolǵysy keletini túsinikti jai. Sondai jaqsy niet sende de bolǵan. Ókinishtisi, jolyńdy durys tańdai almaǵansyń. Qazaq aitady-ǵoi, «kórpeńe qarai kósil» dep. Tarih ǵylymy erikkenniń ermegi emes. Onyń zertteý nysany, ádis-tásili, teoriiasy degen siiaqty myń qyrtysy bar. Sol qyrtystaryn meńgerip, tarih mektebinen ótpei turyp, ózim bilemdikke salynyp, daýys kóterip baibalam salyp, aiǵailaýmen eshteńe sheshilmeidi (It ekesh it te súiekti jutarda artyna qaraidy-ǵoi). Taǵy bir qiturqysy, arnaiy bilimi joq adam tarihqa qumartyp «sábilik syrqatqa» shaldyǵady. Mundai syrqatqa shaldyqqan tarihi faktiler álemde ár ultta buryn da bolǵan, áli de jalǵasyp keledi. Ol ózi bir aǵym.
Aitpaǵym, sen dál sol kezeńde júr ekensiń. Nietiń durys. Ókinishtisi, sen til bilimi, tarih, tarihi filosofiianyń mektebinen ótpegensiń. Ózińdi osy salada daiyndamai, jańaǵy syrqat boiyńa jaiylyp dendep alǵan. Jazbalaryńnan osyny baiqadym.
Aqpan aiynda «ult.kz», «shyn.kz» jáne «Túrkistan» gazetinde meniń «Býrhan-Haldýnda bolǵan áńgime» degen maqalam jaryq kórdi. Keshikpei «dalanews.kz» saitynda seniń «Qarjaýbaidyń qiianaty nemese Shyńǵyshandy mońǵol qylý kimge kerek?» degen taqyryppen, keiin «Qazaq ádebieti» gazetine (№11. 04.03.2016) «Shyńǵyshan: derekke júgingen abzal» degen taqyryppen qaitadan baibalam salǵan maqalańdy ekinshi márte jariialapsyń.
Atalmysh meniń maqalamda Tileýberdi Ábenaiuly Tanabaiyn týraly, iaǵni, seniń adresińe bir de bir aýyz sóz aitylmaǵan. Shyńǵys hannan qazaq jasaýǵa kirisip jatqan bir sen ǵana emes, basqa da azamattar bar. Qazaqtardy aitpaǵanda ýkraindyq, reseilik diletanttar da jetip artylady. Sonda deimin-aý, Tileýberdi Ábenaiulynyń osynshama shamyrqana, shamdanyp meniń jeke basyma til tigizip, «ultyn satqan satqyn» degenge deiin baryp, ortasyna ótirikti úiip-tógip, saiasattyń sadaǵyn bezep, aǵash atqa teris mingizetindei men saǵan ne qylyp edim? Bólise almai júrgen dúniemiz joq edi-ǵoi. Sen ekeýmiz ómirde bir de bir ret kezdesken de emespiz. Sóite tura tap bir kegi bar, esesi ketken adamdai jeke basyma til tigizipsiń. Maqaladaǵy sóz saptasyń men óz qolyńmen jazǵan kitaptaryńdaǵy stilistika eki basqa. Múmkin qoldap-qolpashtap júrgen aǵalaryń qolushyn bergen bolar. Eger ǵylymǵa et júregińmen janyń ashysa meni ǵylymi talqyǵa shaqyrýyń kerek edi-ǵoi. Olai jasai almapsyń. Bizdiń ǵylymi kózqarasymyz onsyz da eki basqa. Qyzbalyqqa salynyp ishki qyjylyńdy tógip, búkil oqyrman aldynda ózińdi kórgensiz etip kórsetip til tigizý ádeptilikke de, ǵylymǵa jany ashyǵandyqqa da jatpaidy.
Bir áńgimeńde «Ákem Ábenai shejireshi, ári ataqty molda bolǵan» degen ediń. Ataqty moldanyń balasy, molda bola almasa da imanyna súienip, kórgendik tanytyp, ǵaibat aitpaý kerek edi. Halyqqa usynyp otyrǵan úlkendi, kishili dúnieler, avtordyń qolynan shyqqannan keiin halyqtyq bolady. Ári sózińdi jetkizgiń kelse halqyńdy syilaý kerek. Osy jaǵyna kelgende seniń kórgendigiń emes kórgensizdigiń jeńip ketken. Oǵan myna sóziń dálel bola alady. Maqaladaǵy: «Nasybai» sózin ilip alyp, nasybaiyn iisketip jibergen joq pa, nemese «ekolog militsiia sizge nasybaiyn iisketýmen tynbai nasybaiynyń «kórshisin» jalatýdan erinbes» degen sózderdi tárbie kórgen adam ardan attap aita almas edi! Osy qylyǵyńmen marqum molda ákeńniń arýaǵyn tabanyńmen taptap ótipsiń.
Qarjaýbaidyń bar armany Shyńǵyshandy «Mońǵol etý» depsiń. Baýyrym-aý! Menen buryn, senen buryn Shyńǵys Imperiiasy qurylǵannan beri álem Shyńǵys handy «mońǵol» dep tanyp qoiǵan. Muny Qarjaýbaidyń «armany» deseń, ol baiaǵyda oryndalyp qoiǵan. Shyńǵys han qazaq deisiń. Ol zamanda qazaq degen saiasi ári etnikalyq ataý bolyp pa edi? Biz Qazaq aqyn halyq, jyrshy, kúishi halyqpyz. Eger Shyńǵys han qazaq bolsa qazaqtar sol dáýirde ol jaily epos, dastan jyrdy aitpaǵanda 4 jol óleń qaldyrar edi-ǵoi. 1224-1360 jyldar arlyǵynda mońǵoldar Shyńǵys han týraly 100-den astam jazba derek qaldyryp, atyn urpaǵynan urpaǵyna ulyqtatypty. Onyń ishinde jalaiyr taipasynan deisiń. Shyńǵys nege túrikpin demei, «mońǵolmyn» dep jar salǵan. Túrkilik kereidiń Toǵrýl (ýań) hanmen nege «mońǵolsha ant berisip edik-qoi» dep renish bildiredi. (Qupiia shejire 5 bólim, 175-185 taraý) Qazaq Handyǵy qurylǵannan keiin «qazaq» atanyp otyrmyz. Kezinde «oǵyz», «qypshaq», «moǵol» degen saiasi-etnikalyq ataýmen de júrdik. Qazaq handyǵynyń aldynda Ábilhaiyr hannyń qarmaǵynda bir kez «ózbek» atalyp ta júrdik-qoi. Shyńǵys áýleti bilegen búgingi Aýǵanstan, Iran, Irak, Ózbekstan, Ázerbaijan, Grýziia, Tatar, bashqurttardyń barlyǵy seniń túsinigińshe qazaq bolǵany ma? Olai laǵyp ketý ǵylymǵa tompaq keledi.
Endigi kezekte seniń maqalańdaǵy jalǵan dúnielerge túsinik bereiin.
Maqalańnyń qunyn kóterý úshin Shyńǵyshan problemasyn aita otyryp Abaidy, Qaztýǵandy, Sultanmahmutty, Maǵjan, Álkei, Qanyshtardyń atyn qosyp tuzdyqtap otyrypsyń. Bulardyń Shyńǵys problemasyna qandai qatysy bar degen suraq týady. Sonan keiin jalǵan patriottyq-qazaqtyq uran kóterip, saiasattandyryp kelip, meni «qaǵynan jerigen qulanǵa» teńepsiń.
Oý, Ábenaiuly! Sen Qytaida júrgende sondaǵy halqyńa qamqor bolyp kórdiń be?
Qytaidyń ultsyzdandyrý saiasaty qazaqty kemirip jep jatqanda «Áý!» dep bas kóterip bir sóz aita aldyń ba? Árine, joq. Onda tyńda! Men maqtan súigish adam emespin. Biraq osyndaida aitpasa sózdiń atasy óledi degendei Mońǵoliiada júrgende óz ultymnyń joǵyn joqtap, quqyn qorǵap kelgenim qaqynda birli jarym sóz qozǵaiyn.
1991-1992 jyldary Mońǵoliianyń alǵashqy Demokratiialyq Konstitýttsiiasyn jasap, talqylap, bekitý isine Uly Quraldyń depýtaty bolǵandyqtan bir kisidei at salystym. Úsh aiǵa jýyq ýaqyt ár sózin, ár abzatsyn talqyǵa salǵanda jan berip, jan alysqan shaiqastar boldy. Saiasi aitys tartystardyń aýyr bolǵany sonshalyq, júrek talmasyna ushyrap uly jińgir Quryltai ústinde eki depýtat kóz jumdy.
Men óz basym Mońǵoliiadaǵy qazaq ultyn «shaǵyn rý» emes «ult» dep taný, qazaq tilin memlekettik til deńgeiine kóterip Negizgi Zańǵa (Konstitýttsiia) engizý máselesi boiynsha qazaq depýtattardyń basyn qosyp, solardyń qoldaýymen Uly Quryltai jinalysyn tastap shyǵyp, úsh táýlik boiy baikot jariialadym. Mońǵoliia Prezidentiniń uiymdastyrýymen parlamenttegi partiialardyń basshylaryn álde neshe márte kelissózge otyrǵyzyp, aiýdai alysa, dáleldei kelip Konstitýttsiianyń 8b babyna «… irgeli ári tyǵyz ornalasqan basqa ulttar bilim, ǵylymyn, mádeni sharalaryn áleýmettik qatynas isterin óz ana tilinde júrgizýge quqyqty» degen zańdyq aktini engizip, Mońǵoliiada qazaq tilin memlekettik til deńgeiine kóterdim. Qazaqtar Mońǵoldyń bir shaǵyn taipasy emes, «ult» degen anyqtama engizdim. Mońǵoliiada mońǵol, qazaq degen eki-aq ult bar ekenin eskerte keteiin. Shette júrip óz ultynyń áleýmettik jáne rýhani quqyǵyn qorǵaýǵa at salysqan meniń sol kezdegi áriptesterim Qinaiatuly Zardyhan, Baǵlanuly Zarykhan, Qadyr Sairan, Qali Álip, Ýathan Máýlit, Qylysh Quzykei, Asqynbai Sarai, Seiithan Iishan, Kógen Qusman, Nasyr Samat, Japarhan Berdimurat, Ajhan Bolat, Kúntýǵan Mizamhan, Jumabai Júnis, Nuǵyman Qabyl, A. Rashadhan, Ia.Húrlee, O.Tserevterge ult patriottary atynan alǵys aitamyn. Onyń syrtynda qazaqtardy atamekenge kóshirýge muryndyq bolǵanym, Mońǵoliiada qazaq avtonomiiasyn ornatý týraly bastama kóterip atsalysqanym t.s.s. ondaǵan azamattyq isterimniń bárin tizip shyqsam bul maqalanyń kólemi kótermes. Osy faktilerdi bilmei turyp, meni «satqyn» dep til tigizip, ǵaibat aitqandyǵyń úshin eger azamattyq aryń jeńse menen keshirim suraýyń kerek.
Seniń maqalańnyń basynda ústimizdegi jyldyń 16-sy aqpan kúni júrilgen «Ashyǵyn aitqanda» tok-shoýynda «Shyńǵys hannyń tegi kim?» degen taqyrypta ótkizilgen pikirsaiysta Shyńǵys han mońǵoldarynyń ataýy «móngú» atalǵany týraly aitqan edim. Osyǵan azdap túsinikteme berýdi jón kóremin.
1220-1221 jyldary qytaidyń Sún patshalyǵy tarapynan «Hýaidý» shekarasynyń basshysy Chjao Hýndy Hebeidegi Mońǵol armiiasynyń qolbasshysy Muqalaiǵa elshilikke jibergen-di.
Ol Iantszin qalasyndaǵy Mýhlaidyń janynda bolyp, kelissóz júrgizýmen qatar Mońǵol armiiasynyń daiyndyǵy, áskeri taktikasy, soǵys erejelerin baqylap, qupiiasymen tanysyp eline kelgen soń 1224 jyly «Menda beilý» (Mońǵol tatarlar týraly estelik) atty tarihi belgileýin jazyp qaldyrǵan. Chjao Hýnnyń bul eńbegin 1857 jyly V.P.Vasilev, 1975 jyly N.Ts.Mýnkýev orys tiline, 1980 jyly aǵylshyn tiline aýdaryp basqan. Qytai tilinde 7 márte jaryq kórgen. Osy tarihi jazbada Shyńǵys han mońǵoldarynyń ataýyn «Móngú» dep bergen. 1233, 1235, 1236 jyldary Orhon boiyndaǵy Qaraqorymǵa kelgen qytaidyń Sún patshalyq elshileri Pen Daia, Siýi Tin «Heida Shiliýe» (Qara tatarlar oqiǵasynyń shejiresi) atty eńbek jazyp qaldyrǵan. Bul eńbek qytai tilinde 5 márte, orys tiline Lin Kiýni, N.Ts.Mýnkýevtiń aýdarmasymen (1960), aǵylshyn tiline P.Olbriht, E.Pinks (1980), E.Henish, Tsýný (1986) siiaqty ǵalymdardyń atsalysýymen Eýropanyń birneshe tilderinde aýdarylyp jaryq kórgen. Osy eńbekte de mońǵoldardy «móngú» dep kórsetken. «Ashyǵyn aitqanda» tok-shoýynda televiziiadan sóilegende Mýhalai deýdiń ornyna «Qubylai» dep jańylys jasappyn. Osy qateligim úshin halyqtan keshirim suraimyn. Joǵarydaǵy atalmysh ǵalymdar men qatar P.Pellio, D.Banzaravtar tarihi jazbada qazirgi Inshan taýynyń bir bóligi «Mon» taýyn sol dáýirde «Móngú ýýl» (Kúmis taýy), «Heida Shiliýe»-de «mońǵol» ataýyn «móngú» (kúmis) degendi bildiretin ieroglifpen berilgenine Pen Daia túsinikteme bergen (Iýan chao bishi. 10-dápter, 13a beti; D. Banzarov. 1955. 136, 171 better; P.Pelliot. 1928. R.228; J.Baiasah.2006. – 40-41).
Shyǵys halyqtary handyqty, patshalyqty Altyn, kúmis, asyl tastardyń (gaýhar, laǵyl, t.b.) ataýmen ataityn dástúr bolǵan. Mysaly, Mánjúler kezinde «Altyn» handyǵy dep memleketin ataǵan. Sol siiaqty Inshan Mońǵoldary «Móngú ýls» (Kúmis handyǵy) dep ataǵan.
Ábenaiuly Sen maqalańda meniń «sary gazetterde» degen sózimdi ilip alyp biraz saiasattandyrypsyń. Dál osy jerde seniń saiasi saýatyń tym juqa ekenine kózim jetti. Endeshe tyńda, saýatyńdy asha keteiin.
«Sary gazetter» degenimiz kópshilik qoldy gazetter. Qoǵam bolǵan soń adamdardyń pikir alýandyǵy, ustanymy, túsinigi ártúrli bolady. Sol qoǵamdyq pikirlerdi erkin beretin demokratiialyq baǵyttaǵy basylymdardy «sary gazetter» dep ataidy. Meniń maqalamda gazetterdi kemsitken, qorlaǵan uǵym joq. Osy jaǵyn jaqsy túsinip alsań quba-qup bolar edi.
Endigi kezekte sensatsiia kóterip, ańqaý elge aramza molda bolyp, «Mońǵoldyń qupiia shejiresin» qytai ieroglifimen, qazaq tilinde jazylǵan eńbek dep jariialap, alaiaqtyq jasap júrgen, «irgeli eńbegińdi» taldaýǵa burylaiyn.
Eń áýeli oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin «Mońǵoldyń qupiia shejiresi»-niń taǵdyry haqynda qysqasha anyqtama berýdi jón kórdim.
Qytaidyń Min dinastinasynyń úshinshi imperatory Iýanle (Chen-tszý) zamanynda (1402-1425 jj) rettelip patsha arhivine «Iýnle da – dian» (Iýnle jylnamasynyń úlken ulaǵaty) dep atalatyn tarihi qujattar arasynda 12 dápterli bir nusqa, 15 dápter taǵy bir nusqasy saqtalǵan. Osy nusqalardan birneshe kóshirme keiin jasalǵan. Ol týraly zertteýshiler únemi túsinik berip keldi.
Qupiia shejireni zertteýshilerdiń deni búginge deiin «Gý» nusqasyn tuǵyr derek retinde paidalanyp keldi.
«Mońǵoldyń qupiia shejiresi» jazylǵan qujattyń ár betinde 6-9 jol, bir búktemesi 4-5 betten, barlyǵy 40-50 búkteme (búkteme juan, orys grafikasymen «Tsziýan» dep oqylady). Bir dápterde 4-5 búktemeden barlyǵy 12-15 dápterden (Qarańyz, G-02831, T-74. Qytaisha benj, ben-zi, túrikshe daftär (QBN 9610); uluγ däftär (U5p 415), DTS. 159) turady. Bir dápterde 347-488 jol, barlyǵy 4798 jol, 282 tarmaqtan quralǵan.
Osy «tarmaq» ataýyn sen «úzik» dep alypsyń. Buǵan deiin álem ǵalymdary «tarmaq» dep atap kelgen ataýdy (termin) qalaisha, ne sebepten «úzik» dep alǵanyńa tańym bar. «Úzik» bolsa maǵynalyq jaǵynan bir-birine bailanyspaityn dúnie bolýy kerek-qoi. Al myna «Mońǵoldyń qupiia shejiresinde» taqyrybynan bastap bir-birimen jalǵasyp jatqan tarihi shejire.
Bul meniń ashyp otyrǵan jańalyǵym emes «Qupiia shejireni» zerttegen ǵalymdardyń saraptamalarynyń qortyndysy.
Tarih ǵylymynyń derektaný salasynda a) túpnusqa, b) transliteratsiia, v) transkriptsiia nemese oqylýy, g) jańǵyrtpasy, d) sózbe sóz aýdarmasy, d)tildik jáne tarihi túsiniktemesi, j) maǵynalyq aýdarmasy dep atalatyn 7 kezeńnen (7 satydan) saraptalyp ótkennen keiin naǵyz ǵylymi tarihi qujattyq deńgeige kóteriledi. Ǵylymnyń qalyptasqan bezbeni osyndai.
Ábenaiuly, Sen «Qupiia shejireniń aqiqi túpnusqasy túrikshe jazylǵan» dep taýdan tas qulaǵandai perip kep jiberesiń (Ábenaiuly. «Qupiia shejireniń qupiiasy». 2010. – 3-bet). Bul sózdi aitý úshin biz kórsetken alty satydan ótip shyǵý kerek qoi. Sen óitip qinalmaisyń. Sonan keiin: «… Ol (shejire) túrikshe túpnusqadan burmalap jasalǵan. Olar (kimder?), aqiqi túpnusqany túrikshe-mońǵolsha aýdarmalardyń kómegimen áýeli mońǵolshalap alǵan. Sosyn baryp Mońǵolsha-qytaisha aýdarmashylardyń kómegimen qytaishaǵa aýdarǵan. Aqiqi túpnusqadaǵy túrikshe sózder pishik (ieroglif) jazýymen mońǵolshaǵa beiimdep balamalanǵan. Mońǵolshalaýdaǵy sebep, .. Shyńǵys handy kiristirý arqyly túrik halqyn el men jerge ielik etý uqyqtan túbegeili maqrum etý piǵyly bolǵan» (Ábenaiuly, 2010. – 4 bet.) dep urǵylaisyń.
Birinshi ýáj: Min dáýirinde qytailardyń máńgilik jaýy mońǵoldar bolǵan. Qytailar Mońǵoldardyń ezgisinen jańa ǵana qutylǵan kezeń edi. Sóite tura qytailar jaiynda jatqan túriktermen jaýlasyp, mońǵoldarǵa bolysatyndai aqymaq emes qoi. Kerisinshe mońǵoldardy jerge tyǵyp túrikterdi kótermei me?
Ekinshi ýáj: Qupiia shejire tý basta túrikshe jazylǵanyn dáleldeitin tarihi qujatty kórsetshi. Ol joq bolsa seniń sóziń júrmeidi. Seniki qur boljam ǵana bolady. Bizdiń sóz etip otyrǵan qupiia shejire qytailarǵa mońǵol tilin uqtyrý úshin jasalǵan nusqa ekeni buǵan deiin osy muramen ainalysqan ǵalymdar dáleldep tujyrymdaǵan. Al, alǵashqy túpnusqasy ázirge tabyla qoiǵan joq.
Úshinshi ýáj: Osy bir qundy derektiń túpnusqasyn qolǵa ustap otyryp óz tilderine aýdarǵan, ondaǵan tom eńbekter jazǵan áýeli qytaidyń qytai tekti Van Go-Vei siiaqty ondaǵan ǵalymdary, Ishki mońǵoldyń Baiar, Irinchin, B.Býlag, Ch.Batsaihan, Reseilik Palladii Kafarov, Keńester Odaǵynyń S.Kozin, B.Ia.Vladimirtsov, Syrtqy Mońǵoliianyń Ts.Damdinsúren, Tsendgún, Germaniialyq E.Heinish, Frantsiialyq P.Pellio, Japondyq Kobaiasi Takishiro, Shiratori Kýrakish, Vengerlik L.Ligeti, Belgiialyq A. Mostert, Avstraliialyq I.de Rahevilz t.s.s. kóne mátinderdi shemishkedei shaǵyp, azýyn aiǵa bilegen birneshe ondaǵan, derektanýshylar seniń oilaǵanyńdy oilai almady deisiń be? Álde álemniń osynaý uly ǵalymdary túrki halqyn jek kórip, túrkilerdiń rýhani murasyn qurtyp, mońǵoldarǵa alyp berý úshin sóz bailasyp, bir aýyzdan kelisip, kesip-piship alǵan demeksiń be?
2.Endi birer sóz «Qupiia shejireniń» aýdarmasy jóninde
Batystyq órkenietti álem nazaryna tuńǵysh márte jetkizýshi Palladii Kafarov Qupiia shejireniń qytaisha maǵynalyq aýdarmasyn 1866 jyly usyndy. Sodan beri búginge deiin 150 jyl boiy Orta jáne Ortalyq Aziia tarihynyń alyp arqaýyna ainalyp otyr.
T.Ábenaiuly bul tarihi qujatpen jumys jasaý úshin búginge deiin tarih ǵylymynda qalyptasqan ataýlardy ózgertip, ózinshe jańa bir ataýlar qalyptastyrýdy oilaǵan ba, áiteýir oqyrmandy shatastyrý úshin buryn bolmaǵan ataýlardy engizgen.
a) «Aqiqi túpnusqa» degen ataý beripsiń. Bul izi de, kóleńkesi de joq seniń armandaǵan túrikshe túpnusqań.
b) «Mońǵolsha balama» degen ataýyń orta ǵasyrda mońǵol tilinde jazylǵan qujattyń qytai ieroglifimen tańbalaǵan mátini. Bul seniń eńbegińnen oryn almaǵan. Oǵan kóńil bólmegensiń. Óitkeni seniń tisiń batpaityn bolǵan soń attap ótkensiń.
v) «Tustyq aýdarma» dep ataǵanyń búgingi ǵylymi ataýy transliteratsiia. Bul da seniń qolyńnan kelmeitin is.
g) Osydan keiin transliteratsiiany jańǵyrtyp transkriptsiia jasaý kerek. Til biliminen habary joq qurylysshy deldaldyń qolynan kelmeitini túsinikti.
d) «Tutas aýdarma» dep at qoiyp túpnusqadaǵy maǵynalyq aýdarmany sen negizgi túpnusqa retinde alypsyń. Onyń syrtynda seniń eńbegińde túpnusqa joq. Ǵylymi zertteý ádistemesiniń ataýlaryn (termin) ózgertýge basqalar qalai qaraidy? Al, maǵynalyq aýdarmamen ǵana (seniń ataýyń (termin) boiynsha «tutas aýdarma») jumys jasamaq bolypsyń. Onyń ózi shala, ony da ońdyrmaǵansyń.
Sonda sen derektaný ǵylymynyń 7 komponentiniń alty satysyn attap ótip, bireýine ǵana iek súiep «aidy aspanǵa qalai shyǵarmaqsyń»?
Mine, osy maǵynalyq aýdarmańa taldaý jasap kóreiik.
№1. Sýret. Mońǵoldyń Qupiia shejiresiniń birinshi beti. Túpnusqa
- Tarihi muranyń ataýy jáne basqy taqyryby. 2. Mońǵol tilinde qytai ieroglifimen tańbalanǵan 4 jol mátin onyń qytaisha sózbe-sóz aýdarmasy. 3. Tórt jol mátinniń maǵynalyq aýdarmasy.
Tarihi qujattyń 1-betine saraptama jasaiyq. Qujattyń joly ońnan solǵa qarai nómirlenip oqylady. Úlken (qalyń) shriftimen jazylǵan 5 ieroglifpen qytai tilinde «juan-chao mi-shi» (Iýan dinastiiasynyń qupiia tarihy) dep jazylǵan. Osy jazbanyń dál astynǵy jaǵyna jińishke ári maida shriftimen tómendegi sóilem qytai ieroglifimen tańbalanǵan.
Transliteratsiiasy (Tl): Mang-hyo-lýn niý-cha týo-cha-a-an
Transkriptsiiasy (Tk) nemese jańǵyrtpasy (rekonstrýktsiiasy): Monǵol-ýn [1] niǵýcha to [b] chan [2]
Qytaisha aýdarmasy: Mońǵoldyń Qupiia shejiresi
Osy bettiń 2. Jolyna qujattyń ishki taqyryby jazylǵan. Onda:
Tl: chi-eng-ki-si ha-han-ne hý-ja-ǵý-er
(Tk): Chińgis [3] haǵan-ý hýjaǵýr [4]
Qytaisha aýdarmasy: Shyńǵys hannyń túp-tegi.
Túsiniktemesi:
Tarihi qujattyń birinshi betindegi birinshi sóilemdi qalań shriftimen mońǵol tilinde «mangol-un ni`uča tobčan» dep jazǵannan keiin qytaisha «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» dep aýdarǵan sóilemdi jińishke ári kishkentai shriftimen bergen. Sondyqtan bul jazbanyń jalpy ataýy «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» dep atalady da ishki taqyryby «Shyńǵys hannyń túp-tegi» dep jazylǵan degen qortyndyny Qupiia shejiremen ainalysqan barlyq ǵalymdar bir aýyzdan qabyldaǵan.
[1] «Mońǵol» ataýyna saraptama jasasaq:
945 jyly jazylǵan Kóne Tańnamede (Tsziý Tań –Shý) « Men-ý» (199 bólim 10a beti) 1045-1060 jyldary jazylǵan Tańnamede «men-va bý» men –va taipasy (219 dápter 7a betinde). 1224 jyly jazylǵan «Men-da-bei-lý (mońǵol, tatarlar týraly belgileý)» degen Chjao Hýnnyń jazbalarynda «móngú», 1233-1235 jyldary Qaraqorymda bolǵan qytaidyń Sún patshalyǵynyń elshisi Pen-Daia, Siýi tinderdiń, « Heida Shiliýe-Qara tatarlar oqiǵasynyń shejiresi» eńbekte «Móngú» dep belgilengen. Qytaidyń bulardan basqa biraz nusqalarynda mon-gý, mong-ý-yr, meńgý dep jazylǵan. Orta jáne Ortalyq Aziia halyqtary men handyqtaryna bailanysty qytai tilinde belgilengen ataýlardyń kóne túpnusqadan kupiiasyn ashyp, tildik jáne tarihi jaǵynan túsinikteme jasaýda, álem ǵalymdarynyń senimine ie bolǵan frantsiialyq P.Pello (A. Propos des Comans…Paris 1920, p143; L’edition collective des oeuvres de Wong Kouo-wei; 1928 p 120; P.Panchikovskii (Les che-wei etaient-its des Mongols? 1966.pp.225-251; V.V. Vaselev (istoriia i drevnosti… 1857.s.159-161). N. V. Kiýner (Kitaiskie izvestiia…1961 .s. 60-64) D .Banzarov (Sobranie sochinenii. 1955. S. 167-174). A.Mostert (sur guelguels passage es de L’Histoire secret des Mongols.1950.p.292. van Go-vei (isledovanie o mongolah t.IV.1940 1a-13b) ǵalymdar bir aýyzdan «Mongol» dep transkriptsiia jasap, búkil álemdi moiyndatqan.
Al batystan Qaraqorymǵa kelip mońǵol handarymen jolyǵyp birge bolǵan Plano Karpini (Istoriia mongolov 1988. 23,32,33,65-better) «Mogol», G.Rýbrýk (Shyǵysqa saiahat) 1988-80,88,91,-98, 118-126, 130-138 betterde) «Moal» dep belgilegen. Al Rashid-ad-dinde, Ábilǵazy Bahadýr, M.H. Dýlatidiń Tarihi Rashidide «Mogol». Batystyń joǵaryda sóz etken ǵalymdary, jáne Orta Aziia tarihyna bailanysty arab, parsy derekterdi izdep taýyp, olardy nemis, orys tiline aýdaryp, asa úlken ǵylymi eńbek qaldyrǵan,túrki tarihynyń janashary nemis tekti V.V. Bartold «Orta Aziiada «mongol» ataýyn «mogol» dep ataǵan» (V.V.Bartold. Sochinenie M. 1964. T.II, Ch.II.s.35). Óitse «maol», «mogol», «mongol» ataýynyń batystyq jáne mýsylman áleminiń óz tilderinde ataǵan ataýy degen tujyrym jasalǵan. Arab, parsy eýropa tilderinde «ń» dybysy joq. Sondyqtanda eýropa, musylman derekterinde «moal», «mońǵol» degen ataýdyń «ń» dybysyn tastap «mogol» dep jazyp qalyptastyrǵan. 1196 jylǵa deiin Shyńǵys han barsha mońǵol taipalaryn bir týdyń astyna baǵyndyryp alǵan soń barsha mongú handyǵyn jariialaǵan. Al 1206 jylǵa deiin kerei, naiman, Shyǵys túrkistandaǵy uiǵýr (qara qytai)lardy qolastyna alǵan soń «Uly mońǵol imperiiasy» qurylǵanyn jariia etti. «Bul bir ǵana monǵuldardyń handyǵy emes búkil kiiz týyrlyqtylardyń imperiiasy» dep túsinik berdi.
Keńes imperiiasyn bir ǵana orystar qurǵan joq qoi. Ýkrainder, qazaqtar, tatarlar, grýzin, azerbaijan, ózbekter, qyrǵyzdar, belorýstar, sibir t.t.s.s. halyqtary qurǵan imperiia. Dál sol siiaqty kóshpelilirdiń imperiiasy dep jariialady. Osydan bastap «mońǵol» ataýy saiasi ataý bop qalyptasty. 1206 jylǵa deiin «Monǵol» degen etnos ataýy da, saiasi ataýy da bolǵan emes. T.Ábenaiuly: «Shyńǵys hannyń atamekeni Jetisý, Býrhan-Haldýn dep aityp júrgen jer Jarkent. M.Dýlatidiń «Tarihi Rashidide» Moǵolstan-Jetisý, Ile alqaby, Alataý, Tianshan dep atap júrgen taýlardyń Mogol taýy dep jazylǵan. Demek Shyńǵys handy mońǵol deýshilerdiń sózinde eshqandai tarihi qujattyq negiz, ǵylymi derektilik joq» depsiń;
Tileýberdi Tanabaiyn-aý! Aqordadan bólinip, 1348 jyly Toǵylyq-Temirdiń qurǵan Mogol ulysyn, Shyńǵys han ornatqan Mońǵol imperiiasymen shatastyryp otyrsyń-ǵoi. M.H.Dýlati Mogolstan ulysynyń territoriiasyn bylaisha kórsetken: «Mogolstannyń jeri kólemi (shyǵystan batysqa, tústikten soltústikke deiin) 7-8 ailyq jol. Shyǵys shekarasy qalmaqtardyń Bars kólinen (Barkól) Emel, Ertis, soltústik shekarasy Kókshe-Teńiz (Balhash), Býma, Qaratal, ońtústigi Fergana ýáliaty, Qashqariia, Aqsý, Chalysh, Týrfan» dep Mogolstannyń shekarasyn syzyp turyp kórsete otyryp ary qarai bylai deidi: «Mogolstanda Syrdariia, Amýdariia, Ertis, Chýilýk (Shý) jáne Naryn ózenderi bar» deidi.
Mogolstannyń halqynyń quramynda dýlat, úisin, arǵyn, kerei, qańly taǵy sol siiaqty túrki taiparlary jáne túriktengen barin, barlas, arlat býlaǵchy siiaqty mońǵol taipalary bolǵanyn M.H.Dýlati jazyp qaldyrǵan. Al, bilik basynda túriktengen Shyńǵys han áýleti otyrǵanyna deiin jerine jetkize aityp ketkenine nazar aýdarsaishy.
Tarihi túpnusqalarda jazyp-syzyp, álem ǵalymdary bir aýyzben osylaisha dáleldep otyrǵanda qytaidan kelgen shala qytai tildi qurlysshy-Ábenaiuly, ǵalymdardyń ǵylymi eńbekterine qandai dálelimen qarsy shyǵady. Bizdiń qytaisha saýatymyzdyń azdyǵyn paidalanyp, «it joqta shoshqa úredi qoraǵa» degendeiin ańqaý elge aramza molda bolýyn qalai qabyldamaqpyz.
[2] tobčan = tobča. Tobča – kóne jáne qazirgi mońǵol tilinde «tovch» – qysqasha túiin, qysqasha paiym (Tsevel Ia. Mońǵol tiliniń qysqasha túsinikteme Sózdigi. ÝB.1966. 532-bet. Ári qarai MTQTS dep qysqartyp belgilenedi). Kóne túrik tilinde kezdespedi. Qazaq tilinde «Topshy» – túiin, paiym; «Topshyla» – paiymda, tujyrymda (Qazaq Sózdigi (QS). 2013. 1263-bet). «-n» mońǵol, qazaq jáne kóne túrik tilinde sóz týdyratyn jurnaq.
[3] Shyńǵys (Chyńǵys)-mońǵol imperiiasynyń Uly qaǵany Temújinniń qaǵan ataǵy. Akademik Ts.Damdinsúren, A. Mostert qatarly ondaǵan ǵalymdar bul ataýdyń maǵynasyna túsinikteme bergen. Olar «Chyńǵys»-Tengis (Teńiz) degen maǵyna beredi. Basqy «T» dybys-«Ch»-ǵa, «E» dybys, «I» dybysyny aýysqan (cheredavanie bolǵan) (Ts.Damdinsúren. 1947.-79 beti. Mostaept A. 1953.82-bet).
[4] huja`ur. Qazirgi mońǵol tilinde – «h» dybysy túsip qalyp «uza`ur» (ýzaǵýr) dep aitylady. Maǵynasy «túbi», «tegi» (MTQTS. 1966. -586 bet).
Sondyqtan «huja`ur» sózin «túp-tegi» degen qytai tilindegi aýdarmasy durys bolǵan.
Kóne túrki jáne búgingi tiri túrki 38 tilde, sonyń ishinde qazaq tilinde «quzaýyr» degen sóz joq.
Al «qaýzaý» degen sóz qazaq tilinde bar. «Qaýza» sóziniń qazaq tilinde úsh maǵynasy bar: 1. Otty kóseý. 2. Arpa, bidaidy tazalaý, suryptaý, búge-shigesine deiin bilý; 3. tezdetý (Qazaq sózdigi. 2013. 781-bet).
Mine, «Quzaǵýr» men «qaýza» sóziniń arasy jer men kóktei ekenin endi túsingen bolarsyń. Olai bolsa T.Ábenaiuly «Quzaýyrdy» «qaýza» boldyram dese lingvistikalyq taldaý jasap, jańalyq ashyp oqyrmandy moiyndatsyn. «Shyńǵys qaǵannyń túp tegi» dep qoiǵan taqyryby qytai tilindegi aýdarmada berilgen.
Endi oqyrmanǵa Qupiia Shejireniń taqyrybynan keiin berilgen tórt jol túpnusqa mátindi sarapqa salaiyq (Túpnusqasy joǵaryda 2-nómerde berilgen).
- jol. Transliteratsiia (Tl): Túpnusqa
1.1.tie-e-rie teŋ-ke-rie-che cha-ia-a-tu
t`ýō-rie-k-sien pei-er-t`ie chi-no- ā chu uý
Trankriptsiiasy (Tk): dere teńiri-eche-jaiaǵatý tóriksin bórte chino ajýǵý.
Aýdarmasy: Joǵaryda Táńirden shapaǵatymen jaralǵan Bórte Bóri edi.
T.Ábenaiuly: Kók Táńirdiń ámirinen Bórte-shaina ázim edi de.
1.2. Túpnusqa (Tl): ke-kei-ine hýo-ai ma-ran lea-chi ai. Teý –ki-si
Teý-ki-si tū-le-chý ii-rii
Transkriptsiiasy (Tk) (jańǵyrtpasy)
Gergei-ine Qýa-ai Maral aji -ai. Teńgis ketúlji irebe
Aýdarmasy: zaiyby Qýba- Maral edi. Teńiz keship keldi.
Ábenaiuly: jubaiy Qýba –Maral Teńiz (Káspi) týmasy bolatyn.
1.3. Túpnusqa Tl: ýo-nan mý-rien-ne tie-ri-uý-nie
Pý-er-an ha-le-týn-na nýan-tý-h-la-chý
Jańǵyrtpa Tk: Onan móren-ú tergún-e Býrhan haldýn-e nýntýqlaji
Aýdarmasy: Onon ózeniniń basyndaǵy Býrhan Haldýndy mekendedi.
Ábenaiuly: Olar Ónen-Murannyń (Ile ózeniniń) bastaý alatyn jerindegi Býrhan-haldýn atty jerge kelip orda tikti.
1.4. Túpnusqa (Tl): týo-rie-k Pa -ta-chi-han a-chý-uý
Jańǵyrtpa ( Tk): tóriksin Batychy han ajýǵý
Aýdarmasy: Sonda týǵan Batachy han edi. Ábenaiuly: Sol arada Batashy-Qandegen perzent súidi.
T. Ábenaiulynyń aýdarmasyndaǵy jazbasha shriftimen berilgen sóz sóilemder túpnusqada jazylmaǵandyqtan biz ádeilep erekshelendirilip berip otyrmyz.
«Mońǵoldyń qupiia shejiresi» atty tarihy muranyń ataýy, jazbany alǵashqy bólimderiniń taqyryby («Shyńǵyshannyń túp tegi» degen) jáne túpnusqanyń alǵashqy 4 jolyndaǵy transliteratsiia, transkriptsiiasyn T. Ábenaiuly sen bir de bireýin eńbegińde jasamaǵansyń. Jasai almaǵan sebebiń til biliminen saýatyń ashylmaǵan, tildiń teoriiasyn meńgermegendikten bilimiń jetispegen. Tek qana 1970-jyldary Beijinde jaryq kórgen jańa qytaisha ońtailandyrǵan (jalpyǵa arnalǵan) ieroglifpen bergen mátinmen jumys jasamaq bolǵansyń. Endi osy 4 joldy, T.Ábenaiuly, qalai aýdarǵanyńmen tanysaiyq. T.Ábenaiuly: «Kók Táńirdiń ámirimen Bórte-Shaina men jubaiy Qýa-Maral (Quba-Maral) teńiz (Káspi) atty sýdan ótip shyǵyp Ónón (Ile) degen ózen bastaý alatyn Burhan atty taýǵa meken tepti. Sol arada bir perzent súidi, onyń aty Batash-qan qoidy» dep qytaisha jalpylama aýdarmadan qazaqshaǵa burmalap qate aýdarǵansyń. Joǵarydaǵy jolma-jol aýdarmany salystyryp kórgeisiń. Onyń ózin qytai tilinen durys aýdara almaǵan.
T.Ábenaiuly aýdarmańda túpnusqadaǵy «degere – joǵaryda» (1.1) sóz múlde joq. Onyń ornyna «Kók» sózin oidan qosqansyń. Túpnusqada «ámirimen, … atty sýdan, … bastaý alatyn, … atty taýǵa, …sol arada bir perzent súidi, … onyń atyn,… qoidy» degen sózder men sóilemder túpnusqada joq. Ol az deseńiz «chino» sózin «shaina» dep, «Onon» ataýyn «Ónón» (Ile)» dep ózgertkensiń. Onymen qoimai Onon ózenin Ile ózeni dep oidan jasaǵansyń. Onon ataýy Ile ataýyna qalai aýysty?, ol jaiynda eshqandai da ǵylymi saraptama, taldaý atymen joq. Dálelsiz, dáieksiz aita salsa ǵylymi dúnie bolady dep oilaǵan siiaqtysyń.
Birinshi tarmaqtyń túsiniktemesinde (T.Ábenaiulynyńda «taldama») dálelsiz kópirme sózder men sóilemder ǵylymi túsiniktemege jatpaidy. Bul arada T.Ábenaiuly sen, lingvistikalyq, tarihi jáne poleoetnografiialyq túsiniktemelerdi Qupiia shejirege deiingi jáne keiingi túpnusqa derekterge, osy salamen ainalysqan álemniń beldi de bilikti ǵalymdarynyń zertteýlerine súiene otyryp joǵaryda biz úlgi etip kórsetkenimizdei taldaý kerek edi. Ondai biliktilik baiqalmaidy. Tarihi muradaǵy adam esimderi, rý taipalar ataýyn kóbinde oidan jasaǵansyń. Kóńilińe unamaǵan sóz sóilemderdi «jaýlar» (ol kim?) oidan qosqansyń. «Olar túrikterdiń jaýy» dep túsinik berip otyrǵansyń.
Endi B.Ábenaiuly seniń «taldaý» degen taqyryppen adam esimderine jasaǵan «sáýegeilikterińniń» birli jarymyn sóz etsek:
«Qupiia shejiresiniń qupiiasy» atty eńbegiń Shyńǵys qaǵannyń uly isterin baiandaýmen órbidi. Dálirek aitsaq: Alshyn qaǵan-Túrik qaǵanaty (Ábenaiulyn. 2010-11 bet). «Alshyn Ashina áýletinen shyqqan» dep bastaisyń qazaq tarihyna «bomba» jarǵan «uly» eńbegińde (T.Á.2010-13 bet). Bul sózdi aitý úshin qandai bir derekke júginip, lingvistikalyq taldaý jasaý kerek edi-ǵoi. Qalaisha «Ashina» Alshynǵa ainalǵan? Shyńǵys han oǵan qai jaǵynan bailanysady? Buǵan jaýap joq. -Bórte-Shaina (Bórte-Chino bolý kerek S.Q) Jaiyq arystarynyń týmasy. Quba -Maral Káspi (teńiz) mańyndaǵy arystardan shyqqan (T.Á. 2010-13 bet). Dálelsiz, dáieksiz, saraptamalar. Kúlesiz be; jylaisyz ba? Tamasha degen adam esiminiń «Tam» býynynan jalaiyr, janys taraǵan (-15 bet), dep soǵyp jiberip keiin Qupiia shejiresiniń 38-tarmaǵynda «Jarshoǵlydan Adam-Qan, odan Uranqai, Uranqaidyń jalaiyrdan taraitynyn eskersek Jarshoǵylydan Jalaiyr bolýǵa tiis» (-57 bet) dep kósilesiń. Ol az degendei iaǵma –degenimiz jalaiyrdyń eski ataýy (-17 bet) deisiń. Oqyrman qaýym bul sandyraǵyńnyn qaisysyn ustap alady, qaisysyna senedi? Alan-Qubanyń kenje uly «máńgúrt» Bodanchor (Bodonchor muńqaǵ) esimine taldaý jasaǵanda «Badanjor myńqaǵ» dep alǵan. Bodon-buqara, halyq (kónetúrik),-chor/chýr-laýazym. Túpnusqada «Bodonchor-munqaǵ» dep jazylǵan sózdi «myńqaǵ» dep oqyp «myńbasy» dep (-35 bet) aýdarypsyń. Baiyrǵy túrik mátininderinde «myńbasy» dep qalyptasqan ataý Shyńǵys dáýirinde «myńqaǵ» bolyp ózgerip ketken be? Demek búgingi túrki halyqtarynyń barlyǵynyń tilinde Kók Túrik dáýirinde qalyptasqan «myńbasy» ataý sol qalpymen saqtalyp keldi-ǵoi. Osyny nege oilamaǵansyń?
Sol «máńgúrt» Bodonchor (Ábenaiulynsha-Bodanjor) Onon ózeniniń Túńkúlik Ǵorqy (bulaq) basyna keship kelgen iesiz, pana bolar basshysyz adamdar tobyna kezdesedi. Osylardy «máńgúrt» degen laqab aty bar Bodonchor aǵalarymen birge kúsh qosa qolastyna alady. Solardyń ishindegi aiaǵy aýyr bir bishara jónsiz áieldi Bodonchor qatyn etip alady. Mońǵol tilinde mátin «tere dýnda kegelitei em-e Bodonchor irvei»-solardyń ishinde ishti (kegeltei-ishti) áieldi Bodonchor alady» (§40). Ábenaiuly buǵan bylaisha taldaý jasaidy: «Dýnda-dúmdi (balǵaly degen sóz deidi). Kegeltei em-e = Keltei ene. Maǵynasy alasa boily ene. Bul Domalaq-Ana bolýǵa tiis» deidi: Mássaǵan! Búkil qazaqtyń qurmet tutyp El-anasy dep ulyqtaityn Uly júzdiń Domalaq anasyn jónsal aiaǵy aýyr (ishti) áieldiń ornyna qoiyp «máńgúrt» degen laqab aty bar Bodoncharǵa otyrǵyzady. Jónsal áiel kimnen bala kótergeni belgisiz nekesiz balasyna bosanyp ul tabady. Onyń ákesi belgisiz bolǵandyqtan «Jat» (Jat) dep at qoiady. Jatlan rýy osydan taraidy. Odan jalaiyr taipasy shyǵady (-58-60 bet) dep sáýegeilik jasady. Uly júzdiń arýaqty Báidibek Atasy da, dana Domalaq-ana da beishara bop qalǵan. Oqyrman qaýym Qazaqstannyń Ǵylym Akademiiasynyń qurmetti Akademigi sizderge osyndai tarihi syi usyndy. Qabyl alasyzdar ma joq pa ony ózderińiz sheshińizder. Qazirgi zamanda qai ǵylymdy alsańyzda ósip órkendep damyp ketken. Eger qandai bir ǵylymmen ainalyssańyz sol taqyryptaǵy ózińizge deiingi zertteýshilerdiń jasaǵan eńbegine súiene otyryp, jańa oi, jańa idealardy usyný arqyly ǵylymǵa úlesińizdi qosa alasyz. Ózińe deiingi ǵalymdardyń eńbekterin laqtyryp tastap jańa dúnie asha qoiý múmkin emes. T.Ábenaiulynyń atalmysh eńbeginde múiizi qaraǵaidai, álem moiyndaǵan birde bir ǵalymǵa silteme jasamastan «osylai bolýǵa tiisti» «olar jaýlar, dushpandar, túrkilerdiń jaýlary» degen siiaqty sógis aityp jala jabýmen birge tarihi ataýlardy óziniń qalaýynsha ózgertip otyrǵan. Bul ózgeristeri eń bolmasa H-HVI ǵasyrlar arasynda túrkiler qoldanǵan sóz qoryna dóp kelse rahmet aitar edik. Olary orta ǵasyrǵa da, búgingige de jat sózder. Osylaisha álem qurmet tutatyn qupiia shejireniń 282 tarmaǵyna jasaǵan aýdarmasy, túsiniktemeleri túgeldei dáieksiz, oidan jasaǵan dalbasa dúnieler. Solardyń birli-ekili mysalyn kestemen kórseteiik:
Túrki, mońǵol tilderi týystas til ekenin túrkitanýshy ǵalymdar osydan júz jyl buryn dáleldep tujyrym, jasap qoiǵan. Altaitanýshy til biliminiń ataqty ǵalymy B.Bazylhan qazirgi qazaq, mońǵol tiliniń túbir sóziniń 40%, jalǵaýlyqtyń 60% birdei ekenin ǵylymi turǵyda anyqtap, dáleldep eńbekterinde kórsetken. Demek, budan 800 jyl burynǵy túrki, mońǵoldardyń tilindegi túbir sóz qory, jalǵaýlyqtardyń uqsastyǵy qazirgi kezdegiden de mol bolǵany túsinikti. Álemniń bedeldi lingvist ǵalymdary túrki, mońǵol tilderi Hýnný (Ǵun) imperiiasy qulaǵannan keiin alshaqtap ketkenin dáleldegen. Onymen qatar túrkiler b.z. H ǵasyrdan bastap Islam dinin, mońǵoldar HÚI ǵasyrdan bastap býddizm dinin qabyldaǵannan keiin buryńǵydan da kúshti alshaqtaý protsessi júrildi. Bul derekter men taldaýlar túrkiler men mońǵoldardyń tiliniń arǵy tegi bir ekenin kórsetedi. Osy eki etnostyń tili tektes ekenin G.Ramstedt, N. Poppe, P.Poýha P.Pellio, Dórfer, Menges, B.Bazylhan siiaqty ondaǵan ǵalymdar dáleldegen. Ǵylymi maqalalardy qaraýyńa bolar edi.
Endigi kezek jer daýy!
Ábenaiuly! «Shyńǵyshan: derekke júgingen abzal» (QÁ.№11.4-bet. 4-10 naýryz. 2016) degen maqalańda: «Mońǵoliiadaǵy jer, sý attaryn atap kórsetipsiz. Alaida sonyń bári Shyńǵyshanǵa qatysty tarihi qujattarda joq qoi. Ony tarihpen arnaýly shuǵyldanbaǵan qazaqtardy aldaý úshin jazdyńyz ba? Álde mońǵoldarǵa degen súiispenshiligińizdi áigileý úshin jazdyńyz ba? Orhon, Kerýlen, Onon degen úsh ózenniń aty uqsas bolǵanymen geografiialyq sipattamasy múlde kereǵar. Batystyq P. Karpini ol ózender batysqa qarai aǵatynyn kórsetken. P.Karpini, G.Rýbrýk Shyńǵyshannyń atamekenine Ileniń Balqashqa quiar saǵasynan óte salyp kóp uzamai jetedi»-depsiń.
Ábenaiuly-aý! Men sen siiaqty aspannan Ǵaisa bop túsip, jerden Mádi bop shyqqan adam emespin. Men búkil ómirimdi túrki halqynyń sonyń ishindegi qazaq halqynyń kóne tarihyn zertteýge jan-tánimmen berilgen taqýamyn. Osy sala boiynsha joq izdep, joqtaýshy bolýǵa ózimdi 50 jyl daiyndaǵan adammyn. Ǵylym aldyndaǵy jaýapkershilikti tereń sezinip, ǵylymi etikany berik ustanyp, ulttyq tarihymyzdyń ashylmai jatqan qupiiasyn ashyp, keler urpaqqa aq adal nietimmen qaltyrýǵa bel bailaǵan beibaqpyn. Bireýge jaǵyný jalbarynýǵa Qarjaýbai Sartqojaulynyń jany qas ekenin meni tanityn búkil qazaq, mońǵol intelegentsiiasy saǵan dáleldep beretinine senemin. Sonda túsinesiń. Aldaý, alaiaqtyq jasaý, jaǵyný saǵan ǵana tán ekenin seniń joǵarydaǵy sóziń, nietiń dálildep turǵanyn óziń de baiqamai qalǵan siiaqtysyń.
Endigi kezekte qytaiy minez kórsetip, bilmestik piǵyl tanytyp, bilmegensip: «..Mońǵoliiada Shyńǵyshanǵa qatysty jer-sý attary joq-qoi» degen suraǵyńa (Rashid-ad-din bastaǵan alpys shejireshiniń jazyp qaldyrǵan myna sóilemderdi kóldeneń tartaiyn: «Mońǵoliiada Býrhan-Haldýn (koordinaty E 108o 01-109o 45; B. 48o 48o– 49 o61) dep atalatyn úlken taýjotasy bar. Osy taýdyń jan jaǵynan kóptegen ózender bastaý alǵan. Sol ózender boiy tolǵan orman aǵash. Shyńǵys han osy jerdi máńgilik oryny (qabiri) etip tańdap alyp: «Bizdiń ulylardyń jatatyn orny osy bolsyn. Osynda bizdiń altyn urpaǵymyzdyń múrdesin jerleńizder» degen eken. Shyńǵys han osy jerge qystap, jailap júrgen. Týǵan jeri Onon dariiasynyń tómengi saǵasy Býlýk-býldaqta [1] tuǵan. Býrhan-Haldýnnan alty kúndik jer. Býrhan-Haldýnnan bas alǵan ózenderdi atasaq tómendegidei. Onda : [Býrhan-Haldýnnyń] ońtústik betinen Kelýren [2], shyǵys betinen Onon [3], soltústik jaǵynan Kirkachý [4], soltústik shyǵys jaǵynan Kirektý [5], soltústik betinen Chiký [6], batys-soltústiginen Qalaqý[7], ońtústik-batys ortasynan Kara [8], tústik-batys ortasynan Barachitý [9], týra ońtústik-batysynan Dýli [10] ózenderi bas alady» (Rashid-ad-din 1952. T.I.kn.II.S.233-234). Rashid-ad-dinniń túpnusqasyna túsinikteme berelik:
[1]. Býlýk-býltak =Delýn-boldog. Túpnusqanyń osy bólimin parasy tilinen aýdarǵan I.O.Smirnov «Dalýn-býldak» dep jer atyn jańǵyrtqan. Mońǵoldyń qupiia shejiresiniń (MQSh) §59,97,211,282 tarmaqtarynda belgilengen. Búgingi kúnge deiin «Delún-boldog» dep atalady. Koordinaty e 110o 37 ; B.48o 40: (Shyńǵys han entsiklopediiasy (ary qarai ShE) 2012-260-bet).
[2]. Kelýren=Kerýlen. MQSh: §94,96,98,107,136,142,151,177,193,282. Búginge deiin Kerýlen dep atalady. Koordinaty: E.109o; B480o 49)
[3].Onon=Onon.MQSh.§1,2,4,30,32,50,54,55,56,57,59,72,74,75,81,84,88,106,108,116,129,130,144,202,211. Koordinaty: E 109o-113o; B 480o 251-49o-40, (ShE).
[4]. Kirkichý=Qyrqashy saiy. MQSh. §88,107,122: koordinaty: E. 109o 02; B. 470o 57; búginle solai atalady. (ShE.-297 bet)
[5]. Kirektý=Kúrlúk. MQSh. §89,94,122,129,141,,: E.108o 57′ B.48o 03′: búgingi kúni Kúrlik dep atalady (ShE.-303-bet).
[6]. Chiký=Chók, býrhan-haldýnnyń soltústik jaǵynan bastaý alyp Rossiianyń Býriat Respýblikasynyń shekarasyna aǵyp kiretin ózen. Kartada «Chiký» býri adtar «Chók» dep ataidy. «HII ǵasyr kezinde úlken Hilgo, kishi Hilgo dep ataǵan. Kishi Hilgony Chiký dep te ataǵan. Chiký men Hilgo eki shaǵyn ózen qatarlasa aǵyp búgingi Býriad shekarasyna kirip Barǵýjin-Tókómdi tilip ótip Selengi dariiasyna quiady. (ShE. 297-bet).
[7]. Hilgo=Hilgo. Kezinde úlken Hilgo atanǵan Reseidiń Býriat Respýblikasyndaǵy Barǵýjin-Tókómdi qiyp ótip Selengi dariiasyna quiady. MQSh. §105,109. (ShE.-297 bet).
[8]. Kara =Qara ózeni: MQSh. Rashid-ad-dinde T.I.kn.I. 129-bet. Býrhan-haldýnnan bastalyp, Týl dariiasyna quiady.
[9]. Býrachatý =Boroker(keiin Boro). MQSh. §105,109,152. Koordinaty: E.106o 40o; B.50o 16′.
[10]. Dýli =Týl dariiasy. MQSh. §96,104,115,164,177,261. Koordinaty: E109o 01′ B. 48o 20′-dep bas alady (ShE.-284-bet). Baiyrǵy túrik mátinderinde (j.s.VII-IH.ǵǵ) Toǵýla, HII ǵasyr túpnusqalarynda «Toǵýla» búgingi ataýy Týl.
1305 jyly jazylǵan Rashid-ad-din shejiresinde jáne 1240 jyly jazylǵan Mońǵoliianyń qupiia shejiresinde osylaisha jazylyp saqtalǵan. Shyńǵys hanǵa qatysty ma? Qatysty.
«Ol ózender (joǵaryda aty atalǵan Onon, Kerýlen, Týl) batysqa qarai aǵatynyn P.Karpini kórsetken» depsiń. P.Karpinidiń «Istoriia Mongolov» joljazbasynda bul týraly bir sóz joq. P.Karpini joljazbasynda sol dáýirdegi Mońǵol imperiiasynyń ielenip alǵan territoriiasyn «jer jaǵdaiy» týraly §1 bapta: «Olardyń (Mońǵol imperiiasynyń) shyǵysynda qytai, korei jeri, tústiginde sarratsinder (musylman elderi), batys-tústiginde uiǵýr, soltústiginde naimandar ornalasqan. Soltústigi muhitpen qorshalǵan (P.Karpini. 1993 Almaty-§21) dep jazǵan. Seniń aityp júrgenińdei Shyńǵyshannyń Astanasy Qaraqum Ulytaýda bolsa, atamekeni Jarkent bolsa, shyǵystaǵy 4000km qashyqtyqta ornalasqan shúrshittiń (Mánjúrlerdiń) Altyn handyǵyna ne úshin shabýyldaidy. 4000km alystaǵy Altyn handyǵy Jarkenttegi «mońǵoldarǵa» kún saiyn shabýyldaityn múmkindik bola ma? Irgeles, shekarasy tiip turǵan bolsa bir sári. Qarapaiym logikaǵa simaityn osyndai jalǵandyqpen ainalysýdyń qajeti qansha? Onyń jolbelgileýinde Balqash, Jarkent týraly bir sóz joq. Al, Imil (Omyl=Emel) qalasy týraly osy eńbektiń 34, 64-betterinde belgilengen. Oǵan 181,184,186 betterinde túsiniktemeler berilgen. P.Karpinidiń bolǵan Emel (Omyl) qalasyn Sháýeshektiń ońtústiginde, Juńǵar oipatynyń batys soltústiginde dep kórsetken. Bul qalany Qara qytai (Batys Lao) handyǵyn qurǵan Eliýi Dashi 1125 jyly negizin qalaǵan. Keiin Ógódeidiń uly Qadannyń Ordosy osynda bolǵan. P:Karpini osy Emel qalasynan Mońǵol qaǵannyń ordasy ornalasqan Qaraqorymǵa deiin bir ai júrip jetkenin aitady (P.Karpinin 1993.s,64-65). Eger Qaraqorymnyń orny sen aityp otyrǵan Ulytaý bolsa P.Karpini ony nege ashyq jazbaǵan?
Osy atalǵan tarihi derekterdiń ózi bizdiń ortamyzdaǵa jer daýyn sheship berdi-ǵoi dep oilaimyn.
Han tek qana kúshti elden, kúshti taipadan shyqqan. Shyńǵys hannyń týǵan jeri ósken ólkesi Burhan jáne Túrgen jerlerdi qazirgi Mońǵoliia aýmaǵynan da, soltústik Sibir ólkesinen de taba almaisyz. Ol jaqta ondai jerler buryn da, beri de bolmaǵan. Kerisinshe, dál sol Burhan men Túrgen degen jer-sý attary Jetisý jerinde ejelden búginge deiin bar. Biz osyndai dálelderge kóńil aýdardyq, bul zertteýdiń bastamasy dep oilaimyn. Muny mońǵol ǵalymdarymen birge talqylap, pikirtalas júrgizý kerek. Shyńǵys hannyń keńselik qujattary túrik tilinde júrgizilgen. Mońǵol bolsa, nege mońǵol tilinde júrgizilmegen? Mońǵol ǵalymdary bul týraly: «Óitkeni ol túrikterdiń arasynda júrgendikten de, olarǵa túsinikti bolý úshin túrik tilinde júrgizdi»,-deidi. Al jaraidy delik, onda olar parsylarmen soǵysty, nege parsy tilinde júrgizbeidi? Arabtarmen soǵysty nege arab tilinde júrgizbedi? Reseidi, Qytaidyń teń jartysyn jaýlap aldy, «nege orys, qytai tilderinde júrgizbedi?» degen suraqtardyń týýy zańdy.
Shyńǵys hannyń ózi túrik tilinde sóilegeni tarihtan belgili. Mońǵol ǵalymdary Shyńǵys handy ózderiniń babasy retinde eseptei bersin. Biraq shyndyqtyń esigin ashyp qoiýymyz kerek. Shyńǵys handy túrki áleminiń kósemi retinde tanýǵa kelisýge tiispiz. Shyńǵys han- Altai, Balqash, Alakól óńirinde ómir súrgen adam. Qazirgi Mońǵoliianyń aýmaǵynda turmaǵan. Osyny ǵalymdarymyz dáledep, moiyndatý kerek. Bul tez arada sheshile qoiatyn másele emes. Zertteýdi ár túrli tásildermen ary qarai jalǵastyra berý kerek. Dýlatidiń, Bichýrinniń eńbekteriniń bir jerinde Shyńǵys hannyń túrik tilinde sóilegeni, musylman dininde bolǵany, bir balasynyń oraza tutqany, bir nemeresiniń aty Muhammed bolǵany aitylyp ketedi. Mońǵoldarda Muhammed degen esim joq qoi. Osyndai naqty dálelder bar. Sondyqtan Tileýberdi Ábenaiulyn tyńdap, eńbegin ǵalymdardyń talqysyna saldyq. UǴA-nyń prezideým músheleri bul eńbekti ary qarai jalǵastyryp, zertteý kerek degen qorytynǵa keldik» (Derek – kózi:http://ult.kz/? p=12991). Qazaqstan Respýblikasynyń UǴA Prezidenti Murat Jurynov osylai deidi. Ári T.Ábenaiulyna Qazaqstan ǴA-nyń qurmetti Akademigi ataǵyn bergen. T.Ábenaiulynyń eńbegin medievist qandai ǵalymdardyń talqysyna salǵan? Qazaqstan Respýblikasynyń Sh.Sh. Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia ǴZI-niń talqysyna salǵan ba? Onsyz da belin aldyryp aýyr qalde turǵan Qazaqstan Ǵylym Akademiiasynyń bedelin osynshama tómendetip «Jarkent akademiiasynyń» deńgeiine túsirgenińiz qandai úlken tragediia! M.Jurynov myrza Siz, Himiia ǵylymynyń belgili de bedeldi ǵalymdarynyń birisiz. Sizdi álem himikteri moiyndaidy. Al tarihtan habaryńyzdyń azdyǵy birden kórinip tur. Tym asyǵys qozǵalǵan siiaqtysyz… Eń bolmasa bul saladan habary bar bir mamanmen aqyldasyp alǵanda bulai bolmas edi.
Jýyqta, «Aiqyn» gazetinde (24.03.2016.№43) Japoniianyń «Kiodo Tsýsin» agenttigi Japoniia Ǵylym agenttigimen birlese otyryp, Shyńǵys han kesenesi týraly jańa málimdeme jasaǵany týraly habar jariialandy. Sonda, AQSh-tyń NSA, Japoniianyń GVC ǵaryshty zertteý ortalyqtary Shyńǵys han kesenesi Mońǵoliianyń Býrhan-haldýn taýynda ekenin anyqtap, endi sol jerasty keseneni qazý máselesin qarastyryp jatqany týraly jazylypty. Buǵan ne deisiz?
Bizdiń elimizdegi BAQ-da jasy 60-tan asqan, ataq laýazymynan at úrketin birli-jarym aǵalarymyz T.Ábenaiulynyń ótirigine airandai uiyp, qulash-qulash maqala jariialapty. Qazaǵymyz aitady «belgisiz jerdiń bederi mol», «Syryn bilmeitin attyń syrtynan júrme» dep, Shyńǵys hannyń mońǵoldary aitady: «Syryn bilmeitin tesikke saýsaǵyńdy suqpa» dep. Sondyqtan ózi bilmeitin iske aralasý aqsaqaldardyń bedeline nuqsan keltiretinin nazarda berik ustaǵanymyz aqsaqaldyqtyń, parasattylyqtyń, mádeniettiliktiń bir sipaty bolmaq.
Túiin.
- J.s.b.HH ǵasyrdan bergi tarihi derekter boiynsha Eýraziianyń Uly dalasy (shyǵysy Hianǵan jotasynan bastap Dnepr, Donǵa deiin), saqtar, hýnnýlar (Ǵun), túrikter mekendegen.
- Hýnný (Ǵun) imperiiasy qulap eki bólingennen keiin Hýnný (Siýnný) toby (túrkiler) men Dýnhý tobynyń (mońǵoldar) til aiyrmashylyǵy aiqyndala bastady sóitip VII-H ǵasyr arasynda mońǵol tili qalyptasty. Búgingi mońǵoldardyń ata-babasy osy dáýirge (VIII-X ǵǵ) deiin túrik atanyp kelse, odan soń tatar, monǵý ( móngý, mýngý, mogol ) atandy. Jańa etnos paida boldy.
Arǵy ata-babalary ejelgi Saqtardyń (So, Se, Sia, Chy, Chi t.t.s.s) salalanyp, qanat jaiyp, ósip-óngen túrikter Hýnný (Siýnný), Dýnhý tobyn qurady. Dýnhý tobynyń darlekin, nirýn taipalary ejelgi dáýirden b.j.s. VIII-X ǵǵ kezinde jańa mońǵol etnosynyń negizin qalaǵan. Shyńǵys han sol Nirýn tobynyń Qiiat taipasynyń Borjyǵyn rýynan shyqqan jańa mońǵol etnosynyń ókili.
3.Rashid-ad-din eńbeginde Shyńǵys han qurǵan, «Mońǵol» dep ataǵan imperiianyń bir týdyń astyna, bir biliktiń basshylyǵyna túrki tekti, túrki tildi ondaǵan taipalyq odaqtar men ulystar kirdi (RAA.T.I.kn. I. 1,2,3-bólim. – 92-152 better). Bul memleket kezindegi Siýnný, Tań, Keńes Odaǵy siiaqty kóshpelilerdiń mýltiulttyq imperiiasy boldy.
- Joshy jáne onyń urpaqtary bilik júrgizgen Joshy-Qypshaq ulysynyń halqy túrikter. Joshynyń óziniń baba tegi – túrik (Saqtardan beri qarai). Demek, Qazaq handyǵyn ornatýshylar mońǵoldar emes, Mońǵol imperiiasynyń qarmaǵynda ósip jetilgen túrikter.
- «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» dep atalǵan tarihi mura tý basta mońǵol tilinde jazylǵan.
Qazaqstan ǴA-nyń Prezident M. Jurynov myrzaǵa usynys.
Shyńǵys hannyń tegi, tarihtaǵy róli qaqynda sońǵy 10-15 jyl boiy qazaq BAQ-tarynda daý-dýmai úzilmei keledi. Eki Muhtar bastap sońy bizge jetip, Sizdiń de bedelińizge shirkeý túsirdi. Eger qarsy bolmasyńyz Sh.Sh. Ýálihanov atyndaǵy Tarih, etnologiia institýtynyń bazasynda, álemniń túrkitanýshy, mońǵoltanýshy tarihshylarynyń quramynda dóńgelek stol uiymdastyryp osy talasqa núkte qoiýyńyzdy suraimyn. Germaniia, Frantsiia, AQSh, Resei, Qytai, Japon, Mońǵol, Qazaqstan tarihshylaryn qatystyryp jasaýǵa múmkindik týar edi. Bul sondai bir qiyn jumys emes. Tek niet bolsa boldy.
Shyńǵyshan Qiiat taipasynyń Borjigin (Bóri+tegin) rýynan. Qiiattar Shyńǵys hanǵa deiin túrik qiiat, mońǵol qiiat bolyp bólinip ketken. Shyńǵys Imperiiasynan keiin Naiman, Kerei, Jalaiyr, Qońyrat, Merkit, Qańly, Úisinder taǵy da eki etnosqa bólinip búgingi kúni osy atalmysh taipalar túrki, mońǵol etnostyń ishinde óziniń ejelgi ataýymen atalyp , sol tilderde sóilep, sol tilderdi ulttyń tili etip ómir súrip jatyr.
Taǵy aitamyn biz qazaqtar Shyńǵys handy qazaq boldyramyz dep qyzyljinik bolmaiyq. Bul baiaǵyda dáleldenip bolǵan uǵym. Kerisinshe Kók Túrik qaǵanatyn ulyqtap, osyny alǵa tartyp alyp júrsek bizge ata-babalarymyzda, arýaq ta razy bolady. Qazirgi jaǵdaida túrik tekti ulttar men ulystar ózderiniń tarihi basshysyn menshiktep alyp ulyqtaý ústinde. Aitalyq, ózbekter Ámir Temirdi, tatarlyr Altyn Ordany, Túrkiialyq túrikter Seljúkterdi, noǵailar Edigeni, uiǵyrlar M.Qashqaridi menshiktep alyp ulttyń rýhyn kóterip jatyr. Biz Kók Túrikterdi ulyqtaýymyz, menshikteýimiz kerek. Kók Túrikterdiń bileýshi taipasy qypshaqtar bolǵan HI-HII ǵasyrda qazaqtardy «qypshaq» ataǵan. Kók túrikterdiń salt-dástúri, dúnietanymy búgingi qazaqtardyń ortasynda jaqsy saqtalǵan. Ári Kók Túrikke talasyp turǵan basqa túrki halyqtaryn kórmedim. Sol arqyly ultymyzdyń rýhyn kóterelik. Ultymyzdy ulyqtaimyz degen jeleýmen bizder – tarihshylar, jazýshylar, jýrnalister sábilik aýyrýdyń súzegine túsip ketpeiik.
Qarjaýbai Sartqojauly,
L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ. Túrkitaný, altaitaný Ǵylymi Zertteý Ortalyǵynyń meńgerýshisi,
Halyqaralyq Kemal Atatúrik atyndaǵy túrik tarihy Qurymynyń (akademiia) tolyq múshesi,
Tarih ǵylymynyń kandidaty,
Tilbilimi ǵylymynyń doktory, professor.
