Zertteýshilerdiń Rashid-ad-dindi Rashiden dep ataityn bir úrdis bar. Bizde osyny ustanalyq. Aldyńǵy jazǵandarymyzda bizdiń qiiat-qypshaqty túrik emes degenimizge bir kommentshi Rashidenniń Shyńǵys hannyń mańǵoldar jóninde jazǵanyndaǵy kúlli kóshpendi taipalaryn, mańǵolymen qosa túrik ataǵanyn keltiripti. Al endi, Resei ǵalymdarynyń osy Rashidendi «pantiýrkizmniń atasy» degenderin osy bilgish bile me eken? Orystar beker aitpaǵan. Óitkeni, olar Rashidenniń, Ábilǵazynyń keltirgen derekterinen qańly, qypshaq, qarluqtardyń Oǵyzdardan bólek bolǵandaryn kórip, bilgen, Oǵyz degenimiz túrik bolsa. Menińshe, tarihta Oǵyz ben Ógiz uǵymy shatasyp ketken. Ógiz degenimiz zoroastralyq dinde bolǵan, iri qara malyn qadyr tutqan, sol iri qaranyń, iaǵni, Týrdyń (buqa) atymen atalǵan Týrandyqtar. Iaǵni, Ógiz eli. Ógiz eliniń basty tańbasy durys úshburyshty tańba, bizderdiń «tumar» atap ketken tańbamyz. Bul týmar tańbaǵa tómende arnaiy toqtalatyn bolamyz.
Al endi, keibir bilgishterdiń orystyń derekterine jaltaqtamaý kerek ekenderin aitqandary jái ǵana bir, Serikbol Qondybai aitqan «qazaqbaishylyqtan» bolǵan sóz. Qazaqtyń ulylary Shoqan, Álihan, Muhamedjandar ózderin qyrǵyz atap júrgenderinde orystarda Orys Geografiialyq qoǵamy bolǵan. Aristov, Levshin, Vostrov siiaqty olardyń etnograftary sol kezdegi qazaqty zerttep, olardyń arǵy teginiń óte myqty bolǵanyn bilgen. Qyrǵyzdan bólip qyrǵyz-qaisaq ataǵan. Iaǵni, Osman imperiiasyn qurǵan kailik saqtar ekenderin aitqan. Qaisysy jetkizgenin kim bilsin, orystyń qatyn patshasy qazaqtardyń ózderiniń babalarynyń kimder bolǵanyn bilse, olardyń álemdi jaýlap alatyndaryn aitqan deidi. Menińshe, qazirgi bilik te osy qaǵidany ustananatyn syńaily. Sondyqtan da, Shyńǵys handy qazaq etýge elimizde tyiym salǵynǵandai. Óitkeni, Shyńǵys han momyn mený-shivei, máni-manaq emes, sonaý Resei imperiiasynyń zamandarynan beri ereýilshildigi úshin qyrǵynǵa ushyrap kelgen adai tegi bolyp kele jatyr. «Shyńǵys han qazaq bolmasyn, túrik bolsyn» degen talap tek qana kúlkini keltiredi. Endigi áńgime, orystar, jáne de jalǵyz orystar ǵana emes, Evropa ǵalymdarynyń da «pantiýrkizmniń atasy» degen Rashidenniń aitqandaryn taldalyq.
Etnograf I.P. Petrýshevskii «Rashid-ad-Din jáne onyń eńbegi» atty maqalasynda: «Óziniń kóptegen zamandastary siiaqty Rashid-ad-din Aziianyń barlyq mal baǵýshy kóshpendi halyqtaryn birese túrki tildi, birese mańǵol tildi dep, jáne de kóptegen halyqty birese túrik, birese mańǵol dep tańbalaidy. Osydan bizder «túrik» degendi etnikalyq emes, turmys-salttyq, áleýmettik termin dep uǵamyz» deidi. Al endi qytai derekterindegi qańly, qypshaqtardyń salt-dástúrleriniń túrikke uqsas degenderinen bizder bulardyń túrikterden bólek massivter bolǵanyn túsinemiz. Osy jóninde kórnekti kóshpenditanýshy S. Kliashtornyi men qazaqstandyq túrkitanýshy Iu. Zýevtiń eńbekterinde dálelimen aitylǵan. Rashiden Ergene qońǵa ketkenderdi ańyzdyń basty nusqasynda bolmaǵan mańǵoldar dep, bul ańyzdyń basty nusqasyndaǵy Toǵyzdyń (tohar) ornyna Núkúzdi, iaǵni, Nuh paiǵambardy ne sebepten engizip jibergen? Mine, orystar aitatyndai: «Vot v chem vopros». Núkúz degenimiz Nuh+yz, iaǵni, oǵ+yz degendegi siiaqty, Nuhtar, Nuhtyqtar degendi bildiredi. Iaǵni, shejirelik dástúrge sai bul jerde «paiǵambar», jáne «topan sý» degen uǵym jasyrylǵan. Mine, osy topan sýǵa ańyzdaǵy Ergene qońnyń tikelei qatysy baryn tómende aitatyn bolamyz. Aldyńǵy jazǵandarymyzda Ergene qońǵa ketti degenderdiń Qiian, parsysha keianian (kai áýleti) men Toǵyz-tohar (iýechji) ekenderin aitqan edik. Osylar jóninde jol-jónekei taǵy da aitatyn bolamyz. Ergene qoń ańyzynyń basty nusqasyn eń qol jetimdi degen bizdiń «Ulttyq entsiklopediiamyzdan» bile jatarsyzdar.
Rashiden, egerde onyń jazǵandaryn bedel kórsek, «Jylnamalar jinaǵynda» mańǵol degen sózdiń «muń+gol - álsiz, aqkóńil degen maǵyna beretinin aitady. Iaǵni, bul shejireniń aitqan birinshi «muń» sózi. Ekinshi «Oǵyznama» eńbeginde ǵalym mańǵol ataýynyń naqty maǵynasyn sol zamanda oryn alǵan oqiǵalar arqyly túsindiredi. Onda, Oǵyzdyń aǵaiyndary onyń han bolǵanyna qarsy bolyp soǵys ashylǵanda, aǵaiyndardy jaqtaǵandardyń mańǵol atanǵandary aitylady. Sondaǵy Rashidenniń aitqany: «Oǵyzdyń olardy moval degeni: «Árqashan kóńilderińe (aq kóńilderińe. Q.Z.) muń alyp, baqytzyzdyqtan qysylyńdar. Ittiń terisin jamylyp, qustyń etin ǵana jep, eshqashan da Túrkistanda kózge kórinbeńder». (Týranda. Q.Z.). Demek, bul shejiredegi kezdesetin ekinshi «muń» sózi. «Er kezegi úsh márte» degendei, bul etnonimge qatysty úshinshi «muń» sózin bizder «Shejire túrikti» jazǵan Áblǵazynyń «muńol» degeninen kóremiz. Ábilǵazy da, Rashiden siiaqty bul sózdiń «pechal», iaǵni, kóńildiń muńalǵany ekenin aitady. Muń+ol degeni ózbekshe aitylǵan muń+al sózi. Rashidenniń aitqanynan bizder tarihtaǵy osy sebepterden bul halyqtyń aq kóńiliniń muńalǵanyn kóremiz. (muńaiǵan). Menińshe bul jamiǵattyń basty ataýy «muńalǵandar» bolsa kerek. Bul jerde bir eskerte ketetin jái, Rashiden de, Ábilǵazy han da, maǵoldyń tarihyn da, shejireni de, bárimizden artyq bilgen. Jáne, de bizdiń súiener eń basty deregimiz osylardyń mańǵol tarihyna arnap bizder úshin jazyp ketkenderi. Ne jazǵandaryn kórip otyrsyzdar. Maǵol degeni muńal eken. Bul sóz orta ǵasyrlarda muǵal dep aitylyp júrgen. Osydan keiin olar Shyǵys jaqqa, iaǵni, tarihi otandaryn tastap Mańǵol ústirti jaqqa ketken. Ol jaqtaǵy tańbaly tastarda «ade-ediz» túrinde jazylyp qalǵan bulardy kóptegen zertteýshiler, sonyń ishinde bizder de - adai-taz dep uǵamyz. Osymen qatar olardyń tarihi qujattarda «baiaýyt» atalyp júrgenderi belgili. Rashiden «aq kóńildi» dep bul Adaidy dál aitqan. Osymen qatar ol bulardyń tegi jóninde «arǵy tegi múldem belgisiz» deidi. Anyǵynda, jylnamany jazýǵa tapsyrys bergen Gazan han da, Rashiden de, bulardyń tegin jaqsy bilgen. Tegin jasyrýdyń sebebi, Shyńǵys hannyń ata-baba áýletiniń monarhiialyq áýlet bolmaǵanynda jatyr. Ol zamanda han taǵyna tek qana han áýletiniń ókilderi otyratyn bolǵan. Shyńǵys hannyń babasy bórjigin Qabyl óz arasynda qaǵan bolyp kóterilgende qytailar ony «zańsyz imperator» degen. («Men-da Beý-lý». Chjao Hýn. kit. ) Mine, osydan keiin Qabyldyń ózinen jeti ul bolsa da, han taǵyn taichiýt Ámbegeige ósiet etken. Taichiýttar sharahai linkýmnyń urpaqtary bolyp esepteledi. Sharahai degenimiz shara kai, iaǵni, sary kailer. Osyny bilgen qytailar olarǵa taitsziýt degen ataq bergen. Taitszi – hanzada, ýt – áýlet. Sondyqtan, Shyńǵys hannyń ósieti boiynsha, onyń áýleti ózderin naǵyz qiiattan, iaǵni, patshalyq Kai áýletinen taratqan. Osy kúnge deiin osylai taratady. Olardyń tegin jaqsy bilgenin Rashiden Gazan han týraly jazǵandarynda: «Mańǵoldar týraly bizge belgili, bil jylnamada aitylmaǵan kóptegen qupiialar bar» dep aityp ketken edi.
Rashidenniń aitqandarynan bizder bularmen soǵysqandardyń túrkimen, uiǵyr ekenderin uǵamyz. Adailardyń arasynda osy kúnge deiin túrkimendermen bolǵan soǵys hikaialary aitylady. Bular bir-birine ata jaý. Kasen Qoja-Ahmettiń aitqanynda túrkimender joǵarǵy muńaldardy ózderinen bólek «aǵaiynǵa» sanaǵan. Iaǵni, bir atanyń eki balasynan taraǵandar ekenderin aitady. Bul oqiǵalar Týran zamanynda bolsa kerek. Avestada atalatyn Kangha qamaly osy Týrandyqtardiqi edi. Al endi, osy Kanǵha qamaly qazqatyń «Alpamys» jyrynda «Qaraqan taýda qamalym» dep aitylǵan, Qazaqtyń týǵan jeri Ergene qoń bolady. Kangha qamalynyń Máýrennahrda, iaǵni, Amýdariia men Syrdariia ózenderiniń mańynda ekenin talai zertteýshi aitqan. Akademik V.Bartold óziniń zertteýlerinde: «Qýmandar men qypshaqtardyń bir ekenderine, jáne de olardyń qańlylarmen jaqyn týys ekenderine esh kúmán keltirýge jatpaidy, 12-13 ǵasyrlardaǵy musylmen jazýshylary qańly men qypshaqty sinonimderdei aitady» degen eken. Sondyqtan bizder bul jerde qańly-qypshaq degenimizdi Muhtar Áýezov aitqandai qiiat-qypshaq dep alalyq. Qiiat degenimiz kai+ýt, iaǵni, kailer áýleti bolady. Soltústikte bular Túrik qaǵanattary zamandarynda bulardyń bir bóligi Shara jáne Kai dep te atalyp júrgen. Shara degenimiz Sary, iaǵni, sary qańly bolady. Osman imperiiasyn qurǵandar osy sary qańlylardan edi. Qazaq tarihshysy Áitim Abdrahmanov: «Tarihi ádebiette qańlylar jónindegi derekter 14 ǵ. avtory Rashid-ad-dinniń eńbeginde kezdesedi. Onda avtor qańlyny Ogýzdyń tikelei urpaǵy retinde emes, oǵyzǵa qosylǵan, aǵaiyndas inileri retinde beredi» deidi. Ary qarai Áitim aǵamyz Rashidenniń myna sózderin keltiredi: «Aqyrynda Oǵyz jeńip, Talas, Sairam, Buharaǵa deiingi bilikti aldy; osy jer soniki boldy. Bul aimaq Oǵyzǵa baǵynyp ol endi bilik qurǵanda, Altyn Orda (shater) tigip uly toi jasady: barlyq týystary men ámirlerdi qurmettep, áskerdi baýyryna basty, ózin qoldaǵan barlyq aǵaiyndaryna, rýlarǵa «uiǵyr» degen ataý berdi, óitkeni, bul sóz túrki tilinde «uiyǵý, «kómektesý» degendi bildiredi. Uiǵyrlardyń barlyq taipalary osylar. Basqa taipany ol Qańly dep atady».
Mine, bul jerdegi «basqa taipa Qańly» degendi bizder Qazaq dep uǵamyz, óitkeni, «Qazaq bolmaǵanda Qańly bolǵan» degen sóz osyny aityp tur. Osy tusta bolar, Qańlylardyń oqshaýlanyp Qazaq atanǵandary. Sondyqtan da, atalarymyz shejirede ózderin Sybaidan, iaǵni, jalǵyz ózi bólinip sybai ketkennen bastaidy. Osymen qatar sybai sózinen «sybai qonys» degen sóz shyǵady, iaǵni, bireýmen jaqyn kórshi otyrdy degen maǵynada. Qiiat-qypshaqqa sybai qonys bolǵandar adailar edi. Joǵarǵy muńaldar osylardyń quramynda. Qańlylar Gerodot aitqan han saqtarynyń urpaqtary bolsa, adailar paradaraia saqtar, iaǵni, sý saqtary. Sondyqtan da Qazaq shejiresi maǵoldy, iaǵni, muǵal-muńaldy sozaqtan taratqan. Sozaqtyń bastapqy nusqasynyń sý saq ekenin qazaq tarihshylary «Qazaqstan etnotoponimikasy» atty ǵylymi eńbekte dáleldep ketken. Al endi, óz kezeginde saqtardyń ariilerdiń urpaqtary ekenderi anyq. Sondyqtan da bizder arii-saq degen termindi qoldandyq.
Joǵaryda Rashidenniń aitqanyndaǵy muńaldardyń aǵaiyndarymen qyrqysyp ármen ketkenderin, tek qana qustyń etin jep qalǵandaryn «Qupiia shejiredegi» kishi ul Bodanjardyń, óz aǵaiyndary shettetken soń japanǵa ketip qarshyǵa salyp, qazdyń júnin qarsha burqyratqanynan da kóremiz. Sondyqtan da onyń áýleti «qarshyǵa» tańbasyn alǵan. Bul biz biletin svastika tańbasy edi. Svastikanyń ushyndaǵy qaiqaiǵandarynyń oń jaqqa qarap turǵany Shyǵysty bildiredi. Demek, bul tańba muńaldardyń Rashiden aitqandai Shyǵysqa ketkenderin rastap tur. Sondyqtan da, bizder «Qupiia shejirede» aitylǵan «hamaǵ maǵol» degenderdiń tek qana Bodanjardyń, iaǵni, «qus etin ǵana jeńder» degen muńaldar áýleti ekenin túsinemiz. Iaǵni, «jasyl-sur kózdiler» atanǵan qiiat-bórjiginder. Qiiat-qypshaqtar men qiiat-bórijiginderdiń eki bólek sala ekenderin Rashiden de (basqa sala), genetik ǵalymdar da aitady. Demek, joǵaryda aitylǵandai, Shyńǵys han qiiat-qypshaq emes, solarǵa kirme rýdan shyqqan. Sondyqtan da, ol shejiresinde qiiat-qypshaq Dýbýn-Baiannan tarap turǵan joq. Bodanjardyń baiaýyt-maǵalyqtan týǵanyn belgili mańǵoltanýshy, doktor Zarlyqan Qinaiatuly aityp ketken edi. Qytaishalanyp, mańǵolshalanyp «baiaýyt-maalih» dep aitylǵan bul baiaýyttyń, doktor Talas Omarbektiń aitqanyndaǵy baiuly ekeni anyq. Maalih degenimiz muńallyq bolmaq. Maǵol ataýy osy maalihten, iaǵni, maaldan qalǵan. Rýbrýk muńal sóziniń estilýin dál keltirip «moal» degen edi.
Qiiat-qypshaqtar Iýechji-Kýshan patshalarynyń úsh asha tańbasyn alyp ketse, Túrik degenderi ǵundardyń, iaǵni, mongoloidtardyń «taý eshki», jáne de qytaidyń «ajdaha jylan» tańbasyn alǵan. Iaǵni, shejiresinde qytai Shýn Veiden tarap turǵan ǵundardyń urpaqtary qytaidyń úlken ajdaha jylanynnyń ornyna «kishi jylandy» alǵan. Atasy qytai ǵundardyń da, Iordannyń aitqanyndaǵy uly ǵun Attilanyń da qysyq kóz mongoloid tektes bolǵandary anyq. Sergei Kliashtornyidyń túrik atasy Ashinany uiǵyr degeniniń sebebi, ańyzdaǵy qanshyq qasqyrmen juptas bolǵan jigit gaigiýilerden (uiǵyrdan) bolǵan. Al endi, bóri tótemi taza ǵana ǵundardiki bolady. Árine, bul jerde adam men bóriniń emes, uiǵyr men atasy qytai ǵundardyń súiek-shatysy aitylyp tur. Iu.Zýev bolsa, Býmyn, Estemi degen qaǵandardyń esimderiniń túrki tildi (oqy qypshaq) halyqtiki emes ekenderin aitqan eken. Qiiat-qypshaqtarda bóri tótemi bolǵan emes. Tarihi derekterdegi «ilbari kipchak», degendi ǵalymdar nadandyqtarynan «elbóri qypshaq» dep aitqan edi. Anyǵynda, ilbari, ýrbeli, iýilibeili, polovtsy orypliýeve degenderi arbaly degendi bildiredi. Iaǵni, arbaly qypshaq - qańly. Túrik qaǵandarynda qazirgi qazaq taipalarynyń atalarynyń birde bir tańbasy bolmaǵan. Tek qana bas qolbasshy bolǵan Tanakókte qazaqtyń tumar tańbasy men, Iýechji-Kýshan patshalyǵyndaǵy patshanyń tórt asha tańbasy bolǵan. Tanakók bolsa karlyq, joǵaryda aitqanymyzdai túrikke jatpaityn taipadan bolǵan. Onyń shyqqan Ashide áýleti jóninde tarihta: «Ertedegi bir qaǵannyń áýleti» dep qana aitylady. Menińshe bul áýlettiń atasy ariilik Kei Oseden bolsa kerek. Oseden men Ashide ataýlarynyń aitylýy jaǵynan úndes ekenderi aidan anyq. Oseden degeni qytaishalanyp Ashide bolyp aitylyp ketkendei. Tórt asha tańba iýechji-kýshandardyń bir altyn teńgesinde kórsetilgen. Bul tańba qazirgi Qyrym tatarlaryndaǵy Abyzly degen tarmaqta bar. Kai degen sózdiń Kavi, iaǵni, abyz-aqyn patsha degennen bolǵanyn aitqan edik. Abyzly degenimiz osy kavilerdi bildirip tur. Iaǵni, túbi kavi-qypshaq, S.Kliashtornyi aitqan «kovy kybchak». Altyn teńgede kórsetilgen tańbalarynan bizder Iýechji-Kýshan patshalyǵyn qurǵandardyń parsysha keianiandar atalatyn, Kai áýletiniń patshalary ekenderin uǵamyz. Olardyń Týrandyqtar, iaǵni, Ógizder ekenderin bizder sol altyn teńgelerdegi quiryǵy kesilgen ógizdiń beinesinen bilemiz. Olar ógizdiń quiryǵyn kesip alyp taqtyń joǵarǵy jaǵyna ilip qoiatyn bolǵan. Kesilgen quiryq ta, Ógiz de, patshalyq dárejeni bildiretin bolǵan. Mine, osy úrdiske qatysty bizder qazaqtyń tóre degen sóziniń bastapqy nusqasynyń Týr, iaǵni Ógiz ekenin aittyq. Osydan, shejiresinde Ókireshten, iaǵni, kishi buqadan tarap turǵan naimandardyń nelikten tóre-naiman atanǵandarynyń sebebin túsinemiz. Jáne de, durys úshburysh tumar tańbaly Tanakóktiń osy patshalardyń urpaǵy bolǵanyn boljaimyz. Bul tańbanyń maǵynasy – qasietti siyr ananyń uly, iaǵni, Ókiresh. Keibir tarihshylardyń Tanakókti naiman deitinderi osydan. Tanakóktiń urpaǵy Tata tońǵ naiman handarynyń kantseliariiasyn basqarǵan. Keiin, Shyńǵys hanǵa qyzmet etken. Endi, Qańlynyń shyqqan jerine, iaǵni, Qangha qamalyna, Ergene qońǵa, kelelik.
Kangha qamaly men Qańlynyń bir sóz ekenin talai tarihshylar aitqan. Bul arada aitarlyqtai daý joq. Sondyqtan da, biz avestalyq, mifologiialyq Kangha qamalynyń qai jaqta qalǵanyn qańlylardyń júrgen jeri arqyly anyqtai alamyz. Osy jóninde jańa zamanymyzda qazaqtyń tarihyn jańasha jazyp ketken, ulty belarýs ǵalym Sergei Kliashtornyi bylai deidi: «Demek, Kangiýidiń (qańly. Q.Z.) úisindermen shektesken shyǵys, jáne de ońtústik-shyǵys jerleri Jetisýdyń batysynda, Orta Syrdariiada ornalasqan. Kangiýidiń bul lokalizatsiiasy zertteý ádebietinde kangiýi taipalarynyń Talas pen tómengi Shý ózeniniń arasynda, ońtústiginde Tashkent oazisimen, soltústiginde Syrdariianyń tómen jaǵymen shektesedi degen gipotezaǵa negiz boldy. Aqyrǵy kezdegi arheologiialyq zertteýler bul kózqarasty kúsheitti. Kangiýi problemasymen ainalysqan barlyq zertteýshiler, osynyń durystyǵyna kúmán keltirilmgen – Jan Shiannyń Kangiýiimen Avestalyq Kanghanyń bir ekeni jónindegi aiqyndyqtan bastaý alady».
Osydan bizder Qangǵa qamalynyń qańlyniki ekenin túsinemiz. Jáne de, olardyń ejelgi ýisinderden bólek massiv bolǵandaryn da kóremiz. Sondaǵy, Ergene qoń ańyzynyń basty nusqasyndaǵy Kaian, kaian degenimiz Qańly eli bolady. Ergene qońnan shyqqandaryna eshkim de kúmán keltirmeitin Qońyrat etnoniminiń basty nusqasynyń, qara qytailar atap ketken kang+arat, iaǵni, qańly eli degenimiz osydan boldy. Álkei Marǵulan aǵamyzdyń qońyrattyń «bosaǵa» tańbasyn «kúlli qazaqtyń tańbasy» degeni óte durys aitylǵan. Jáne de ol kisi bul tańbanyń ańyzdaǵy Ergene qońnyń bosaǵasyn (qaqpasyn) bildirip turǵanyn aitqan eken. Qańlylardyń bastapqy loklizatsiiasyn bildik. Sonda, Qiianymyz Qaian, iaǵni, kai-qańly bolǵanda, Ergene qońdy Altai taýlarynan izdep júrgenderdiń qańǵyryp ketkenderin túsinemiz. Alai da, qańlynyń túp-tamyrynyń Altaidan shyqqandaryn da aitqandar bar. Osyǵan daý aitpai-aq qoiyp, Qiian men Núkúzdiń Ergene qońdy ańyzdyń aitýynsha arhardyń izimen tapqandaryn keltirelik. Arhar janýarynyń kún táńiriniń simvoly ekeni qola dáýirinen qalǵan Almaty oblysyndaǵy Tamǵaly tastarda salynǵan sýretterde aiqyn kórsetilgen. Arhardyń kún táńiriniń simvoly ekenin aitqan Serikbol Qondybai, olardyń «arhardyń izimen ketti» degenderinen, kúnniń artynan, iaǵni, Shyǵystan Batysqa qarai ketkenderin aitqan. Batys degenimiz qytai derekterinde Batys óńiri dep aitylǵan, ortasynda Syrdariia ózeni aǵyp jatqan Ferǵana ańǵary bolady. Sonda, Qangha qamaly Ferǵananyń qai jerinde? degen oryndy suraq týady. Kangha qamaly degenimiz Ferǵana ańǵarynyń ózi bolady.
Tarihi ádebiette Serikbol Qondybai atap aitqandai Qangha qamalynyń Qangha-Vara degen ataǵy bar. Bul jerdegi Vara degeni Avestada aitylǵan zoroastra dinindegi Iem paiǵambardyń taýǵa tolassyz jaýyp qalǵan qardyń kóktemde bolar topan sýynan saqtaný úshin, samannan turǵyzǵan úii bolady. Iem paiǵambar Ahýra-Mazda atalǵan qudaidyń aitýymen bul úige Nuh paiǵambar siiaqty ár janýardan bir-bir juptan alyp tyǵylady. Al endi, Ergene qoń ańyzynyń basty nusqasynda Kaian (kaian) men Toǵyzdyń da dál osylai istegenderi aitylady. Mine, osydan da bizder Ergene qońnyń Kangha-Vara ekenin túsinemiz. Avestada bul Vara úiinde Kóktiń naizaǵaiy atanǵan suńqardyń zoroastra dinin adamdardyń sanasyna salǵany aitylady. Bul kádimgi perishte edi. Islam dininen buryn adamdar perishteni osylai kórgen. Perishteniń Vara úiine kelip-ketip júrgenin qazirgi Ferǵana alqabyndaǵy Súleimen taýdyń turǵany rastaidy. Qazirgi Islam dinindegiler bul taýdyń basyna perishtelerdiń keletinin aitady. Sondyqtan da, bul taý qasietti sanalady. Bul kádýilgi bigze belgili, bolmysy kók táńirlik, zoroastralyq dinge jaqyn bolǵan Súleimen paiǵambardyń, oǵan Allahtyń sálemi bolsyn, atymen atalǵan taý bolady. Kóktiń naizaǵaiy degen suńqardyń ushqyrlyǵy oqtan júirik bolǵan soń osylai atalǵan edi. Qazirgi suńqarlardan osyndai ushqyry qyrǵyzsha jaǵalmai, qazaqsha jaǵaltai, arǵyqazaqsha iagalbai atanǵan suńqar bolady. Iagalbaidyń tuǵyry T-árpine uqsaǵan bolǵan soń, osy tańbany ustaǵan taipa jaǵalbaily atanǵan. Árine, bul tuǵyr qazirgi naimandardyń attyń ústinde ustaityn búrkittiń tuǵyry bolady. Alai da, eń alǵashynda bul tuǵyr jaǵalbai suńqardiki bolǵan. Mańǵystaýda jatqan jaǵalbailynyń áýliesi Qusshy dep beker atalmaǵan. Bul tuǵyrdy Kóktiń naizaǵaiynyń aspandaǵy tuǵyry dep te aitqan edik. Olai aitqanymyz, qazir de Ferǵana ańǵarynda qyrǵyzǵa sanalatyn jaǵalmai rýy bar, túbi qypshaq. Bular atam zamannan, iaǵni, Kóktiń naizaǵaiy zamanynan beri ata-mekenderinde júrgender bolsa kerek. Qyrǵyzdyń Ońtústiginiń qypshaqtar ekenderi belgili. Qyrǵyzdyń «Qurmanjan datqa» atty filmin kórseńizder, olardyń ońy men solynyń bir-birimen araz júrgenderin kóresizder. Óitkeni, bul eki jaqtyń arýaqtary bólek, ońy saqtardyń urpaqtary bolsa, soly azyq-sarmattar. Orys saiasatkerleri: «Iýg kyrgyzov silnee, potomý, chto oni – kipchaki» deidi eken. Qyrǵyzdyń ózderi osyny jaqsy biledi. Aziia patshaiymy, qyrǵyzdyń anasy atanǵan Qurmanjan datqa osy jaǵalbailydan edi. Onyń kúieýi Alymbek datqa barlastardan bolǵan. Osymen qatar ol jaqta qosh tamǵaly atanyp júrgen qypshaqtar bar. 19-shy ǵasyrda Ferǵana alqabynda Naiman bolysy bolǵan. Naiman men jaǵalbailynyń túbi bir ekenderi belgili. Negizinde Ferǵananyń iesi osy jaǵalbaily bolady. Olai deitinimiz ol jaǵalbaily Mongýshtan taraidy. Mongýsh degeni Man atanyń uly degendi bildiredi. Bizderdegi jaǵalbaily da Man atadan Qarabuqa arqyly taraidy.
Man ata degenimiz arǵyda shýmerlerdegi, bergide zoroastra dinindegi alǵashqy adam. Iaǵni, Adam atanyń ariilershe ataýy. Nemisterdiń adamdy «mensh» deitinderi osy Man atanyń ataýynyń bir fonetikalyq nusqasy bolady. Mine, osy jaǵalbailynyń atasy degen Man ata Avestada Vohý- Mana dep atalady. Bul Vohý Mana osy ańǵarda, iaǵni, Arianam-Vaidjnanyń bir bóliginde (arii keńistigi) qasietti Qarabuqany baqqan soń, qazaqta onyń atynan «baǵý», «baqtashy» degen uǵym qalǵan. Qasietti Qarabuqanyń músini qazir Mysyrda tur. Mańdaiynda Varanyń pishinin bildiretin durys úshburyshqa uqsaǵan aqtańlaǵy bar. Mysyrdyń qasietti Qarabuqasy dep atalady. Qazaqtaǵy jaǵalbailynyń, ókiresh-naimannyń mifologiialyq atalary. Qypshaqtyń shejiresinde bul Qarabuqa Múiizdi atalady. Quran kárimdegi «Baqqara» súresi, osy Vohý Mannyń Qarabuqasy degen maǵynada. Qazaqtyń iri qarany «qara» dep ataityny da, osydan qalǵan. Al endi, qazaqtyń keide «qasqa siyr» degenine qarǵanda, eń alǵash Vohý-Mana baqqan buqalardyń mańdaiyna bul tumar tańba kesegimen basylyp, mańdaiy qasqa bolyp qalǵannan bolsa kerek.
Al endi, osy Vara úiiniń pishinin keibir zertteýshiler durys úshburyshty bolǵan dese, keibireýler ellips tárizdi bolǵan deidi. Ariilikterdiń durys úshburyshty úilerdi salǵandary jóninde qazaq ǵalymy Erenǵaiyp Omar Arqaiymdaǵy qazba jumystarda anyqtalǵanyn aitady. Iem paiǵambar da Vara úiin durys úshburyshty qylyp salǵan deidi. Qazaq Sovet entsiklopediiasynda: «Ańǵardyń ábden qalyptasqan pishini durys úshburyshqa uqsaidy» dep aitylǵan. Qazirgiler ellips tárizdi deidi. Al endi topografiialyq kartadan qarasańyzdar durys úshburyshty da, ellipsti de kóresizder. Iaǵni, Ferǵana ańǵary eki nusqaǵa da jaýap berip tur. Ellips dese ellips, úshburysh dese úshburysh. Bálkim, elý myń jyl buryn salynǵan ǵimarat bolar. Odan beri talai ózgeris bolsa da, úshburyshtyń nyshany saqtalyp qalǵan. Jáne de, Ferǵana degenimiz Varahana degenge kelip tur. Tájikter Iargana deidi eken. Bul sózdiń maǵynasyn taý ańǵaryndaǵy shatqal dep túsindiredi. (KSE). Sonda, Ergene qoń degenimiz – taý ańǵaryndaǵy Qangha, ne bolmasa Qańly bolmaq. Serkibol Qondybai Ergene qońnyń geografiialyq ornyn bilip, taýyp úlgermegen soń arqaly, arýaqty adam retinde bul jer jumaǵyn Arǵy ana qonysy dep dál aitqan eken. Óitkeni, bul jerde Qazaq atamyz týǵan edi. Serikbol Qondybai: «Iýechji máselesi – qazaqtanýdyń, jalpy túrkitanýdyń eń basty tirek býyny» dep ketken edi. Iýechji-Kýshannyń alǵashqy astanasy osy Ferǵana ańǵarynda bolǵan degen ǵylymi ustanym da bar. Serikboldyń aitqandaryna kóbinese silteme jasaityndar Hairýlla Ǵabjalil aǵamyz basshylyq etip otyrǵan «Alash» tarihi-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdary bolady. Óitkeni olar, sonyń ishinde «Qazaq órkenietiniń negizi» atty kitáptiń avtory Erenǵaiyp Omar da bar, qazaqtyń tarihshy ǵalymdarynyń qataryndaǵy kózi ashyq, kókiregi oiaý azamattar.
Mine, osydan bizder Rashidenniń Ergene qoń oqiǵasyna Nuh paiǵambardyń atyn óz oiynan kirgizip jibergeniniń sebebin túsindik deimin. Ol kózi ashyq, kókiregi oiaý urpaqtardan bireý bolmasa, bireý túsiner dep, Ergene qońnyń qaida ekenin bildrip turǵan «topan sý» kodyn jazǵandaryna engizip ketken. Men buryndarda onyń Ergene qońǵa ketkenderdiń mańǵoldar ekenin aitqanyn, adastyrý úshin jasady dep oilaǵan edim. Anyǵynda ol durysyn aitqan. Óitkeni, onda ketkenniń biri qańly-qypshaq, ekinshisi Toǵyz, iaǵni, tohar edi. Osyny jaqsy túsingen orys zertteýshileri: «Toharlar quryp ketken joq, olar keiin tarihi sahnaǵa mańǵol ataýymen shyqty» degen eken. Toǵyz degenimiz toh-ýz iaǵni, tohar bolǵanda, olardyń toqyr, iaǵni, taz ekenderin Serikbol aitqan. Adai men Taz bir uǵym bolady. Ejelgi toharlardyń tańbasynyń Bodanjardikindei svastika bolǵany qazba jumystarynan anyqtalsa, olardyń bastarynyń taz bolǵany qytai derekterinde aitylǵan. Ferǵana ańǵarynda kezinde «jeti kashka» degenderdiń bolǵandary da belgili. Menińshe Tohar degenimiz keibir derekterde aitylatyn Dah, Dohtar. (doh+arii - tohar). Dah, dai degenderdiń búgingi Adai ekenderin barlyq dese bolady, tarihshylar aitady. Ǵalymdar iýechji degendi toharlar dese, Iu.Zýev qytai transkriptsiiasyndaǵy iýechji etnoniminiń iati, oti, ati dep aitylýyn dáleldegen. Qytaidyń derekterinde iada dep te atalady. Mine, osydan bizder mańǵol degenniń arǵyqazaqtyń bir ataýy ekenin túsinemiz. Iaǵni, Rashiden nadandarǵa Shyńǵys handy oirat-mańǵol qylsa, jazǵandarynan kórgenderińizdei bizder úshin muńal qylǵan. Bizder dep árine, kommýnistik ideologiianyń býyna ýlanbaǵan, ultshyl bolyp týyp, ultshyl bolyp ótetin kózi ashyq, kókiregi oiaý adamdar aitylyp otyr. Solardyń biri, jáne de biregeii: «Qazaqqa eski shejire emes, jańa rýhani dúmpý týǵyza alatyn «jańa shejire» nemese, jańa mif, iaǵni, ideologiia qajet» dep ketken osy muńaldyq Serikbol Qondybai marqum edi.
Sonymen, Qazaq túrik emes, ol - Qazaq, álemdegi eń tekti halyq. Ǵun-túriktermen tarihi jaǵdailarǵa bailanysty midai aralasyp, óziniń evropeoidtyq bet-álpetin jartylai joǵaltqan qazaqtanǵan týrandyq násil. Al endi mańǵoldardyń ultshyldarynyń, orys shovinisteriniń aitýlarynsha, qazaqtar jońǵarlarǵa zorlanǵan halyq eken. Sonda qalai, bizderdiń analarymyz qalmaqtan bala taýyp ony qazaq atap ketken be? Joq, bizder ǵun-túrik pen qalmaqtan tegin qatyn alyp ariilik bet-álpetimizdi joǵaltqan edik. Sergei Kliashtornyi óziniń jazǵan Qazaqtyń jańasha tarihynda túrik degenderdiń qypshaqtardyń tyrnaǵyna da, turmaǵandaryn aitqan eken. Qazaq uǵymy jóninde Serikbol Qondybai bylai dep aitqan edi: «Qazaq degenimiz – Islamnyń sýfiilik jáne hanifalyq aǵymy men qypshaqtanyp ketken ejelgi Vara-Urym ideiasynyń bir rýhani arnasyna toǵysqannan shyqqan pende».
Bul jerde arǵyqazaq mifologiiasy ǵylymynyń atasy Vara-Urym degende Kangha-Vara, Ergene qońnan shyqqan urym-butaq – qiiat-qypshaqty aitqany edi. Ideiasy degeni – olardyń kún táńirlik, ai táńirlik nanym-senimderin, sol jerde qalpytasqan aq kóńilin, iaǵni, mentalitetin aitqany. Tamǵaly tastardan bizder quiryǵy shunaq tóbettiń ai táńiriniń simvoly ekenin, arhardyń kún táńiriniń simvoly ekenin kóremiz. Sonda, Ergene qońnan halqyn ertip shyqty degen Bórte sheneni – Bórte shunaq tóbet, Qýa Maraldy Ábilǵazy aitqan Qoimaral, iaǵni, arhar dep bilemiz. Tóbet ariilikterdiń, iaǵni, bizderdiń babalarymyzdyń qasietti janýary bolady. Bórte dep Ferǵana ańǵarynyń aldyndaǵy Myrzashól qumynyń bórte-jýsany aitylyp tur. Qazaqtardyń: «Erte-erte ertede, eshki júni bórtede» degende osy bórte-jýsandy aitqandary. Bul jýsan biik buta bolyp ósetin bolǵan soń, eshkiniń túbitin ilip alyp qalatyn bolǵandyǵynan osylai aitqan. Ańǵarymyzda bolǵan bul túbitti eshkimiz qazir Istambýldaǵy qai-qańlylarda «angor» atanyp júr. Ańǵar degennen angor atalǵany túsinikti. Sonymen, biz biletin «Qupiia shejireniń» áý basyndaǵy keiipkerler tarihi tulǵalar emes, árbir shejireniń basynda shejirelik dástúrge sai aitylǵan qazaqtyq genealogiialyq miftiń keiipkerleri – simvoldyq tulǵalar. Shejiresinde olar Bórte shunaq pen Qoimaral anadan týdy degen balanyń atyn osy Ergene qońdy eske salyp turǵan Battsagaan, iaǵni, Batys qaǵan dep ataǵan. Qaǵan ataǵandarynyń sebebi - ol jaqta da olar kezinde qaǵanat, iaǵni, Iýechji-Kýshan patshalyǵyn qurǵan edi. «Qupiia shejirede» Qoimaraldy «teńizdiń týmasy» degeni sol mańdaǵy tek qana Kaspii teńizin aityp tur. Iaǵni, bul jerdegi qoimaral-arhar adaidy bildiredi. Qashaǵan jyraýdyń: «Shyńǵys týdy arhardan» degeni osy. Al endi, Qazaq shejiresiniń basynda da, Alashtyń alǵany teńizdiń qyzy edi. Odan Jaiylǵan, odan Qazaq týǵan eken. Iaǵni, bul eki shejire birin-biri qaitalap tur.
Ǵalymdar iýechji degenniń tohar, kýshan degenniń qytai derekterindegi kýsha, hýshiang, iaǵni, qypshaq ekenderin aitqanda, bul qazaqtyń eń alǵashqy patshalyǵynyń aty adai-qypshaq bolǵan dep aita alamyz. Serikbol Qondybai bul ustanymdy shovinisterdiń moiyndamaitynyn aitqan edi. Menińshe, qazirgi bilik te bul jaqty zerttetýge bara qoimas. Óitkeni, bul biliktiń ainalasynda keńes dáýirinde ózderin túrik sanap ǵylymi ataq alǵandar otyr. Iýechji-Kýshan máselesi olardyń Kultegin atyndaǵy syilyqtaryn, Memlekettik syilyqtaryn, akademik ataqtaryn joqqa shyǵarmaq. Olar keńes dáýirinde ózderin pitekantrop dei me, bir báleden taratyp júrgender. Qazaq-sovet tarihshy ǵalymdarynan men Áitim Abdrahmanov pen Atyraý institýtynyń rektory bolǵan (ustazym) Hismet Bazanuly Tabyldievti moiyndaimyn. Olar keńes dáýiriniń ózinde bizge qiiat pen qońyrattyń túbiniń bir ekenin aitqan edi. Al basqalary bolsa, qiiat-qypshaqty qazirgi mańǵolǵa jatqyzǵan. Ǵylymi keńes quryp Qazaq Sovet entsiklopediiasyna osylai dep jazdyrǵan. Qazaqty ǵunnan, úisinnen, túrikten taratyp kózi ashyq, kókiregi oiaý ǵalymdardy qýdalatyp, qazaqty tarihtyń, ádebiet pen mádeniettiń rýhani tireginen aiyrǵan. Sol qýdalanǵandyrdyń biri, qiiatty qypshaq degen Muhtar Áýezov aǵamyz edi.
Serikbol Qondybai tájikti tázike, toqyr, taz dep adaiǵa beker jaqyndatpaǵan. Bylai qarasańyz tájiktiń qazaqqa qatysy joq kórinedi. Oǵyzdarǵa jatatyn qazirgi uiǵyr, ózbek tájik, túrkimenderdiń salt-turmysyn, mádeniet, órkenietin aitpai-aq qoialyq, mýzyka saryndary birdei, jáne de, qazaqtikinen bir bólek. Qazaqtyń dombyrasynyń sarynyn bizder qaita anaý Istambýldaǵy kai-qańlylardan estimiz. Qazaqtiki sol baiaǵy, Qorqyttyń muńly, qaiǵyly kúileri. Bir túrik bolsaq, mýzyka sarynynda nelikten osynshama ózgeshelik bar? Olardyń saryny irandyq, iaǵni, ariandyqtardyń sarynyna keledi. Menińshe, Oǵyz degenimiz kezinde mádenieti kóshpendilerden birshama joǵary bolǵan otyryqshy ariilerdiń urpaqtary bolsa kerek. Al endi, qańly-qypshaqtar kóshpendi týrandyqtar. Bul ariandar men týrandar bir-birimen talai soǵysqan. Rashiden aitqan Oǵyz hannyń tarihy osy zamannan kele jatqan bolsa kerek. Al endi, otyryqshylarǵa tán óneri bar, iaǵni, mazar salýdyń has sheberleri adailar bastapqyda osy otyryqshy ariilerdiń quramynda bolyp, keiin, nebir sebeptermen osylarǵa qarsy shyǵyp aralarynan qýylǵan dep oilaimyn, Rashidenniń aitqanyna qaraǵanda. Al endi, bulardyń mýzykalyq ónerine keletin bolsaq, olardyń mádenietiniń qazirgi shymkent-shoýdan neshe saty joǵary ekenin kóremiz. Adaidyń qaisy bir ánshisin alsań da, sahnada imandy, mádenietti bolyp keledi. Dombyrasynyń shanaǵy naimandikindei úshburysh emes, sopaqsha. Perneleri naimandardikinen kúrdeliligin bildirgen kóbirek, moiny uzynyraq. Syńǵyry bólek. Óz basym, olardyń túbiniń týrandyqtar emes, ariandyqtar ekenderine kúmánim joq. Óitkeni, olarda týrandyqtardikindei Týr, iaǵni, Ókiresh, Múiizdi, Qarabuqa tótemi joq. Arqasynda jolbarystikindei jolaǵy bar qanatty tulpar ala at, alaatchin, iaǵni, Alshyn tótemi bar. Alash pen Naýryz aǵaiyn degen shejirelik derekten bizder Alash ataýynyń arian-iran zamanynan beri kele jatqanyn aitqan edik. Oǵyz han qýǵannan keiin bul ariandyqtar qańly-qypshaqtarǵa kelip sybai qonyp, sonaý Iýechji-Kýshannan beri qypshaqqa serik te, berik te bolyp, aqyrynda bul dúniege álemdik tártipti ornatqan Shyńǵys handy ákeldi. Qiiat-qypshaqpen qany da bir, jany da bir ekenderin bildirip shejiresinde ózderin Eltaidan taratty. Eltaidyń Uly júzdik, jáne de adai jóninde: «Atasynan Uly júz, anasynan Kishi júz» degenderi, Mańǵystaý túbegine adailardyń Jetisýdan, iaǵni, kezindegi Maǵolstannan kelgenderin ǵana aityp tur. Olardyń úisin tegi ekenderin emes. 17-shi ǵasyrǵa deiin Muǵaldar osy Maǵolstanda júrgen. Naiman shejiresinde bolsa, Eltaidyń Belgibaidyń balalarymen araz bolyp Kishi júzge ketip qalǵany aitylady. Shejirelik Eltai degenimiz tarihi derekterdegi Ilter - Sir (iri qara) atalǵan qypshaqtardyń qaǵanatyn qurǵan áýlettiń ataýy. Saqaý qytailar Ilitý dep jazǵan. Sergei Kliashtornyi qytai derekteriniń negizinde Ilitý-Ilter dep kórsetedi. Bul áýlet qazir naimandaǵy teristańbalyda qazaqshalanyp Elata-Eltai dep atalyp, Kai áýleti patshalarynyń noqta tańbasyn alyp, patsha degendi bildirip turǵan noqta aǵasy degen ataǵymen júr. Ilter degenimiz Elter, iaǵni, elińdi jiyp qaǵan bol degen maǵynada. Bul Sir-qypshaq qaǵanatyn taǵy da uiǵyrlar qytailarmen birigip qulatqan edi...
Tamǵaly tastardan jáne de Iýechji-Kýshan patshalyǵynyń altyn teńgelerinen bizder Týrdy, iaǵni, alyp ógizdi qurban shalýǵa noqtalap ákeletin adamnyń el aǵasy bolatynyn kóremiz. Qai zamanda bolsyn qara kúshtiń iesi, has batyry elge bas bolǵan. Qara aiýdy múiizine ilip alyp laqtyryp jiberetin Týrdy noqtalaǵan adamdy ǵana babalarymyz han kótergen bolsa kerek. Sondyqtan da, teńgelerdegi sýretterde patshamen birge noqta men ógiz salynǵan. Patshanyń qolynda ai táńirin bildiretin úsh asha tańba. Iaǵni, osy adamdy Týr, iaǵni, tóre degen bolsa kerek. Túriktiń bul Týr ataýyna esh qatysy joq. Menińshe, túrik degenimiz soltústikte júrgen soń qulaǵy túrik bórik kiip buǵy jekken, ómir boiy jýynbaǵan, arýaqqa tabynyp júrip kók táńirin bizden bilgen, ústi basyna itbalyqtyń maiyn jaǵyp júre bergen, kelgen qypshaqqa qyzdaryn berip, Tanakók siiaqty qudalaryna súienip qaǵandyq qurǵandar. Sirlermen, iaǵni, qypshaqtarmen Tanakóktiń Ashide áýletiniń týys bolǵandary tarihta naqty aitylǵan. Ashina áýletimen birge Ashide áýleti Túrik qaǵanattarynyń áskeri-saiasi tiregi bolǵan. 679-shi jyly Ashinalyqtar emes, dál osy keianidterdiń Ashide áýleti kytaidyń Tan imperiiasyna qarsy kóterilis uiymdastyryp, olardyń elý jyldyq basqynshylyǵyn joidy. Qazaqtyń genealogiialyq mifi túriktiń kók bórisi emes, ai táńiri men kún táńiri. Kók bóri degenimiz qazaqty muńaltqan Oǵyz qaǵannyń aldynda júrgen jaý. Osy miften-aq bizder ejelgi ariandardyń nebir sebeptermen jabaiylarǵa táýeldi bolyp qalǵandaryn túsinemiz. Joǵaryda aitqanymyzdai, Ashina degenimiz uiǵyr men ǵun-qytaidyń qosyndysy. Saqtalyp qalǵan Kúlteginniń eskertkishindegi onyń bet-álpetin kórińiz. Mongoloid tektestiń sinid, iaǵni, sinalyq (qytailyq) tarmaǵyndaǵy soltústik sinidtardyń qiyr-shyǵystyq malailyq násili ekeni bilinip tur. Bir aýyz sózben aitqanda qytaidyń boǵdyhany. Qiyr-shyǵys dep chýkchaǵa da uqsaityny aitylyp tur. Al endi, Shyńǵys hannyń saqtalyp qalǵan portretindegi bet-álpeti bolsa, «túrkilengen ariilik tip» dep aitylady. Menińshe, tarihtyń qaibir kezeńinde Oǵyz-ariandar men ǵundardyń shejirelik atasy Shýn Veidiń urpaqtary súiek-shatysqa túsip, atalarynyń qurmetine qytai dástúri boiynsha Shýn atynyń aldyna Gýmilev aitqandai qurmet belgisin bildiretin «a» árpin qoiyp, osydan ashýn, ashina áýletiniń ataýy qalyptasqan. Osyǵan deiin túrki ataýlyda qypshaqtardaǵy siiaqty patsha áýleti bolmaǵan. Osynyń dáleli retinde Kúlteginniń qulpytasyndaǵy: «idi ogsyz kook turuk anca olurur ermis» degen jazýlardy keltiremiz. Bul mátindi V.V.Radlov: «jili golýbye týrki ne (imevshie) praviashih rodov» dep aýdarsa, S.E.Malov: «obitali ýstraivaia goýlýbyh tiýrkov kotorye byli bez gospodina i bez rodovyh predstavitelei». Osydan bizder Ashina áýletiniń qaǵandary degenderiniń keshegi adai-qypshaq patshalarynyń sarqytyn ishkender ekenderin túsinemiz. Iaǵni, osylardan úlgi alǵan. Olardan, qulpytastarynan basqa eshteńe qalǵan joq. Al endi, Iýechji-Kýshan patshalyǵynan Serikbol aitqan Vara-Urym ideiasynyń jemisi, Qazaq degen pende qaldy. Sondyqtan da, bizder Qazaq etnoniminiń basty nusqasyn, qos saq, qosaq degen edik. Serikbol aitqan Islam dininiń yqpalymen arabtyń tilinde qosaq sózi hozaǵ, hýzaaǵ dep rekonstrýktsiiaǵa túsip, keiin, bizdińshe Qazaq dep aitylyp ketkendei.
Tamǵalydaǵy tastarda nadandar «taraq» dep aityp júrgen úsh asha, «jalaiyr» tańbanyń qola dáýirinde sýreti basylǵan eken. Ortasyndaǵy júzine tolǵan aidy qondyrǵan. Demek, babalarymyz bul tańbanyń ai táńirin bildirip turǵanyn bizderge aityp ketken. Islam tarihyn zertteýshi frantsýz Anri Masseniń aitýynsha, Qosai atanyń besinshi urpaǵy paiǵambarymyz Muhammed Mustafa s.ǵ.s-nyń rýy qoraiyshtar Islam dinine deiin aiǵa tabynǵan eken. Allah degen solardyń qudailarynyń aty deidi. Osynyń dáleli retinde, arabsha Allah degen jazýyna qarasańyz, úsh asha, iaǵni, ai táńiriniń tańbasyn kóresiz. Ǵulamalardyń aitýynsha zamanaqyr bolarda aspandaǵy ai qaq ortasynan ekige bólinedi eken. Iaǵni, qos ai bolmaq. Ǵaryshkerler aidyń betinde qaq ortasynan borazdalap jasalǵandai ainala syzyqtyń bar ekenin aitady. Tamǵaly tastaǵy ushyna tolǵan ai qondyrylǵan úsh asha tańbanyń ortasyndaǵy júzi osy syzyqty bildirgendei. Sonda olar bul syzyqty qaidan bilgen? Aiǵa barǵan amerikandyq ǵaryshkerdiń Islam dinin qabyldaǵanyn da estidik. Islam dininiń simvoly da ai. Sonymen qatar kereilerdiń tórt qanaty birdei aiqysh (krest) tańbasy da ai táńirin bildiredi. Iaǵni, bul jalǵandaǵy tórtkúl dúnieniń iesi degen sóz. O dúniedegi ólshemniń altaý ekeni belgili (shestimernoe izmerenie). «Zapovedi Tengri» atty kitaptyń avtory Qanat Serikpaev bul aiqysh tańbany kún táńiri dep qatelesken. Tamǵaly tastarda kún táńiriniń beinesi sáýlelerin ainala shashqan túrinde kórsetilgen. Tórt sáýleli keipinde esh jerde kezdespeidi. Osymen qatar Ashide áýletiniń tórt asha tańbasy da tórtkúl dúnieniń iesi degendi, iaǵni, ol da ai táńirin bildiredi. Iu.Zýev te, S.Qondybai da bul tańbalardy aidahar dep qatelesken. Ariiler aidaharǵa tabynbaǵan, sháitánǵa sanaǵan. Al endi, orystar bolsa, úsh asha tańbaly qypshaqtardan talai qorlyq kórgen soń, bul tańbany úsh basty aidahar degen. Zýevterdiń qateleskenderi osydan bolǵan. Orystyń ertegilerindegi qai batyry bolsa da, úsh basty aidaharmen soǵysyp jatady. Bul jerdegi úsh basty aidahar degenderi, árine, Oral taýynyń arǵy jaǵynan úsh asha tańbasymen keletin qańly-qypshaqtar edi. (zmei Gorynych).
Bul jerde bir ǵana sát anyqtalmady. Qypshaqtardyń ai tańbasy kúnge tabynǵan adaidyń kenjesi degen muńaldarda qaidan júr? Túbi qiiat-qypshaq degen shapyrashty men Adaidyń DNK belgileri nege bir - S-3? Adai qypshaq pa, álde shapyrashty adai ma? Shejiretanýshy retinde aitarym, Qazaq shejiresiniń ekisiniń birinde «kenje» degeni kirmeni bildiredi. Oǵan aitar mysal kóp, qoqsytyp jatpalyq. Bári durys kele jatyr edi, shapyrashty men adaidyń, tórelerdiń qan tobynyń uqsas, S-3 bolyp shyǵa kelgeni. Shyńǵys hannyń qupiiasyn asha almaisyń degen edi bir tóre. Shamamyz kelgenshe tyrystyq. Ergene qońdy taptyq. Joshynyń merkittiń balasy emes ekenin tarihi derektiń negizinde dáleldep berdik. Men kezinde genetik ǵalym Jaqsylyq Sábitovtyń bir shidi shyǵararyn aitqan edim. Kezinde bir jaǵympazdar elbasyn túbi qytai ǵun-túrik Býmyn qaǵannan taratyp ta qoiǵan edi. Erteń Muńaldyń tegi adai bolmai, shapyrashty bolyp shyqpasa igi edi...
Muńaldyń til tańbasynyń ataýy qazaqbaishylyqtan qoiylǵan. Ainaǵa qarap tilińizdi shyǵarsańyz muńaldyń tańbasyn kóresiz. Bul tańba adai ishinde «qazaiaq», «mosa» dep te atalady. Al endi, joǵaryda aitylǵandardy eskere otyryp bul tańbaǵa qarasańyz durys úshburyshty kóresiz. Sondyqtan da, bul tańbany qazannyń astyna durys úshburysh quraityndai etip jasalǵan úsh aiaǵyna uqsaityn bolǵan soń «muńaloshaq» dep te ataidy. Jáne de, osy muńaloshaqqa qatysty jer ataýy qazirgi shapyrashtylar otyrǵan jerde qalǵan dep te aitylady. Adaidyń eskileri bul tańbany analarynyń aitqan «butymdaǵy tulaǵym», iaǵni, áiel ananyń jatyry ekenin aitqan. Osy sózdiń jany bar. Óitkeni, Iem paiǵambar Vara úiin úshburysh etip áiel ananyń jatyryna uqsatqan deidi. Iu. Zýev Tanakótiń tańbasyn «jenskii treýgolnik» deidi. Doktor Qarjaýbai Sartqoja bul durys úshburysh tańbany «analyq áýlettiń simvoly» dep ataidy. Jáne de, osy úshburysh pishinge qatysty bolsa kerek, Iem paiǵambardyń aty keiin túrki dáýirinde Ýmai ananyń atyna ainalǵan. Osynyń dáleli retinde Ýmai ananyń tájinen úshruryshtyń úsheýin, jáne de úsh asha tańbany kóremiz. Orhondaǵy bitiktasta bolsa, Ýmai ananyń basynda jalǵyz durys úshburysh sýrettelgen. Adaidaǵy Jemenei rýynyń ataýynan tarihi derekterdegi «chebni», djebni» degen ataýlarymen qosa bastapqy nusqasynyń Iem enei ekeni bilinip tur. Bul ataý birinshi Iem paiǵambardy, ekinshi Ýmai anany da eske salyp turǵanymen, menińshe, «iem enei» dep durys úshburysh tańba aitylyp turǵandai. Al endi, Ýmai ananyń aty óz kezeginde rýhani tozdyrylǵan qazaqtyń aýyzynda áiel ananyń jatyryn bildiretin balaǵat sózge ainalǵan. Árine, bul ataý bizdiń kók táńirlik dindi joqqa shyǵaryp Islam dinin nasihattaǵan arabtardan, dálirek aitqanda qojalardan keldi. Jeti qazynamyzdyń biri ariilik it janýaryn nájis ataǵan, qurbanǵa shalatyn ariilik aqbozatymyzdyń etin jeýge tyiym salǵan da osylar edi.
Keibir shejiresymaqtar eldiń jadynda qalyptasqan shejire josyǵynan aýtyqymai júrgenimizdi jón kóredi. Ata-abalarymyz aitqan deidi. Anyǵynda, shejire derekteri Shyńǵys han áýletiniń ideologtarynan ideologiia quraly retinde qalǵan. Babalarymyz bolsa, osy shejire derekterinde ózderiniń naqty tegin bildirip turǵan jasyryn maǵynalardy ǵana qaldyrǵan. Mine, bizderge osy jasyryn maǵynalardy tani bilý qajet. Bul jerde atalǵan qańly, kai, shara, qiiat, qypshaq, qońyrat ataýlary erte zamanda bir ǵana massivti bildirgen. Qazir osylardyń ataýyn saqtap qalǵan taipalardyń bar ekeni belgili. Qazaqtyń atasy degende bizder bul taipalardy aityp otyrǵanymyz joq, ejelgi massiv, qazaq halqynyń sýbstratyn aityp otyrmyz. Osyny uqpaǵan túbi qara qytai bir shejiresymaq: «Qypshaq pen Adaidy qazaqtyń atasy qylmaq» dep sasyq kókirek bildirip, óziniń rýshyldyǵyn tanytqan eken. Bas dese qulaq deitin qý kókirek. «Sezikti sekiredi» degendei, bundailar Qazaqqa kirme bolǵan soń, aramyzda arandatýshylyq týdyrady. Osylai dep aitqanynyń ózinen bizder bul adamnyń, ariilerdiń aitqanyndaǵy «jylystaǵan jylan» ekenin túsinemiz. Qazaqtyń birliginiń túbine balta shappaqshy. Iá, kezinde sultan Beibars aitqandai: «Jaý aramyzda júr».
Endi, belgili ǵalym Qarjaýbai Sartqojauly bedel sanaǵan Chjao Hýnnyń «Men-da bei-lý» atty deregine nazar aýdaralyq. Qytai barlaýshysy Chjao Hýn Shyńǵys hannyń mańǵoldary jóninde: «Tatar taipalary sha-to degen erekshe rýdan taraidy. Olar aq, qara, jabaiy dep úshke bólinedi. Jabaiy degenderi óte nadan, qoldarynan eshteńe kelmeidi. Olardyń bar biletinderi: árkimniń artynan erip shapqylai berý. Qazirgi imperator Shyńǵys jáne onyń qolbasshylary, ministrleri men shonjarlary qara tatarlardan» deidi. Osy derekti aýdarǵan qytaitanýshy N.Ts. Mýnkýev: «Sha-to – batys túrikteriniń birlestigi, bir derekterde olardyń 7-shi ǵasyrda Ferǵana jaqtan kelgenderi aitylady» deidi. Sha-tolardy kereiler, ońǵyttar deitinder de bar. Qazirgi mańǵoldardyń atalary dep eshkim de aitpaidy. Chjao Hýn osyny jaqsy bilip aitqan. Sondyqtan da, olardy «erekshe rý» dep ataǵan. Jáne de, tatarlardy, iaǵni, kóshpendilerdi úshke bólip, Shyńǵys hannyń qara tatar ekenin aitqan. Aq tatardyń ońǵyttar, jabaiy tatardyń «orman halyqtary» ekenderi belgili. Shyńǵys hannyń qolbasshylarynyń báriniń qara tatarlar ekenderi aitylyp turǵanda, bul jerde jalaiyrdyń da, qońyrattyń ta, qiiattyń da, baiaýyttyń da qara tatarlar ekenderi aidan anyq. Shyńǵys hannyń osylardyń birinen bolǵany da anyq. Óziniń shejiresinen bizder onyń qiiat-bórjigin ekenin túsinemiz. Sonda onyń ǵylymda qalyptasqan uǵym boiynsha oirat-mańǵol bolýy múmkin emes. Shyńǵys hannyń olardyń tilinde sóilemegeni anyq. Onyń qaýymynyń Ferǵana jaqtan kelgeni de aitylyp tur. Ol jaqta qaidaǵy oirat-mańǵol? Qazirgi mańǵoldar burynǵy muńal-muǵal ataýyn alyp qalǵandar ǵana. Máselen, frantsýzdar germandyqtardyń franko rýynyń atyn alǵan. Alai da, olardy eshkim de nemis demeidi. Osy siiaqty, qazirgi tibettikter, tańǵuttar, oirattar mańǵol ataýyn alyp qalǵandarymen olardy eshkim de qiiat-qypshaq, qazaq demeidi. Germandyqtardy frantsýz demeitinimiz siiaqty, endi qazaqtardy da eshkim mańǵol dep atamaidy, óitkeni, bul ataýymyz umyt qalǵan.
Al endi, muńalǵa keletin bolsaq, keibir shejiremysaqtar Shyńǵys handy muńal degenniń Muhametkárim Qojyrbaiuly ekenin aitady. Orystyń mynadai bir sózi bar: «Dlia poloýmnyh eshe raz poiasniaiý» degen. Muńal degendi óderińiz kórgendei eń aldymen mańǵoldyń tarihyn jazǵan Rashiden aitqan. Odan keiin shejireshi Ábilǵazy aitqan. Odan keiin biz biletinderden Murat Adji aitqan. Odan keiin M.Qojyrbaiuly aitqan. Iaǵni, Murat Adji da, M.Qojyrbaiuly da bul muńaldy óz oilarynan aitqan emes. Bul jerde myna máseleni aita ketken jón: Qojyrbaiulynyń atyn kelemejge ainaldyrǵandardyń rýhani bailyǵynyń saiazdyǵy sonshalyqty, olar qazaq degen uǵymdy Jánibek pen Kereidiń tusynda ǵana paida bolǵan dep oilaidy. Jáne de, qazirgi mańǵoldardyń babalary bizderdi, iaǵni, qiiat-qypshaq, qazaqtardy jaýlap aldy degen laqabqa ózderiniń ońalmaityndai nadandyqtarynyń sebebinen senip júrgender.
Qazirgi tańda Tileýberdi Ábenai men Qarjaýbai Sartqojaulynyń arasynda Shyńǵys hannyń ata-tegine qatysty daýdyń týǵany belgili. Alai da, olardyń ekeýi de Shyńǵys handy mańǵol degenge qatysty ǵana pikirlerin aitady. Shyńǵys hannyń mańǵoldarynyń kimder bolǵany jaǵyna múlde jolamaǵan. Al endi, mańǵoldarǵa qatysty arnaiy eńbek jazǵan Rashiden bul etnonimniń maǵynasyn naqty túsindirip ketken. Sondyqtan da, basqa zertteýshilerdiń bul etnonimniń maǵynasynyń «myńqul», «myńqol», «máńgi el» «mańqul», «mónkú» ekenderin aityp júrgenderin bos áńgime dep aitamyz. Jáne de, bundaidy aitqandar shejireni bilgende shashasyna shań jýytpaǵan Rashiden men Ábilǵazy bahadúr hannyń tyrnaqtaryna da turmaityndar. Joǵaryda aitylǵandardan Shyńǵys hannyń sinid tobyna jatatyn mongoloid násilinen bolmaǵanyn anyq túsinýge bolady. Ol jasyl-sur kózdi, aq sary bet-álpetti adam bolǵan.
«Qupiia shejirede» Shyńǵys hannyń babasy Bodanjardy «Bodanjar myńqaǵ» dep ataidy. Bul jerdegi «myńqaǵ» degeni bizdińshe mańqa degendi bildirse kerek. Iaǵni, «boqmuryn» degen maǵynada. Osynyń dálelin bizder «Manas» jyrynan tabamyz. Onda Kóketai han: «Meniń kózim jumylǵanda, anaý tabylǵan asyrandy Boqmuryndy ala kúshik demeńder. Jetimdigin betine basyp timeńder. Bir jyl desem kem aitarmyn, eki jyl demes artyq aitarmyn, ol aiaǵyna turyp adam bolady. Sonda, jibek kilemge salyp han kóterińder» deidi. Bul sózder «Qupiia shejiredegi» Alan ananyń: «Kúnderdiń kúnderinde olar han bolady» dep, asyrandy baiaýyt-maǵalyqtan týǵandardy aitqany, osy jyrdaǵy Kóketaidyń aitqanymen úndes ekeni bilinip tur. Demek, «Qupiia shejireniń» aýyzsha nusqasy erte zamandarda aitylyp júrgen de, basqa epostarda osydan biraz «urlyqtar» jasalyp otyrǵan. Sondyqtan da, Tileýberdiniń «Qupiia shejireniń» basty nusqasynyń qazaq, iaǵni, qiiat-qypshaq tilinde bolǵanyn aitqanynyń jany bar. Al endi, «Qupiia shejiredegi» «teńiz-dariiany keship» degen sózder bizderge Mysyrdaǵy durys úshburysh piramida jaqtan teńiz-dariiadan ótip shyqqan evreilerdiń tarihyn eske salyp tur. Sondyqtan da, shejiredegi teńizdi izdeýdiń qajeti joq. Bul da bir plagiat (urlyq) edi.
Ergene qoń oqiǵasynyń basty nusqasynan bizder Qaian men Toǵyzdyń Altaidan qara qytailarmen shekisip ketkenderin túsinemiz. Ergene qoń ańyzyna qatysty jas tarihshy degen Erzat Mellathanulynyń iýechji degennniń aitylýynyń núkúz ekenin oqyǵanymda tań qalyp, jas jigittiń óz oiy bolar dep qoiǵan edim. Iu.Zýev iýechjidi iati, oti, dese, Nyǵmet Myńjan iozi degen eken. Osymen qatar qytaisha «iýe» degeni ai bolǵan soń, Iu.Zýev «bul termin ai áýleti degendi bildiredi» dep te jazǵan. Jýyqta Qytai elinen, Qulja qalasyndaǵy Ile pedagogikalyq institýty, «Orta Aziiany zertteý ortalyǵynyń» direktory, qazaqtardyń biler soty taqyrybynda doktorlyq dissertatsiia qorǵaǵan zań ǵylymdarynyń doktory Kúnbolat Suńǵatuly, kerei-jádik Jantai batyr men kerei-sherýshi Baitailaq batyrlar jóninde derekter alý úshin osy maqalanyń avtorymen ádeii kelip jolyqqan edi. Áńgime barysynda qytai tilin jaqsy bilgen odan men iýechji sóziniń aitylýyn, oqylýyn suraǵan edim. Bul ǵalym da, iýechjidiń núkúz ekenin aittty. Alai da, buny anyqtaǵan Erzat emes, Sintszian gýmanitarlyq ǵylym akademiiasynyń tarih institýtyndaǵy ǵylymi qyzmetker, kerei Ahmet Chadyman eken. «Qytai tarihnamasyndaǵy qazaqqa qatysty derekter» atty baǵdarlamaǵa qatysqan bul ǵalym kóne qytai ieroglifteriniń oqýyn biledi eken. Osymen qatar qytaidaǵy qazaq tarihshylarynyń úisinder týraly zertteý kitábiniń basylyp shyǵýyna at salysqan. Qytai eline kelgende elbasymyzǵa tartý etilgen bul kitáptiń sońynda iýechjidiń núkúz ekeni de aitylǵan deidi. Árine, bul úlken jańalyq. Mańǵol tarihyna qatysty tóńkeris dese bolady, uqqan adamǵa. Sonda, Rashidenniń aitqan Núkúzi iýechji bolsa, iýechjiimiz tohar (Toǵyz) bolsa, toharlardyń tańbasy men Bodanjardyń tańbasy bir – svastika bolsa, orys ǵalymdarynyń: «Toharlar quryp ketpegen, olar 13 ǵasyrda tarihi sahnaǵa mańǵol ataýymen shyqty» degenderi túsinikti bolady. (Rýsskaia Pravda). Al endi, tarihtan bolsa, iýechji-núkúzderdiń bizdiń dáýirimizge deiingi 176-160 jyldary Sintszian aimaǵyndaǵy Tarim ózeninen Ferǵana jaqqa qarai qýylǵandaryn kóremiz. Menińshe, Ergene qońnyń tarihy Iýechji-Kýshannyń, iaǵni, biz aitqan adai-qypshaqtyń tarihy bolǵandai.
Joǵarǵy aty atalǵan doktor Kúnbolat Suńǵatuly «Orta Aziiany zertteý otalyńynyń» direktory bolǵandyǵynan Ferǵana ańǵaryna qatysty zertteýlerime nazar aýdaryp, ózi basqaryp otyrǵan ortalyqta zertteý jumystaryn birge jalǵasytyrýǵa usynys jasaǵan edi. Bundai zertteýlerdi qytai tilin jaqsy bilgenderdiń ǵana laiyqty túrde júrgize alatyndary belgili, óitkeni, mańǵoldardyń, qiiattyń naqty tegin bizder qytai derekterinen ǵana bile alamyz. Máselen, qytaidyń «Ban-Gý» dereginde qiiattar «hý-tsze» dep tańbalanyp, olardyń «batys jaqta» júrgenderi aitylady. Qytai derekterindegi «batys jaqtyń» Daiýan, iaǵni, Ferǵana ekeni aityldy. Qazaqtyń atasynyń qańly ekenin aitqan belgili japon ǵalymy Siratori bolsa, qytai derekteriniń negizinde iýechjilerdi «sar balshyqtan (samannan) jasalǵan qorǵannyń ishindegiler» degen eken. Al endi, qytai tilin jaqsy bilgen, alai da, Ergene qońdy Altaida dep oilaǵan Iu.Zýev Siratoridiń «sar balshyqty» nelikten aitqanyn túsine almaǵan. Menińshe, kazaqtyń naqty túbin aita alǵan Siratori Vara-Kangha qamalyn uqqan bolsa kerek. Ózderińiz baiqaǵandaryńyzdai qytai tilin bilgen ǵulamalardyń ózderi zertteýlerinde birin-biri uǵa almaǵan. Sondyqtan da, iýechji-kýshan máselesin tereń zertteý úshin Kúnbolattyń aqylymen zertteýlerdiń mańyzdy jerlerin jedel túrde orys tiline aýdaryp «Orta Aziiany zertteý ortalyǵyna» jibergen edik. Óitkeni, qytaida tarihi materialdardy tek qana orys tilinen óz tilderine aýdarady eken. Iýechji terminindegi «iýe» sóziniń tolǵan aidy emes, mesiatsty, iaǵni, bizdińshe musylman aiyn bildiretinin de qytai tilin jaqsy bilgen osy ǵalymnan uqqan edim. «Iýe» sózinen keiingi «chji» degen sózdiń maǵynasyn bilmeitinin aitty. Iu.Zýev bolsa iýechji sóziniń ertedegi bir transkriptsiiasynyń «niýchji» bolǵanyn aityp, bul sózdiń «Qosai urpaǵy» ekenin de jazǵan edi. Iaǵni, «Iýechji» atty taraýynda ol: «niýchji - rod dvýrogoi (narojdaiýsheisia) lýny, mesiatsa» degen. Al endi, qytailardyń bolsa, biriniń tilin biri durys uqpaityn dialektilerde sóileitinderi belgili. Sondyqtan da, árine, qytai tilin jaqsy bilgen, ierogliftardyń ejelgisin de uǵa alatyn qytai ǵalymdary maǵol, muǵal, muńal, aýǵal, núkúz, qiiat ataýlaryna qatysty bizderdiń naqty qoiǵan suraqtarymyzǵa jaýap bere alady. Eń bastysy, bul jerde bul tarihqa degen jańa betburys bar. Bizder Iu.Zýev, Serikbol Qondybailar siiaqty Iýechji-Kýshan patshalyǵynyń tarihyn eń aldymen qytai derekterinen ǵana bile alamyz. Iýechji-núkúz degenimizdiń ógiz bolýy da ǵajap emes, Iu.Zýevtiń aitqanyna qaraǵanda. Al endi, týrandyqtardyń ógiziniń Ferǵana ańǵaryna qatysy aidan anyq.
Qairat Zaryphan,
Shejiretanýshy.
Ult portaly
Qoldanylǵan ábebiet: 1. Serikbol Qondybai «Arǵyqazaq mifologiiasy». 2. S.Kliashtornyi. «Qazaqstan. Úsh myń jyldyq jylnamasy». 3. Iu.Zýev. «Ertedegi túrikter». 4.«Avesta». 5. «Qupiia shejire». 6. Q.Zaryphannyń jeke muraǵatyndaǵy shejire derekteri. 7. Quran kárim.
.jpg)