شىڭعىس حاندى تٷرٸك قىلعان راشيد-اد-دين

زەرتتەۋشٸلەردٸڭ راشيد-اد-ديندٸ راشيدەن دەپ اتايتىن بٸر ٷردٸس بار. بٸزدە وسىنى ۇستانالىق. الدىڭعى جازعاندارىمىزدا بٸزدٸڭ قييات-قىپشاقتى تٷرٸك ەمەس دەگەنٸمٸزگە بٸر كوممەنتشٸ راشيدەننٸڭ شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدار جٶنٸندە جازعانىنداعى كٷللٸ كٶشپەندٸ تايپالارىن, ماڭعولىمەن قوسا تٷرٸك اتاعانىن كەلتٸرٸپتٸ. ال ەندٸ, رەسەي عالىمدارىنىڭ وسى راشيدەندٸ «پانتيۋركيزمنٸڭ اتاسى» دەگەندەرٸن وسى  بٸلگٸش بٸلە مە ەكەن? ورىستار بەكەر ايتپاعان. ٶيتكەنٸ, ولار راشيدەننٸڭ, ەبٸلعازىنىڭ  كەلتٸرگەن دەرەكتەرٸنەن قاڭلى, قىپشاق, قارلۇقتاردىڭ وعىزداردان بٶلەك بولعاندارىن كٶرٸپ, بٸلگەن, وعىز دەگەنٸمٸز تٷرٸك بولسا. مەنٸڭشە, تاريحتا وعىز بەن ٶگٸز ۇعىمى شاتاسىپ كەتكەن. ٶگٸز دەگەنٸمٸز زورواسترالىق دٸندە بولعان, ٸرٸ قارا مالىن قادىر تۇتقان, سول ٸرٸ قارانىڭ, ياعني, تۋردىڭ (بۇقا) اتىمەن اتالعان تۋراندىقتار. ياعني, ٶگٸز ەلٸ.  ٶگٸز ەلٸنٸڭ باستى تاڭباسى دۇرىس ٷشبۇرىشتى تاڭبا, بٸزدەردٸڭ «تۇمار» اتاپ كەتكەن تاڭبامىز. بۇل تۋمار تاڭباعا تٶمەندە ارنايى توقتالاتىن بولامىز.

 ال ەندٸ, كەيبٸر بٸلگٸشتەردٸڭ ورىستىڭ دەرەكتەرٸنە جالتاقتاماۋ كەرەك ەكەندەرٸن ايتقاندارى جەي عانا بٸر, سەرٸكبول قوندىباي ايتقان «قازاقبايشىلىقتان» بولعان سٶز. قازاقتىڭ ۇلىلارى شوقان, ەليحان, مۇحامەدجاندار ٶزدەرٸن قىرعىز اتاپ جٷرگەندەرٸندە ورىستاردا ورىس گەوگرافييالىق قوعامى بولعان. اريستوۆ, لەۆشين, ۆوستروۆ سيياقتى ولاردىڭ ەتنوگرافتارى سول كەزدەگٸ قازاقتى زەرتتەپ, ولاردىڭ ارعى تەگٸنٸڭ ٶتە مىقتى بولعانىن بٸلگەن. قىرعىزدان بٶلٸپ قىرعىز-قايساق اتاعان. ياعني, وسمان يمپەريياسىن قۇرعان كايلٸك ساقتار ەكەندەرٸن ايتقان. قايسىسى جەتكٸزگەنٸن كٸم بٸلسٸن, ورىستىڭ قاتىن پاتشاسى قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ بابالارىنىڭ كٸمدەر بولعانىن بٸلسە, ولاردىڭ ەلەمدٸ جاۋلاپ الاتىندارىن ايتقان دەيدٸ. مەنٸڭشە, قازٸرگٸ بيلٸك تە وسى قاعيدانى ۇستاناناتىن سىڭايلى. سوندىقتان دا, شىڭعىس حاندى قازاق ەتۋگە ەلٸمٸزدە تىيىم سالعىنعانداي. ٶيتكەنٸ, شىڭعىس حان مومىن مەنۋ-شيۆەي, مەني-ماناق ەمەس, سوناۋ رەسەي يمپەريياسىنىڭ زاماندارىنان بەرٸ  ەرەۋٸلشٸلدٸگٸ ٷشٸن قىرعىنعا ۇشىراپ كەلگەن اداي تەگٸ بولىپ كەلە جاتىر. «شىڭعىس حان قازاق بولماسىن, تٷرٸك بولسىن» دەگەن تالاپ تەك قانا كٷلكٸنٸ كەلتٸرەدٸ.  ەندٸگٸ ەڭگٸمە, ورىستار, جەنە دە جالعىز ورىستار عانا ەمەس, ەۆروپا عالىمدارىنىڭ دا «پانتيۋركيزمنٸڭ اتاسى» دەگەن راشيدەننٸڭ ايتقاندارىن تالدالىق.

 ەتنوگراف ي.پ. پەترۋشەۆسكيي «راشيد-اد-دين جەنە ونىڭ ەڭبەگٸ» اتتى ماقالاسىندا: «ٶزٸنٸڭ كٶپتەگەن زامانداستارى سيياقتى راشيد-اد-دين ازييانىڭ بارلىق مال باعۋشى كٶشپەندٸ حالىقتارىن بٸرەسە تٷركٸ تٸلدٸ, بٸرەسە ماڭعول تٸلدٸ دەپ, جەنە دە كٶپتەگەن  حالىقتى بٸرەسە تٷرٸك, بٸرەسە ماڭعول دەپ تاڭبالايدى. وسىدان بٸزدەر «تٷرٸك» دەگەندٸ ەتنيكالىق ەمەس, تۇرمىس-سالتتىق, ەلەۋمەتتٸك تەرمين دەپ ۇعامىز» دەيدٸ.  ال ەندٸ قىتاي دەرەكتەرٸندەگٸ قاڭلى, قىپشاقتاردىڭ سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ تٷرٸككە ۇقساس دەگەندەرٸنەن بٸزدەر بۇلاردىڭ تٷرٸكتەردەن بٶلەك ماسسيۆتەر بولعانىن تٷسٸنەمٸز. وسى جٶنٸندە كٶرنەكتٸ كٶشپەندٸتانۋشى س. كلياشتورنىي مەن قازاقستاندىق تٷركٸتانۋشى يۋ. زۋەۆتٸڭ ەڭبەكتەرٸندە دەلەلٸمەن ايتىلعان. راشيدەن ەرگەنە قوڭعا كەتكەندەردٸ اڭىزدىڭ باستى نۇسقاسىندا بولماعان ماڭعولدار دەپ, بۇل اڭىزدىڭ باستى نۇسقاسىنداعى توعىزدىڭ (توحار) ورنىنا نٷكٷزدٸ, ياعني, نۇح پايعامباردى نە سەبەپتەن ەنگٸزٸپ جٸبەرگەن? مٸنە, ورىستار ايتاتىنداي: «ۆوت ۆ چەم ۆوپروس». نٷكٷز دەگەنٸمٸز نۇح+ىز, ياعني, وع+ىز دەگەندەگٸ  سيياقتى, نۇحتار, نۇحتىقتار  دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ياعني, شەجٸرەلٸك دەستٷرگە ساي بۇل جەردە «پايعامبار», جەنە «توپان سۋ» دەگەن ۇعىم جاسىرىلعان. مٸنە, وسى توپان سۋعا اڭىزداعى ەرگەنە قوڭنىڭ تٸكەلەي  قاتىسى بارىن تٶمەندە ايتاتىن  بولامىز. الدىڭعى جازعاندارىمىزدا ەرگەنە قوڭعا كەتتٸ دەگەندەردٸڭ قييان, پارسىشا كەيانيان (كاي ەۋلەتٸ) مەن توعىز-توحار (يۋەچجي) ەكەندەرٸن ايتقان ەدٸك. وسىلار جٶنٸندە جول-جٶنەكەي تاعى دا ايتاتىن بولامىز.  ەرگەنە قوڭ اڭىزىنىڭ باستى نۇسقاسىن ەڭ قول جەتٸمدٸ دەگەن بٸزدٸڭ «ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدييامىزدان» بٸلە جاتارسىزدار.

 راشيدەن, ەگەردە ونىڭ جازعاندارىن بەدەل كٶرسەك, «جىلنامالار  جيناعىندا» ماڭعول دەگەن سٶزدٸڭ  «مۇڭ+گول - ەلسٸز, اقكٶڭٸل دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸن ايتادى. ياعني, بۇل شەجٸرەنٸڭ ايتقان بٸرٸنشٸ  «مۇڭ»  سٶزٸ. ەكٸنشٸ  «وعىزناما» ەڭبەگٸندە عالىم ماڭعول اتاۋىنىڭ ناقتى ماعىناسىن سول زاماندا ورىن العان وقيعالار ارقىلى تٷسٸندٸرەدٸ. وندا, وعىزدىڭ اعايىندارى ونىڭ حان بولعانىنا قارسى بولىپ سوعىس اشىلعاندا, اعايىنداردى جاقتاعانداردىڭ ماڭعول اتانعاندارى ايتىلادى. سونداعى راشيدەننٸڭ ايتقانى: «وعىزدىڭ ولاردى موۆال دەگەنٸ: «ەرقاشان كٶڭٸلدەرٸڭە (اق كٶڭٸلدەرٸڭە. ق.ز.) مۇڭ الىپ, باقىتزىزدىقتان قىسىلىڭدار. يتتٸڭ تەرٸسٸن جامىلىپ, قۇستىڭ ەتٸن عانا جەپ, ەشقاشان دا تٷركٸستاندا  كٶزگە كٶرٸنبەڭدەر». (تۋراندا. ق.ز.). دەمەك, بۇل شەجٸرەدەگٸ كەزدەسەتٸن ەكٸنشٸ «مۇڭ» سٶزٸ.   «ەر كەزەگٸ ٷش مەرتە» دەگەندەي, بۇل ەتنونيمگە قاتىستى ٷشٸنشٸ «مۇڭ» سٶزٸن بٸزدەر «شەجٸرە تٷرٸكتٸ» جازعان ەبلعازىنىڭ «مۇڭول» دەگەنٸنەن كٶرەمٸز. ەبٸلعازى دا, راشيدەن سيياقتى بۇل سٶزدٸڭ «پەچال», ياعني, كٶڭٸلدٸڭ مۇڭالعانى ەكەنٸن ايتادى. مۇڭ+ول دەگەنٸ ٶزبەكشە ايتىلعان مۇڭ+ال سٶزٸ.  راشيدەننٸڭ ايتقانىنان بٸزدەر  تاريحتاعى وسى سەبەپتەردەن بۇل حالىقتىڭ اق كٶڭٸلٸنٸڭ مۇڭالعانىن كٶرەمٸز. (مۇڭايعان). مەنٸڭشە بۇل جاميعاتتىڭ باستى اتاۋى «مۇڭالعاندار» بولسا كەرەك. بۇل جەردە بٸر ەسكەرتە كەتەتٸن جەي, راشيدەن دە, ەبٸلعازى حان دا, ماعولدىڭ تاريحىن  دا, شەجٸرەنٸ دە, بەرٸمٸزدەن ارتىق بٸلگەن. جەنە, دە بٸزدٸڭ سٷيەنەر ەڭ باستى دەرەگٸمٸز وسىلاردىڭ ماڭعول تاريحىنا ارناپ بٸزدەر ٷشٸن جازىپ كەتكەندەرٸ.  نە جازعاندارىن كٶرٸپ وتىرسىزدار. ماعول دەگەنٸ مۇڭال ەكەن. بۇل سٶز ورتا عاسىرلاردا مۇعال دەپ ايتىلىپ جٷرگەن. وسىدان كەيٸن ولار شىعىس جاققا, ياعني, تاريحي وتاندارىن تاستاپ ماڭعول ٷستٸرتٸ جاققا كەتكەن. ول جاقتاعى تاڭبالى تاستاردا «ادە-ەديز» تٷرٸندە جازىلىپ قالعان بۇلاردى كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر, سونىڭ ٸشٸندە بٸزدەر دە - اداي-تاز دەپ ۇعامىز.  وسىمەن قاتار ولاردىڭ تاريحي قۇجاتتاردا «باياۋىت» اتالىپ جٷرگەندەرٸ بەلگٸلٸ. راشيدەن «اق كٶڭٸلدٸ» دەپ بۇل ادايدى دەل ايتقان. وسىمەن قاتار ول بۇلاردىڭ تەگٸ جٶنٸندە «ارعى تەگٸ مٷلدەم بەلگٸسٸز» دەيدٸ. انىعىندا, جىلنامانى جازۋعا تاپسىرىس بەرگەن گازان حان دا, راشيدەن دە, بۇلاردىڭ  تەگٸن جاقسى بٸلگەن. تەگٸن جاسىرۋدىڭ سەبەبٸ, شىڭعىس حاننىڭ اتا-بابا ەۋلەتٸنٸڭ مونارحييالىق ەۋلەت بولماعانىندا جاتىر.  ول زاماندا حان تاعىنا تەك قانا حان ەۋلەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ وتىراتىن بولعان. شىڭعىس حاننىڭ باباسى بٶرجٸگٸن قابىل  ٶز اراسىندا قاعان بولىپ كٶتەرٸلگەندە قىتايلار ونى «زاڭسىز يمپەراتور» دەگەن. («مەن-دا بەۋ-لۋ». چجاو حۋن. كيت. )  مٸنە, وسىدان كەيٸن قابىلدىڭ ٶزٸنەن جەتٸ ۇل بولسا دا, حان تاعىن تايچيۋت ەمبەگەيگە ٶسيەت ەتكەن. تايچيۋتتار شاراحاي لينكۋمنىڭ ۇرپاقتارى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. شاراحاي دەگەنٸمٸز شارا كاي, ياعني, سارى كايلەر. وسىنى بٸلگەن قىتايلار ولارعا تايتسزيۋت دەگەن اتاق بەرگەن. تايتسزي – حانزادا, ۋت – ەۋلەت. سوندىقتان, شىڭعىس حاننىڭ ٶسيەتٸ بويىنشا, ونىڭ ەۋلەتٸ  ٶزدەرٸن ناعىز قيياتتان, ياعني, پاتشالىق  كاي ەۋلەتٸنەن تاراتقان. وسى كٷنگە دەيٸن وسىلاي تاراتادى. ولاردىڭ تەگٸن جاقسى بٸلگەنٸن راشيدەن گازان حان تۋرالى جازعاندارىندا: «ماڭعولدار تۋرالى بٸزگە بەلگٸلٸ, بٸل جىلنامادا ايتىلماعان كٶپتەگەن قۇپييالار بار» دەپ ايتىپ كەتكەن ەدٸ.

 راشيدەننٸڭ ايتقاندارىنان بٸزدەر بۇلارمەن سوعىسقانداردىڭ تٷركٸمەن, ۇيعىر ەكەندەرٸن ۇعامىز. ادايلاردىڭ اراسىندا وسى كٷنگە دەيٸن تٷركٸمەندەرمەن بولعان سوعىس حيكايالارى ايتىلادى. بۇلار بٸر-بٸرٸنە اتا جاۋ. كاسەن قوجا-احمەتتٸڭ ايتقانىندا تٷركٸمەندەر جوعارعى مۇڭالداردى ٶزدەرٸنەن بٶلەك «اعايىنعا» ساناعان. ياعني, بٸر اتانىڭ ەكٸ بالاسىنان تاراعاندار ەكەندەرٸن ايتادى. بۇل وقيعالار تۋران زامانىندا بولسا كەرەك. اۆەستادا اتالاتىن كانگحا قامالى  وسى تۋراندىقتاردٸقٸ ەدٸ. ال ەندٸ, وسى كانعحا قامالى قازقاتىڭ «الپامىس» جىرىندا «قاراقان تاۋدا قامالىم» دەپ ايتىلعان, قازاقتىڭ تۋعان جەرٸ  ەرگەنە قوڭ بولادى. كانگحا  قامالىنىڭ مەۋرەنناحردا, ياعني, امۋدارييا مەن سىردارييا ٶزەندەرٸنٸڭ ماڭىندا ەكەنٸن تالاي زەرتتەۋشٸ ايتقان. اكادەميك ۆ.بارتولد ٶزٸنٸڭ زەرتتەۋلەرٸندە: «قۋماندار مەن قىپشاقتاردىڭ بٸر ەكەندەرٸنە, جەنە دە ولاردىڭ قاڭلىلارمەن جاقىن تۋىس ەكەندەرٸنە ەش كٷمەن كەلتٸرۋگە جاتپايدى, 12-13 عاسىرلارداعى مۇسىلمەن جازۋشىلارى قاڭلى مەن قىپشاقتى سينونيمدەردەي ايتادى» دەگەن ەكەن. سوندىقتان بٸزدەر بۇل جەردە قاڭلى-قىپشاق دەگەنٸمٸزدٸ مۇحتار ەۋەزوۆ ايتقانداي قييات-قىپشاق دەپ الالىق. قييات دەگەنٸمٸز كاي+ۋت, ياعني, كايلەر ەۋلەتٸ بولادى. سولتٷستٸكتە بۇلار تٷرٸك قاعاناتتارى زاماندارىندا بۇلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ شارا جەنە كاي دەپ تە اتالىپ جٷرگەن. شارا دەگەنٸمٸز سارى, ياعني, سارى قاڭلى بولادى. وسمان يمپەريياسىن قۇرعاندار وسى سارى قاڭلىلاردان ەدٸ. قازاق تاريحشىسى ەيتٸم ابدراحمانوۆ: «تاريحي ەدەبيەتتە قاڭلىلار جٶنٸندەگٸ دەرەكتەر 14 ع. اۆتورى راشيد-اد-ديننٸڭ ەڭبەگٸندە كەزدەسەدٸ.  وندا اۆتور قاڭلىنى وگۋزدىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى رەتٸندە ەمەس, وعىزعا قوسىلعان, اعايىنداس ٸنٸلەرٸ رەتٸندە بەرەدٸ» دەيدٸ. ارى قاراي ەيتٸم اعامىز راشيدەننٸڭ مىنا سٶزدەرٸن كەلتٸرەدٸ: «اقىرىندا وعىز جەڭٸپ, تالاس, سايرام, بۇحاراعا دەيٸنگٸ بيلٸكتٸ الدى; وسى جەر سونٸكٸ بولدى. بۇل ايماق وعىزعا باعىنىپ ول ەندٸ بيلٸك قۇرعاندا, التىن وردا (شاتەر) تٸگٸپ ۇلى توي جاسادى: بارلىق تۋىستارى مەن ەمٸرلەردٸ قۇرمەتتەپ, ەسكەردٸ  باۋىرىنا باستى, ٶزٸن قولداعان بارلىق اعايىندارىنا, رۋلارعا «ۇيعىر» دەگەن اتاۋ  بەردٸ,  ٶيتكەنٸ, بۇل سٶز تٷركٸ تٸلٸندە «ۇيىعۋ, «كٶمەكتەسۋ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ۇيعىرلاردىڭ بارلىق تايپالارى وسىلار. باسقا تايپانى ول قاڭلى دەپ اتادى».

 مٸنە, بۇل جەردەگٸ «باسقا تايپا قاڭلى» دەگەندٸ بٸزدەر قازاق دەپ ۇعامىز, ٶيتكەنٸ, «قازاق بولماعاندا قاڭلى بولعان» دەگەن سٶز وسىنى ايتىپ تۇر. وسى تۇستا بولار, قاڭلىلاردىڭ  وقشاۋلانىپ قازاق اتانعاندارى. سوندىقتان دا, اتالارىمىز شەجٸرەدە ٶزدەرٸن سىبايدان, ياعني, جالعىز ٶزٸ بٶلٸنٸپ سىباي كەتكەننەن باستايدى. وسىمەن قاتار سىباي سٶزٸنەن «سىباي قونىس» دەگەن سٶز شىعادى, ياعني, بٸرەۋمەن جاقىن كٶرشٸ وتىردى دەگەن ماعىنادا. قييات-قىپشاققا سىباي قونىس بولعاندار ادايلار ەدٸ. جوعارعى مۇڭالدار وسىلاردىڭ قۇرامىندا. قاڭلىلار گەرودوت ايتقان حان ساقتارىنىڭ ۇرپاقتارى بولسا, ادايلار پارادارايا ساقتار, ياعني, سۋ ساقتارى.  سوندىقتان دا قازاق شەجٸرەسٸ ماعولدى, ياعني, مۇعال-مۇڭالدى سوزاقتان تاراتقان. سوزاقتىڭ باستاپقى نۇسقاسىنىڭ سۋ ساق ەكەنٸن قازاق تاريحشىلارى «قازاقستان ەتنوتوپونيميكاسى» اتتى عىلىمي ەڭبەكتە دەلەلدەپ كەتكەن. ال ەندٸ, ٶز كەزەگٸندە ساقتاردىڭ ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸ انىق. سوندىقتان دا بٸزدەر اريي-ساق دەگەن تەرميندٸ قولداندىق.

 جوعارىدا راشيدەننٸڭ ايتقانىنداعى مۇڭالداردىڭ اعايىندارىمەن قىرقىسىپ ەرمەن كەتكەندەرٸن, تەك قانا قۇستىڭ ەتٸن جەپ قالعاندارىن «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» كٸشٸ ۇل بودانجاردىڭ, ٶز  اعايىندارى شەتتەتكەن سوڭ جاپانعا كەتٸپ قارشىعا سالىپ, قازدىڭ جٷنٸن قارشا بۇرقىراتقانىنان دا كٶرەمٸز. سوندىقتان دا ونىڭ ەۋلەتٸ «قارشىعا» تاڭباسىن العان. بۇل بٸز بٸلەتٸن سۆاستيكا تاڭباسى ەدٸ.  سۆاستيكانىڭ ۇشىنداعى قايقايعاندارىنىڭ وڭ جاققا قاراپ تۇرعانى شىعىستى بٸلدٸرەدٸ. دەمەك, بۇل تاڭبا مۇڭالداردىڭ راشيدەن ايتقانداي شىعىسقا كەتكەندەرٸن راستاپ تۇر. سوندىقتان دا, بٸزدەر «قۇپييا شەجٸرەدە» ايتىلعان «حاماع ماعول» دەگەندەردٸڭ تەك قانا بودانجاردىڭ, ياعني, «قۇس ەتٸن عانا جەڭدەر» دەگەن مۇڭالدار ەۋلەتٸ ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ياعني, «جاسىل-سۇر كٶزدٸلەر» اتانعان قييات-بٶرجٸگٸندەر. قييات-قىپشاقتار مەن قييات-بٶرٸجٸگٸندەردٸڭ ەكٸ بٶلەك سالا ەكەندەرٸن راشيدەن دە (باسقا سالا), گەنەتيك عالىمدار دا ايتادى. دەمەك, جوعارىدا ايتىلعانداي, شىڭعىس حان قييات-قىپشاق  ەمەس, سولارعا كٸرمە رۋدان شىققان. سوندىقتان دا, ول شەجٸرەسٸندە قييات-قىپشاق دۋبۋن-باياننان تاراپ تۇرعان جوق. بودانجاردىڭ باياۋىت-ماعالىقتان تۋعانىن بەلگٸلٸ ماڭعولتانۋشى, دوكتور زارلىقان قيناياتۇلى ايتىپ كەتكەن ەدٸ. قىتايشالانىپ, ماڭعولشالانىپ «باياۋىت-مااليح» دەپ ايتىلعان بۇل باياۋىتتىڭ, دوكتور تالاس وماربەكتٸڭ ايتقانىنداعى بايۇلى ەكەنٸ انىق. مااليح دەگەنٸمٸز مۇڭاللىق بولماق. ماعول اتاۋى وسى مااليحتەن, ياعني, ماالدان قالعان. رۋبرۋك مۇڭال سٶزٸنٸڭ  ەستٸلۋٸن دەل كەلتٸرٸپ «موال» دەگەن ەدٸ.

 قييات-قىپشاقتار يۋەچجي-كۋشان پاتشالارىنىڭ ٷش اشا تاڭباسىن الىپ كەتسە, تٷرٸك دەگەندەرٸ عۇنداردىڭ, ياعني, مونگولويدتاردىڭ «تاۋ ەشكٸ», جەنە دە قىتايدىڭ «اجداھا جىلان» تاڭباسىن العان.  ياعني, شەجٸرەسٸندە قىتاي شۋن ۆەيدەن تاراپ تۇرعان عۇنداردىڭ ۇرپاقتارى قىتايدىڭ ٷلكەن اجداھا جىلانىننىڭ ورنىنا «كٸشٸ جىلاندى» العان. اتاسى قىتاي عۇنداردىڭ دا, يورداننىڭ ايتقانىنداعى ۇلى عۇن اتتيلانىڭ دا قىسىق كٶز مونگولويد تەكتەس بولعاندارى انىق. سەرگەي كلياشتورنىيدىڭ تٷرٸك اتاسى اشينانى ۇيعىر دەگەنٸنٸڭ سەبەبٸ, اڭىزداعى قانشىق قاسقىرمەن جۇپتاس بولعان جٸگٸت گايگيۋيلەردەن (ۇيعىردان) بولعان. ال ەندٸ, بٶرٸ تٶتەمٸ تازا عانا عۇنداردٸكٸ بولادى. ەرينە, بۇل جەردە ادام مەن بٶرٸنٸڭ ەمەس, ۇيعىر مەن اتاسى قىتاي عۇنداردىڭ سٷيەك-شاتىسى ايتىلىپ تۇر. يۋ.زۋەۆ بولسا, بۋمىن, ەستەمي دەگەن قاعانداردىڭ ەسٸمدەرٸنٸڭ تٷركٸ تٸلدٸ (وقى قىپشاق) حالىقتٸكٸ ەمەس ەكەندەرٸن ايتقان ەكەن. قييات-قىپشاقتاردا بٶرٸ تٶتەمٸ بولعان ەمەس. تاريحي دەرەكتەردەگٸ «يلباري كيپچاك», دەگەندٸ عالىمدار ناداندىقتارىنان «ەلبٶرٸ قىپشاق» دەپ ايتقان ەدٸ. انىعىندا, يلباري, ۋربەلي, يۋيليبەيلي, پولوۆتسى ورىپليۋەۆە دەگەندەرٸ اربالى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ياعني, اربالى قىپشاق - قاڭلى. تٷرٸك قاعاندارىندا قازٸرگٸ قازاق تايپالارىنىڭ اتالارىنىڭ بٸردە بٸر تاڭباسى بولماعان. تەك قانا باس قولباسشى بولعان تاناكٶكتە قازاقتىڭ تۇمار تاڭباسى مەن, يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنداعى پاتشانىڭ  تٶرت اشا تاڭباسى بولعان. تاناكٶك بولسا كارلىق, جوعارىدا ايتقانىمىزداي تٷرٸككە جاتپايتىن تايپادان بولعان. ونىڭ شىققان اشيدە ەۋلەتٸ جٶنٸندە تاريحتا: «ەرتەدەگٸ بٸر قاعاننىڭ ەۋلەتٸ» دەپ قانا ايتىلادى. مەنٸڭشە بۇل ەۋلەتتٸڭ اتاسى ارييلٸك كەي وسەدەن بولسا كەرەك. وسەدەن مەن اشيدە  اتاۋلارىنىڭ ايتىلۋى جاعىنان  ٷندەس ەكەندەرٸ ايدان انىق. وسەدەن دەگەنٸ قىتايشالانىپ اشيدە بولىپ ايتىلىپ كەتكەندەي. تٶرت اشا تاڭبا يۋەچجي-كۋشانداردىڭ بٸر التىن تەڭگەسٸندە كٶرسەتٸلگەن. بۇل تاڭبا قازٸرگٸ قىرىم تاتارلارىنداعى ابىزلى دەگەن تارماقتا بار. كاي دەگەن سٶزدٸڭ كاۆي, ياعني, ابىز-اقىن پاتشا دەگەننەن بولعانىن ايتقان ەدٸك. ابىزلى دەگەنٸمٸز وسى كاۆيلەردٸ بٸلدٸرٸپ تۇر.  ياعني, تٷبٸ كاۆي-قىپشاق, س.كلياشتورنىي ايتقان «كوۆى كىبچاك».  التىن تەڭگەدە كٶرسەتٸلگەن تاڭبالارىنان بٸزدەر يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىن قۇرعانداردىڭ پارسىشا كەيانياندار اتالاتىن, كاي ەۋلەتٸنٸڭ پاتشالارى ەكەندەرٸن ۇعامىز.  ولاردىڭ تۋراندىقتار, ياعني, ٶگٸزدەر ەكەندەرٸن بٸزدەر سول التىن تەڭگەلەردەگٸ قۇيرىعى كەسٸلگەن ٶگٸزدٸڭ بەينەسٸنەن بٸلەمٸز. ولار ٶگٸزدٸڭ قۇيرىعىن كەسٸپ الىپ تاقتىڭ جوعارعى جاعىنا ٸلٸپ قوياتىن بولعان. كەسٸلگەن قۇيرىق تا, ٶگٸز دە, پاتشالىق دەرەجەنٸ بٸلدٸرەتٸن بولعان.  مٸنە, وسى ٷردٸسكە قاتىستى بٸزدەر قازاقتىڭ تٶرە دەگەن سٶزٸنٸڭ باستاپقى نۇسقاسىنىڭ  تۋر, ياعني ٶگٸز ەكەنٸن ايتتىق. وسىدان, شەجٸرەسٸندە ٶكٸرەشتەن, ياعني, كٸشٸ بۇقادان تاراپ تۇرعان نايمانداردىڭ نەلٸكتەن تٶرە-نايمان اتانعاندارىنىڭ سەبەبٸن تٷسٸنەمٸز. جەنە دە, دۇرىس ٷشبۇرىش تۇمار تاڭبالى تاناكٶكتٸڭ وسى پاتشالاردىڭ ۇرپاعى بولعانىن بولجايمىز. بۇل تاڭبانىڭ ماعىناسى – قاسيەتتٸ سيىر انانىڭ ۇلى, ياعني, ٶكٸرەش. كەيبٸر تاريحشىلاردىڭ تاناكٶكتٸ نايمان دەيتٸندەرٸ وسىدان. تاناكٶكتٸڭ ۇرپاعى تاتا توڭع نايمان حاندارىنىڭ كانتسەلياريياسىن باسقارعان. كەيٸن, شىڭعىس حانعا قىزمەت ەتكەن. ەندٸ, قاڭلىنىڭ شىققان جەرٸنە, ياعني, قانگحا قامالىنا, ەرگەنە قوڭعا, كەلەلٸك.

 كانگحا قامالى مەن قاڭلىنىڭ بٸر سٶز ەكەنٸن تالاي تاريحشىلار ايتقان. بۇل ارادا ايتارلىقتاي داۋ جوق. سوندىقتان دا, بٸز اۆەستالىق, ميفولوگييالىق كانگحا قامالىنىڭ  قاي جاقتا قالعانىن قاڭلىلاردىڭ جٷرگەن جەرٸ ارقىلى انىقتاي الامىز. وسى جٶنٸندە جاڭا زامانىمىزدا قازاقتىڭ تاريحىن جاڭاشا جازىپ كەتكەن, ۇلتى بەلارۋس عالىم سەرگەي كلياشتورنىي بىلاي دەيدٸ: «دەمەك, كانگيۋيدٸڭ (قاڭلى. ق.ز.) ٷيسٸندەرمەن شەكتەسكەن شىعىس, جەنە دە وڭتٷستٸك-شىعىس جەرلەرٸ جەتٸسۋدىڭ باتىسىندا, ورتا سىردارييادا ورنالاسقان.  كانگيۋيدٸڭ بۇل لوكاليزاتسيياسى زەرتتەۋ ەدەبيەتٸندە كانگيۋي تايپالارىنىڭ تالاس پەن تٶمەنگٸ شۋ ٶزەنٸنٸڭ اراسىندا, وڭتٷستٸگٸندە تاشكەنت وازيسٸمەن, سولتٷستٸگٸندە سىردارييانىڭ تٶمەن جاعىمەن شەكتەسەدٸ دەگەن گيپوتەزاعا نەگٸز بولدى. اقىرعى كەزدەگٸ ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر بۇل كٶزقاراستى كٷشەيتتٸ. كانگيۋي پروبلەماسىمەن اينالىسقان بارلىق زەرتتەۋشٸلەر, وسىنىڭ دۇرىستىعىنا كٷمەن كەلتٸرٸلمگەن – جان شياننىڭ كانگيۋيٸمەن اۆەستالىق كانگحانىڭ بٸر ەكەنٸ جٶنٸندەگٸ ايقىندىقتان باستاۋ الادى».

 وسىدان بٸزدەر قانگعا قامالىنىڭ قاڭلىنٸكٸ ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. جەنە دە, ولاردىڭ ەجەلگٸ ۋيسٸندەردەن بٶلەك ماسسيۆ بولعاندارىن دا كٶرەمٸز.  سونداعى, ەرگەنە قوڭ اڭىزىنىڭ باستى نۇسقاسىنداعى كايان, كايان دەگەنٸمٸز قاڭلى ەلٸ بولادى. ەرگەنە قوڭنان شىققاندارىنا ەشكٸم دە كٷمەن كەلتٸرمەيتٸن قوڭىرات ەتنونيمٸنٸڭ باستى نۇسقاسىنىڭ, قارا قىتايلار اتاپ كەتكەن كانگ+ارات, ياعني, قاڭلى ەلٸ دەگەنٸمٸز وسىدان بولدى. ەلكەي مارعۇلان اعامىزدىڭ قوڭىراتتىڭ «بوساعا» تاڭباسىن «كٷللٸ قازاقتىڭ تاڭباسى» دەگەنٸ ٶتە دۇرىس ايتىلعان. جەنە دە ول كٸسٸ بۇل تاڭبانىڭ اڭىزداعى ەرگەنە قوڭنىڭ بوساعاسىن (قاقپاسىن) بٸلدٸرٸپ تۇرعانىن ايتقان ەكەن. قاڭلىلاردىڭ باستاپقى لوكليزاتسيياسىن بٸلدٸك. سوندا, قييانىمىز قايان, ياعني, كاي-قاڭلى بولعاندا, ەرگەنە قوڭدى التاي تاۋلارىنان  ٸزدەپ جٷرگەندەردٸڭ قاڭعىرىپ كەتكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. الاي دا, قاڭلىنىڭ تٷپ-تامىرىنىڭ التايدان شىققاندارىن دا ايتقاندار بار. وسىعان داۋ ايتپاي-اق قويىپ, قييان مەن نٷكٷزدٸڭ ەرگەنە قوڭدى اڭىزدىڭ ايتۋىنشا ارحاردىڭ ٸزٸمەن تاپقاندارىن كەلتٸرەلٸك. ارحار جانۋارىنىڭ كٷن تەڭٸرٸنٸڭ سيمۆولى ەكەنٸ قولا دەۋٸرٸنەن قالعان الماتى وبلىسىنداعى تامعالى تاستاردا سالىنعان سۋرەتتەردە ايقىن كٶرسەتٸلگەن. ارحاردىڭ كٷن تەڭٸرٸنٸڭ سيمۆولى ەكەنٸن ايتقان سەرٸكبول قوندىباي, ولاردىڭ «ارحاردىڭ ٸزٸمەن كەتتٸ» دەگەندەرٸنەن, كٷننٸڭ ارتىنان, ياعني, شىعىستان باتىسقا قاراي كەتكەندەرٸن ايتقان.  باتىس دەگەنٸمٸز قىتاي دەرەكتەرٸندە باتىس ٶڭٸرٸ دەپ ايتىلعان,  ورتاسىندا سىردارييا ٶزەنٸ اعىپ جاتقان فەرعانا اڭعارى بولادى. سوندا, قانگحا قامالى فەرعانانىڭ قاي جەرٸندە? دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى. كانگحا قامالى دەگەنٸمٸز فەرعانا اڭعارىنىڭ ٶزٸ بولادى.

 تاريحي ەدەبيەتتە سەرٸكبول قوندىباي اتاپ ايتقانداي قانگحا قامالىنىڭ قانگحا-ۆارا دەگەن اتاعى بار. بۇل جەردەگٸ ۆارا دەگەنٸ اۆەستادا ايتىلعان زورواسترا دٸنٸندەگٸ يەم پايعامباردىڭ تاۋعا تولاسسىز جاۋىپ قالعان قاردىڭ كٶكتەمدە بولار توپان سۋىنان ساقتانۋ ٷشٸن, ساماننان تۇرعىزعان ٷيٸ بولادى. يەم پايعامبار احۋرا-مازدا اتالعان قۇدايدىڭ ايتۋىمەن بۇل ٷيگە نۇح پايعامبار سيياقتى ەر جانۋاردان بٸر-بٸر جۇپتان الىپ تىعىلادى. ال ەندٸ, ەرگەنە قوڭ اڭىزىنىڭ باستى نۇسقاسىندا كايان (كايان) مەن توعىزدىڭ دا دەل وسىلاي ٸستەگەندەرٸ  ايتىلادى. مٸنە, وسىدان دا بٸزدەر ەرگەنە قوڭنىڭ كانگحا-ۆارا ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. اۆەستادا بۇل ۆارا ٷيٸندە كٶكتٸڭ نايزاعايى اتانعان سۇڭقاردىڭ زورواسترا دٸنٸن ادامداردىڭ ساناسىنا سالعانى ايتىلادى. بۇل كەدٸمگٸ پەرٸشتە ەدٸ. يسلام دٸنٸنەن بۇرىن ادامدار پەرٸشتەنٸ وسىلاي كٶرگەن. پەرٸشتەنٸڭ ۆارا ٷيٸنە كەلٸپ-كەتٸپ جٷرگەنٸن قازٸرگٸ فەرعانا القابىنداعى سٷلەيمەن تاۋدىڭ تۇرعانى  راستايدى. قازٸرگٸ يسلام دٸنٸندەگٸلەر بۇل تاۋدىڭ باسىنا پەرٸشتەلەردٸڭ كەلەتٸنٸن ايتادى. سوندىقتان دا, بۇل تاۋ قاسيەتتٸ سانالادى. بۇل كەدۋٸلگٸ بٸگزە بەلگٸلٸ, بولمىسى كٶك تەڭٸرلٸك, زورواسترالىق  دٸنگە جاقىن بولعان سٷلەيمەن پايعامباردىڭ, وعان اللاھتىڭ سەلەمٸ بولسىن,  اتىمەن اتالعان تاۋ بولادى. كٶكتٸڭ نايزاعايى دەگەن سۇڭقاردىڭ ۇشقىرلىعى وقتان جٷيرٸك بولعان سوڭ وسىلاي اتالعان ەدٸ. قازٸرگٸ سۇڭقارلاردان وسىنداي ۇشقىرى قىرعىزشا جاعالماي, قازاقشا جاعالتاي, ارعىقازاقشا  ياگالباي اتانعان سۇڭقار بولادى. ياگالبايدىڭ تۇعىرى ت-ەرپٸنە ۇقساعان بولعان سوڭ, وسى تاڭبانى ۇستاعان تايپا جاعالبايلى اتانعان.  ەرينە, بۇل تۇعىر قازٸرگٸ نايمانداردىڭ اتتىڭ ٷستٸندە ۇستايتىن بٷركٸتتٸڭ تۇعىرى بولادى.  الاي دا, ەڭ العاشىندا بۇل تۇعىر جاعالباي سۇڭقاردٸكٸ بولعان. ماڭعىستاۋدا جاتقان جاعالبايلىنىڭ ەۋليەسٸ قۇسشى دەپ بەكەر اتالماعان. بۇل تۇعىردى كٶكتٸڭ نايزاعايىنىڭ اسپانداعى تۇعىرى دەپ تە ايتقان ەدٸك. ولاي ايتقانىمىز, قازٸر دە فەرعانا اڭعارىندا قىرعىزعا سانالاتىن جاعالماي رۋى بار, تٷبٸ قىپشاق. بۇلار اتام زاماننان, ياعني, كٶكتٸڭ نايزاعايى زامانىنان بەرٸ اتا-مەكەندەرٸندە جٷرگەندەر بولسا كەرەك. قىرعىزدىڭ وڭتٷستٸگٸنٸڭ قىپشاقتار ەكەندەرٸ بەلگٸلٸ. قىرعىزدىڭ «قۇرمانجان داتقا» اتتى فيلمٸن كٶرسەڭٸزدەر, ولاردىڭ وڭى مەن سولىنىڭ بٸر-بٸرٸمەن اراز جٷرگەندەرٸن كٶرەسٸزدەر. ٶيتكەنٸ, بۇل ەكٸ جاقتىڭ ارۋاقتارى بٶلەك, وڭى ساقتاردىڭ ۇرپاقتارى بولسا, سولى ازىق-سارماتتار. ورىس ساياساتكەرلەرٸ: «يۋگ كىرگىزوۆ سيلنەە, پوتومۋ, چتو وني – كيپچاكي» دەيدٸ ەكەن. قىرعىزدىڭ ٶزدەرٸ وسىنى جاقسى بٸلەدٸ. ازييا پاتشايىمى, قىرعىزدىڭ اناسى اتانعان قۇرمانجان داتقا وسى جاعالبايلىدان ەدٸ. ونىڭ كٷيەۋٸ الىمبەك داتقا بارلاستاردان بولعان. وسىمەن قاتار ول جاقتا قوش تامعالى اتانىپ جٷرگەن قىپشاقتار بار. 19-شى عاسىردا فەرعانا القابىندا نايمان بولىسى بولعان. نايمان مەن جاعالبايلىنىڭ تٷبٸ بٸر ەكەندەرٸ بەلگٸلٸ. نەگٸزٸندە فەرعانانىڭ يەسٸ وسى جاعالبايلى بولادى. ولاي دەيتٸنٸمٸز ول جاعالبايلى مونگۋشتان تارايدى. مونگۋش دەگەنٸ مان اتانىڭ ۇلى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بٸزدەردەگٸ جاعالبايلى دا مان اتادان قارابۇقا ارقىلى تارايدى.

 مان اتا  دەگەنٸمٸز ارعىدا شۋمەرلەردەگٸ, بەرگٸدە زورواسترا دٸنٸندەگٸ العاشقى ادام. ياعني, ادام اتانىڭ ارييلەرشە اتاۋى. نەمٸستەردٸڭ ادامدى «مەنش» دەيتٸندەرٸ وسى مان اتانىڭ اتاۋىنىڭ بٸر فونەتيكالىق نۇسقاسى بولادى. مٸنە, وسى جاعالبايلىنىڭ اتاسى دەگەن مان اتا اۆەستادا ۆوحۋ- مانا دەپ اتالادى. بۇل ۆوحۋ مانا وسى اڭعاردا, ياعني, اريانام-ۆايدجنانىڭ بٸر بٶلٸگٸندە (اريي كەڭٸستٸگٸ) قاسيەتتٸ قارابۇقانى باققان سوڭ, قازاقتا ونىڭ اتىنان «باعۋ», «باقتاشى» دەگەن ۇعىم قالعان. قاسيەتتٸ قارابۇقانىڭ مٷسٸنٸ قازٸر مىسىردا تۇر. ماڭدايىندا ۆارانىڭ پٸشٸنٸن بٸلدٸرەتٸن دۇرىس ٷشبۇرىشقا ۇقساعان اقتاڭلاعى بار. مىسىردىڭ قاسيەتتٸ قارابۇقاسى دەپ اتالادى. قازاقتاعى جاعالبايلىنىڭ, ٶكٸرەش-نايماننىڭ ميفولوگييالىق اتالارى. قىپشاقتىڭ شەجٸرەسٸندە بۇل قارابۇقا مٷيٸزدٸ اتالادى.  قۇران كەرٸمدەگٸ «باققارا» سٷرەسٸ, وسى ۆوحۋ ماننىڭ قارابۇقاسى دەگەن ماعىنادا. قازاقتىڭ ٸرٸ قارانى «قارا» دەپ اتايتىنى دا, وسىدان قالعان. ال ەندٸ, قازاقتىڭ كەيدە «قاسقا سيىر» دەگەنٸنە قارعاندا, ەڭ العاش ۆوحۋ-مانا باققان بۇقالاردىڭ ماڭدايىنا بۇل تۇمار تاڭبا كەسەگٸمەن باسىلىپ, ماڭدايى قاسقا بولىپ قالعاننان بولسا كەرەك.

 ال ەندٸ, وسى ۆارا ٷيٸنٸڭ پٸشٸنٸن  كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر دۇرىس ٷشبۇرىشتى بولعان دەسە, كەيبٸرەۋلەر ەلليپس تەرٸزدٸ بولعان دەيدٸ. ارييلٸكتەردٸڭ دۇرىس ٷشبۇرىشتى ٷيلەردٸ سالعاندارى جٶنٸندە قازاق عالىمى ەرەنعايىپ ومار ارقايىمداعى قازبا جۇمىستاردا انىقتالعانىن ايتادى. يەم پايعامبار دا ۆارا ٷيٸن دۇرىس ٷشبۇرىشتى قىلىپ سالعان دەيدٸ. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسىندا: «اڭعاردىڭ ەبدەن قالىپتاسقان پٸشٸنٸ دۇرىس ٷشبۇرىشقا ۇقسايدى» دەپ ايتىلعان. قازٸرگٸلەر ەلليپس تەرٸزدٸ دەيدٸ. ال ەندٸ توپوگرافييالىق كارتادان قاراساڭىزدار دۇرىس ٷشبۇرىشتى دا, ەلليپستٸ دە كٶرەسٸزدەر. ياعني, فەرعانا اڭعارى ەكٸ نۇسقاعا دا جاۋاپ بەرٸپ تۇر. ەلليپس دەسە ەلليپس, ٷشبۇرىش دەسە ٷشبۇرىش. بەلكٸم, ەلۋ مىڭ جىل بۇرىن سالىنعان عيمارات بولار. ودان بەرٸ تالاي ٶزگەرٸس بولسا دا, ٷشبۇرىشتىڭ نىشانى ساقتالىپ قالعان. جەنە دە, فەرعانا دەگەنٸمٸز ۆاراحانا دەگەنگە كەلٸپ تۇر. تەجٸكتەر يارگانا دەيدٸ ەكەن. بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسىن تاۋ اڭعارىنداعى شاتقال دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. (كسە). سوندا, ەرگەنە قوڭ دەگەنٸمٸز – تاۋ اڭعارىنداعى قانگحا, نە بولماسا قاڭلى بولماق. سەركٸبول قوندىباي ەرگەنە قوڭنىڭ گەوگرافييالىق ورنىن بٸلٸپ, تاۋىپ ٷلگەرمەگەن سوڭ ارقالى, ارۋاقتى ادام رەتٸندە بۇل جەر جۇماعىن ارعى انا قونىسى دەپ دەل ايتقان ەكەن. ٶيتكەنٸ, بۇل جەردە قازاق اتامىز تۋعان ەدٸ. سەرٸكبول قوندىباي: «يۋەچجي مەسەلەسٸ – قازاقتانۋدىڭ, جالپى تٷركٸتانۋدىڭ ەڭ باستى تٸرەك بۋىنى» دەپ كەتكەن ەدٸ. يۋەچجي-كۋشاننىڭ العاشقى استاناسى وسى فەرعانا اڭعارىندا بولعان دەگەن عىلىمي ۇستانىم دا بار. سەرٸكبولدىڭ ايتقاندارىنا كٶبٸنەسە سٸلتەمە جاسايتىندار حايرۋللا عابجاليل اعامىز باسشىلىق ەتٸپ وتىرعان «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عالىمدارى بولادى. ٶيتكەنٸ ولار, سونىڭ ٸشٸندە «قازاق ٶركەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸ» اتتى كٸتەپتٸڭ اۆتورى ەرەنعايىپ ومار دا بار, قازاقتىڭ تاريحشى عالىمدارىنىڭ  قاتارىنداعى  كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ  ازاماتتار.

 مٸنە, وسىدان بٸزدەر راشيدەننٸڭ ەرگەنە قوڭ وقيعاسىنا نۇح پايعامباردىڭ اتىن ٶز ويىنان كٸرگٸزٸپ جٸبەرگەنٸنٸڭ سەبەبٸن تٷسٸندٸك دەيمٸن. ول كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ۇرپاقتاردان بٸرەۋ بولماسا, بٸرەۋ تٷسٸنەر دەپ, ەرگەنە قوڭنىڭ قايدا ەكەنٸن بٸلدرٸپ تۇرعان «توپان سۋ» كودىن جازعاندارىنا ەنگٸزٸپ كەتكەن. مەن بۇرىنداردا ونىڭ ەرگەنە قوڭعا كەتكەندەردٸڭ ماڭعولدار ەكەنٸن ايتقانىن, اداستىرۋ ٷشٸن جاسادى دەپ ويلاعان ەدٸم. انىعىندا ول دۇرىسىن ايتقان. ٶيتكەنٸ, وندا كەتكەننٸڭ بٸرٸ قاڭلى-قىپشاق, ەكٸنشٸسٸ توعىز, ياعني, توحار ەدٸ.  وسىنى جاقسى تٷسٸنگەن ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ: «توحارلار قۇرىپ كەتكەن جوق, ولار كەيٸن تاريحي ساحناعا ماڭعول اتاۋىمەن شىقتى» دەگەن ەكەن. توعىز دەگەنٸمٸز  توح-ۋز ياعني, توحار بولعاندا, ولاردىڭ توقىر, ياعني, تاز ەكەندەرٸن سەرٸكبول ايتقان.  اداي مەن تاز بٸر ۇعىم بولادى. ەجەلگٸ توحارلاردىڭ تاڭباسىنىڭ بودانجاردٸكٸندەي سۆاستيكا بولعانى قازبا جۇمىستارىنان انىقتالسا, ولاردىڭ باستارىنىڭ تاز بولعانى قىتاي دەرەكتەرٸندە ايتىلعان. فەرعانا اڭعارىندا كەزٸندە «جەتي كاشكا» دەگەندەردٸڭ بولعاندارى دا بەلگٸلٸ. مەنٸڭشە توحار دەگەنٸمٸز كەيبٸر دەرەكتەردە ايتىلاتىن داح, دوحتار. (دوح+اريي - توحار).  داح, داي دەگەندەردٸڭ بٷگٸنگٸ اداي ەكەندەرٸن بارلىق دەسە بولادى, تاريحشىلار ايتادى. عالىمدار يۋەچجي دەگەندٸ توحارلار دەسە, يۋ.زۋەۆ قىتاي ترانسكريپتسيياسىنداعى يۋەچجي ەتنونيمٸنٸڭ ياتي, وتي, اتي دەپ ايتىلۋىن دەلەلدەگەن. قىتايدىڭ دەرەكتەرٸندە يادا دەپ تە اتالادى. مٸنە, وسىدان بٸزدەر ماڭعول دەگەننٸڭ ارعىقازاقتىڭ بٸر اتاۋى ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ياعني, راشيدەن ناداندارعا شىڭعىس حاندى ويرات-ماڭعول قىلسا, جازعاندارىنان كٶرگەندەرٸڭٸزدەي بٸزدەر ٷشٸن مۇڭال قىلعان. بٸزدەر دەپ ەرينە, كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ بۋىنا ۋلانباعان, ۇلتشىل بولىپ تۋىپ, ۇلتشىل بولىپ ٶتەتٸن كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ادامدار ايتىلىپ وتىر. سولاردىڭ بٸرٸ, جەنە دە بٸرەگەيٸ: «قازاققا ەسكٸ شەجٸرە ەمەس, جاڭا رۋحاني دٷمپۋ تۋعىزا الاتىن «جاڭا شەجٸرە» نەمەسە, جاڭا ميف, ياعني, يدەولوگييا قاجەت» دەپ كەتكەن وسى مۇڭالدىق  سەرٸكبول قوندىباي مارقۇم ەدٸ.

 سونىمەن, قازاق تٷرٸك ەمەس, ول - قازاق, ەلەمدەگٸ ەڭ تەكتٸ حالىق. عۇن-تٷرٸكتەرمەن تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى ميداي ارالاسىپ, ٶزٸنٸڭ ەۆروپەويدتىق بەت-ەلپەتٸن جارتىلاي جوعالتقان قازاقتانعان تۋراندىق نەسٸل. ال ەندٸ ماڭعولداردىڭ ۇلتشىلدارىنىڭ, ورىس شوۆينيستەرٸنٸڭ  ايتۋلارىنشا, قازاقتار جوڭعارلارعا زورلانعان حالىق ەكەن. سوندا قالاي, بٸزدەردٸڭ انالارىمىز قالماقتان بالا تاۋىپ ونى قازاق اتاپ كەتكەن بە? جوق, بٸزدەر عۇن-تٷرٸك پەن قالماقتان تەگٸن قاتىن الىپ ارييلٸك بەت-ەلپەتٸمٸزدٸ جوعالتقان ەدٸك. سەرگەي كلياشتورنىي ٶزٸنٸڭ جازعان قازاقتىڭ جاڭاشا تاريحىندا تٷرٸك دەگەندەردٸڭ قىپشاقتاردىڭ تىرناعىنا دا, تۇرماعاندارىن ايتقان ەكەن. قازاق ۇعىمى جٶنٸندە  سەرٸكبول قوندىباي بىلاي دەپ ايتقان ەدٸ: «قازاق دەگەنٸمٸز – يسلامنىڭ سۋفييلٸك جەنە حانيفالىق اعىمى مەن قىپشاقتانىپ كەتكەن ەجەلگٸ ۆارا-ۇرىم يدەياسىنىڭ بٸر رۋحاني ارناسىنا توعىسقاننان شىققان پەندە».

 بۇل جەردە ارعىقازاق ميفولوگيياسى عىلىمىنىڭ اتاسى ۆارا-ۇرىم دەگەندە كانگحا-ۆارا, ەرگەنە قوڭنان شىققان ۇرىم-بۇتاق – قييات-قىپشاقتى ايتقانى ەدٸ. يدەياسى دەگەنٸ – ولاردىڭ كٷن تەڭٸرلٸك, اي تەڭٸرلٸك نانىم-سەنٸمدەرٸن, سول جەردە قالپىتاسقان اق كٶڭٸلٸن, ياعني, مەنتاليتەتٸن ايتقانى. تامعالى تاستاردان بٸزدەر قۇيرىعى شۇناق تٶبەتتٸڭ اي تەڭٸرٸنٸڭ سيمۆولى ەكەنٸن, ارحاردىڭ كٷن تەڭٸرٸنٸڭ سيمۆولى ەكەنٸن كٶرەمٸز. سوندا, ەرگەنە قوڭنان حالقىن ەرتٸپ شىقتى دەگەن بٶرتە شەنەنٸ – بٶرتە شۇناق تٶبەت, قۋا مارالدى ەبٸلعازى ايتقان قويمارال, ياعني, ارحار دەپ بٸلەمٸز. تٶبەت ارييلٸكتەردٸڭ, ياعني, بٸزدەردٸڭ بابالارىمىزدىڭ قاسيەتتٸ جانۋارى بولادى. بٶرتە دەپ فەرعانا اڭعارىنىڭ الدىنداعى مىرزاشٶل قۇمىنىڭ بٶرتە-جۋسانى ايتىلىپ تۇر. قازاقتاردىڭ: «ەرتە-ەرتە ەرتەدە, ەشكٸ جٷنٸ بٶرتەدە» دەگەندە وسى بٶرتە-جۋساندى ايتقاندارى. بۇل جۋسان بيٸك بۇتا بولىپ ٶسەتٸن بولعان سوڭ, ەشكٸنٸڭ تٷبٸتٸن ٸلٸپ الىپ قالاتىن بولعاندىعىنان وسىلاي ايتقان. اڭعارىمىزدا بولعان بۇل تٷبٸتتٸ ەشكٸمٸز قازٸر يستامبۋلداعى قاي-قاڭلىلاردا «انگور» اتانىپ جٷر. اڭعار دەگەننەن انگور اتالعانى تٷسٸنٸكتٸ.  سونىمەن, بٸز بٸلەتٸن «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» ەۋ باسىنداعى كەيٸپكەرلەر تاريحي تۇلعالار ەمەس, ەربٸر شەجٸرەنٸڭ باسىندا شەجٸرەلٸك دەستٷرگە ساي ايتىلعان قازاقتىق گەنەالوگييالىق ميفتٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ – سيمۆولدىق تۇلعالار. شەجٸرەسٸندە ولار بٶرتە شۇناق پەن قويمارال انادان تۋدى دەگەن  بالانىڭ اتىن وسى ەرگەنە قوڭدى ەسكە سالىپ تۇرعان باتتساگاان, ياعني, باتىس قاعان دەپ اتاعان. قاعان اتاعاندارىنىڭ سەبەبٸ - ول جاقتا دا ولار كەزٸندە قاعانات, ياعني, يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىن قۇرعان ەدٸ.  «قۇپييا شەجٸرەدە» قويمارالدى «تەڭٸزدٸڭ تۋماسى» دەگەنٸ سول ماڭداعى تەك قانا كاسپيي تەڭٸزٸن ايتىپ تۇر. ياعني, بۇل جەردەگٸ قويمارال-ارحار ادايدى بٸلدٸرەدٸ. قاشاعان جىراۋدىڭ: «شىڭعىس تۋدى ارحاردان» دەگەنٸ وسى. ال ەندٸ, قازاق شەجٸرەسٸنٸڭ باسىندا دا, الاشتىڭ العانى تەڭٸزدٸڭ قىزى ەدٸ. ودان جايىلعان, ودان قازاق تۋعان ەكەن. ياعني, بۇل ەكٸ شەجٸرە بٸرٸن-بٸرٸ قايتالاپ تۇر.

 عالىمدار يۋەچجي دەگەننٸڭ توحار, كۋشان دەگەننٸڭ قىتاي دەرەكتەرٸندەگٸ كۋشا, حۋشيانگ, ياعني, قىپشاق ەكەندەرٸن ايتقاندا, بۇل قازاقتىڭ ەڭ العاشقى پاتشالىعىنىڭ اتى اداي-قىپشاق بولعان دەپ ايتا الامىز. سەرٸكبول قوندىباي بۇل ۇستانىمدى شوۆينيستەردٸڭ مويىندامايتىنىن ايتقان ەدٸ. مەنٸڭشە, قازٸرگٸ بيلٸك تە بۇل جاقتى زەرتتەتۋگە بارا قويماس. ٶيتكەنٸ, بۇل بيلٸكتٸڭ اينالاسىندا كەڭەس دەۋٸرٸندە ٶزدەرٸن تٷرٸك ساناپ عىلىمي اتاق العاندار وتىر. يۋەچجي-كۋشان مەسەلەسٸ ولاردىڭ كۇلتەگٸن اتىنداعى سىيلىقتارىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتارىن, اكادەميك اتاقتارىن جوققا شىعارماق. ولار كەڭەس دەۋٸرٸندە ٶزدەرٸن پيتەكانتروپ دەي مە, بٸر بەلەدەن تاراتىپ جٷرگەندەر. قازاق-سوۆەت تاريحشى عالىمدارىنان مەن ەيتٸم ابدراحمانوۆ پەن اتىراۋ ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولعان (ۇستازىم) حيسمەت بازانۇلى تابىلديەۆتٸ مويىندايمىن. ولار كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ ٶزٸندە  بٸزگە  قييات پەن قوڭىراتتىڭ تٷبٸنٸڭ بٸر  ەكەنٸن ايتقان ەدٸ. ال باسقالارى  بولسا, قييات-قىپشاقتى قازٸرگٸ ماڭعولعا جاتقىزعان. عىلىمي كەڭەس قۇرىپ قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسىنا وسىلاي دەپ جازدىرعان.  قازاقتى عۇننان, ٷيسٸننەن, تٷرٸكتەن تاراتىپ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ عالىمداردى قۋدالاتىپ, قازاقتى تاريحتىڭ, ەدەبيەت پەن مەدەنيەتتٸڭ رۋحاني تٸرەگٸنەن ايىرعان. سول قۋدالانعاندىردىڭ بٸرٸ, قيياتتى قىپشاق دەگەن مۇحتار ەۋەزوۆ اعامىز ەدٸ.

 سەرٸكبول قوندىباي تەجٸكتٸ تەزٸكە, توقىر, تاز دەپ ادايعا بەكەر جاقىنداتپاعان. بىلاي قاراساڭىز تەجٸكتٸڭ قازاققا قاتىسى جوق كٶرٸنەدٸ.  وعىزدارعا جاتاتىن قازٸرگٸ ۇيعىر, ٶزبەك تەجٸك, تٷركٸمەندەردٸڭ سالت-تۇرمىسىن, مەدەنيەت, ٶركەنيەتٸن ايتپاي-اق قويالىق, مۋزىكا سارىندارى بٸردەي, جەنە دە, قازاقتٸكٸنەن بٸر بٶلەك. قازاقتىڭ دومبىراسىنىڭ سارىنىن بٸزدەر قايتا اناۋ يستامبۋلداعى كاي-قاڭلىلاردان ەستيمٸز. قازاقتٸكٸ سول باياعى, قورقىتتىڭ مۇڭلى, قايعىلى كٷيلەرٸ. بٸر تٷرٸك بولساق, مۋزىكا سارىنىندا نەلٸكتەن وسىنشاما ٶزگەشەلٸك بار? ولاردىڭ سارىنى يراندىق, ياعني, ارياندىقتاردىڭ سارىنىنا كەلەدٸ. مەنٸڭشە, وعىز دەگەنٸمٸز كەزٸندە مەدەنيەتٸ كٶشپەندٸلەردەن بٸرشاما جوعارى بولعان وتىرىقشى ارييلەردٸڭ ۇرپاقتارى بولسا كەرەك. ال ەندٸ, قاڭلى-قىپشاقتار كٶشپەندٸ تۋراندىقتار. بۇل ارياندار مەن تۋراندار  بٸر-بٸرٸمەن تالاي سوعىسقان. راشيدەن ايتقان وعىز حاننىڭ تاريحى وسى زاماننان كەلە جاتقان بولسا كەرەك. ال ەندٸ, وتىرىقشىلارعا تەن ٶنەرٸ بار, ياعني, مازار سالۋدىڭ حاس شەبەرلەرٸ ادايلار باستاپقىدا وسى وتىرىقشى ارييلەردٸڭ قۇرامىندا بولىپ, كەيٸن, نەبٸر سەبەپتەرمەن وسىلارعا قارسى شىعىپ ارالارىنان قۋىلعان دەپ ويلايمىن, راشيدەننٸڭ ايتقانىنا قاراعاندا. ال ەندٸ, بۇلاردىڭ مۋزىكالىق ٶنەرٸنە كەلەتٸن بولساق, ولاردىڭ مەدەنيەتٸنٸڭ قازٸرگٸ شىمكەنت-شوۋدان نەشە ساتى جوعارى ەكەنٸن كٶرەمٸز.  ادايدىڭ قايسى بٸر ەنشٸسٸن الساڭ دا, ساحنادا يماندى, مەدەنيەتتٸ بولىپ كەلەدٸ.  دومبىراسىنىڭ شاناعى  نايماندٸكٸندەي ٷشبۇرىش ەمەس, سوپاقشا. پەرنەلەرٸ نايمانداردٸكٸنەن كٷردەلٸلٸگٸن بٸلدٸرگەن كٶبٸرەك, موينى ۇزىنىراق. سىڭعىرى بٶلەك. ٶز باسىم, ولاردىڭ تٷبٸنٸڭ تۋراندىقتار ەمەس, ارياندىقتار ەكەندەرٸنە كٷمەنٸم جوق. ٶيتكەنٸ, ولاردا تۋراندىقتاردٸكٸندەي تۋر, ياعني, ٶكٸرەش, مٷيٸزدٸ, قارابۇقا تٶتەمٸ جوق. ارقاسىندا جولبارىستٸكٸندەي جولاعى بار قاناتتى تۇلپار الا ات, الااتچين, ياعني, الشىن تٶتەمٸ بار. الاش پەن ناۋرىز اعايىن دەگەن شەجٸرەلٸك دەرەكتەن بٸزدەر الاش اتاۋىنىڭ اريان-يران زامانىنان بەرٸ كەلە جاتقانىن ايتقان ەدٸك. وعىز حان قۋعاننان كەيٸن بۇل ارياندىقتار  قاڭلى-قىپشاقتارعا كەلٸپ سىباي قونىپ, سوناۋ يۋەچجي-كۋشاننان بەرٸ قىپشاققا سەرٸك تە, بەرٸك تە بولىپ, اقىرىندا بۇل دٷنيەگە ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ ورناتقان شىڭعىس حاندى ەكەلدٸ. قييات-قىپشاقپەن قانى دا بٸر, جانى دا بٸر ەكەندەرٸن بٸلدٸرٸپ شەجٸرەسٸندە ٶزدەرٸن ەلتايدان تاراتتى. ەلتايدىڭ ۇلى جٷزدٸك, جەنە دە اداي جٶنٸندە: «اتاسىنان ۇلى جٷز, اناسىنان كٸشٸ جٷز» دەگەندەرٸ, ماڭعىستاۋ تٷبەگٸنە ادايلاردىڭ جەتٸسۋدان, ياعني, كەزٸندەگٸ ماعولستاننان كەلگەندەرٸن عانا ايتىپ تۇر. ولاردىڭ ٷيسٸن تەگٸ ەكەندەرٸن ەمەس. 17-شٸ عاسىرعا دەيٸن مۇعالدار وسى ماعولستاندا جٷرگەن. نايمان شەجٸرەسٸندە بولسا, ەلتايدىڭ بەلگٸبايدىڭ بالالارىمەن اراز بولىپ كٸشٸ جٷزگە كەتٸپ قالعانى ايتىلادى. شەجٸرەلٸك ەلتاي دەگەنٸمٸز تاريحي دەرەكتەردەگٸ يلتەر - سير (ٸرٸ قارا) اتالعان قىپشاقتاردىڭ قاعاناتىن قۇرعان ەۋلەتتٸڭ اتاۋى. ساقاۋ قىتايلار يليتۋ دەپ جازعان. سەرگەي  كلياشتورنىي قىتاي دەرەكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە يليتۋ-يلتەر دەپ كٶرسەتەدٸ. بۇل ەۋلەت قازٸر نايمانداعى تەرٸستاڭبالىدا قازاقشالانىپ ەلاتا-ەلتاي دەپ اتالىپ, كاي ەۋلەتٸ پاتشالارىنىڭ نوقتا تاڭباسىن الىپ, پاتشا دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇرعان نوقتا اعاسى دەگەن اتاعىمەن جٷر. يلتەر دەگەنٸمٸز ەلتەر, ياعني, ەلٸڭدٸ جيىپ قاعان بول دەگەن ماعىنادا.  بۇل سير-قىپشاق قاعاناتىن تاعى دا ۇيعىرلار قىتايلارمەن بٸرٸگٸپ قۇلاتقان ەدٸ...

 تامعالى تاستاردان جەنە دە يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەلەرٸنەن بٸزدەر تۋردى, ياعني, الىپ ٶگٸزدٸ قۇربان شالۋعا نوقتالاپ ەكەلەتٸن ادامنىڭ ەل اعاسى بولاتىنىن كٶرەمٸز. قاي زاماندا بولسىن قارا كٷشتٸڭ يەسٸ, حاس باتىرى   ەلگە باس  بولعان.  قارا ايۋدى مٷيٸزٸنە ٸلٸپ الىپ لاقتىرىپ جٸبەرەتٸن تۋردى نوقتالاعان ادامدى عانا بابالارىمىز حان كٶتەرگەن بولسا كەرەك.  سوندىقتان دا, تەڭگەلەردەگٸ سۋرەتتەردە پاتشامەن  بٸرگە نوقتا مەن ٶگٸز سالىنعان.  پاتشانىڭ قولىندا اي تەڭٸرٸن بٸلدٸرەتٸن ٷش اشا تاڭبا.  ياعني, وسى ادامدى تۋر, ياعني, تٶرە دەگەن بولسا كەرەك. تٷرٸكتٸڭ بۇل تۋر اتاۋىنا ەش قاتىسى جوق. مەنٸڭشە, تٷرٸك دەگەنٸمٸز سولتٷستٸكتە جٷرگەن سوڭ قۇلاعى تٷرٸك بٶرٸك كيٸپ بۇعى جەككەن, ٶمٸر بويى جۋىنباعان, ارۋاققا تابىنىپ جٷرٸپ كٶك تەڭٸرٸن بٸزدەن بٸلگەن, ٷستٸ باسىنا يتبالىقتىڭ  مايىن جاعىپ جٷرە بەرگەن, كەلگەن قىپشاققا قىزدارىن بەرٸپ, تاناكٶك سيياقتى قۇدالارىنا سٷيەنٸپ قاعاندىق قۇرعاندار. سيرلەرمەن, ياعني, قىپشاقتارمەن تاناكٶكتٸڭ اشيدە ەۋلەتٸنٸڭ تۋىس بولعاندارى تاريحتا ناقتى ايتىلعان. اشينا ەۋلەتٸمەن بٸرگە اشيدە ەۋلەتٸ تٷرٸك قاعاناتتارىنىڭ  ەسكەري-ساياسي تٸرەگٸ بولعان. 679-شٸ جىلى اشينالىقتار ەمەس, دەل وسى كەيانيدتەردٸڭ اشيدە ەۋلەتٸ كىتايدىڭ تان يمپەريياسىنا قارسى كٶتەرٸلٸس ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ ەلۋ جىلدىق  باسقىنشىلىعىن جويدى. قازاقتىڭ گەنەالوگييالىق ميفٸ تٷرٸكتٸڭ كٶك بٶرٸسٸ ەمەس, اي تەڭٸرٸ مەن كٷن تەڭٸرٸ. كٶك بٶرٸ دەگەنٸمٸز قازاقتى مۇڭالتقان وعىز قاعاننىڭ الدىندا جٷرگەن جاۋ. وسى ميفتەن-اق بٸزدەر ەجەلگٸ اريانداردىڭ نەبٸر سەبەپتەرمەن جابايىلارعا تەۋەلدٸ بولىپ قالعاندارىن تٷسٸنەمٸز. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اشينا دەگەنٸمٸز ۇيعىر مەن عۇن-قىتايدىڭ قوسىندىسى. ساقتالىپ قالعان كٷلتەگٸننٸڭ ەسكەرتكٸشٸندەگٸ ونىڭ بەت-ەلپەتٸن كٶرٸڭٸز. مونگولويد تەكتەستٸڭ سينيد, ياعني, سينالىق (قىتايلىق) تارماعىنداعى سولتٷستٸك سينيدتاردىڭ قيىر-شىعىستىق مالايلىق نەسٸلٸ ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر. بٸر اۋىز سٶزبەن ايتقاندا قىتايدىڭ بوعدىحانى. قيىر-شىعىس دەپ چۋكچاعا دا ۇقسايتىنى ايتىلىپ تۇر. ال ەندٸ, شىڭعىس حاننىڭ ساقتالىپ قالعان پورترەتٸندەگٸ بەت-ەلپەتٸ بولسا, «تٷركٸلەنگەن ارييلٸك تيپ» دەپ ايتىلادى. مەنٸڭشە, تاريحتىڭ قايبٸر كەزەڭٸندە وعىز-ارياندار مەن عۇنداردىڭ شەجٸرەلٸك اتاسى شۋن ۆەيدٸڭ ۇرپاقتارى سٷيەك-شاتىسقا تٷسٸپ, اتالارىنىڭ قۇرمەتٸنە قىتاي دەستٷرٸ بويىنشا شۋن اتىنىڭ الدىنا گۋميلەۆ ايتقانداي قۇرمەت بەلگٸسٸن بٸلدٸرەتٸن «ا» ەرپٸن قويىپ, وسىدان اشۋن, اشينا ەۋلەتٸنٸڭ اتاۋى قالىپتاسقان. وسىعان دەيٸن تٷركٸ اتاۋلىدا قىپشاقتارداعى سيياقتى پاتشا ەۋلەتٸ بولماعان. وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە كٷلتەگٸننٸڭ قۇلپىتاسىنداعى: «idi ogsyz kook turuk anca olurur ermis» دەگەن جازۋلاردى كەلتٸرەمٸز. بۇل مەتٸندٸ ۆ.ۆ.رادلوۆ: «جيلي گولۋبىە تۋركي نە (يمەۆشيە) پراۆياششيح رودوۆ» دەپ اۋدارسا, س.ە.مالوۆ: «وبيتالي ۋسترايۆايا گوۋلۋبىح تيۋركوۆ كوتورىە بىلي بەز گوسپودينا ي بەز رودوۆىح پرەدستاۆيتەلەي». وسىدان بٸزدەر اشينا ەۋلەتٸنٸڭ قاعاندارى  دەگەندەرٸنٸڭ كەشەگٸ اداي-قىپشاق پاتشالارىنىڭ سارقىتىن ٸشكەندەر ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. ياعني, وسىلاردان ٷلگٸ العان. ولاردان, قۇلپىتاستارىنان باسقا ەشتەڭە قالعان جوق. ال ەندٸ, يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنان سەرٸكبول ايتقان ۆارا-ۇرىم يدەياسىنىڭ جەمٸسٸ, قازاق دەگەن پەندە قالدى. سوندىقتان دا, بٸزدەر قازاق ەتنونيمٸنٸڭ باستى نۇسقاسىن, قوس ساق, قوساق دەگەن ەدٸك. سەرٸكبول ايتقان يسلام دٸنٸنٸڭ ىقپالىمەن ارابتىڭ تٸلٸندە قوساق سٶزٸ حوزاع, حۋزااع دەپ رەكونسترۋكتسيياعا تٷسٸپ,  كەيٸن, بٸزدٸڭشە قازاق دەپ ايتىلىپ كەتكەندەي.

 تامعالىداعى تاستاردا ناداندار «تاراق» دەپ ايتىپ جٷرگەن ٷش اشا, «جالايىر» تاڭبانىڭ قولا دەۋٸرٸندە  سۋرەتٸ باسىلعان ەكەن.  ورتاسىنداعى جٷزٸنە تولعان ايدى قوندىرعان.  دەمەك, بابالارىمىز بۇل تاڭبانىڭ اي تەڭٸرٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعانىن بٸزدەرگە ايتىپ كەتكەن. يسلام تاريحىن زەرتتەۋشٸ فرانتسۋز انري ماسسەنٸڭ ايتۋىنشا, قوساي اتانىڭ بەسٸنشٸ ۇرپاعى پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا س.ع.س-نىڭ رۋى قورايىشتار يسلام دٸنٸنە دەيٸن ايعا تابىنعان ەكەن. اللاھ دەگەن سولاردىڭ قۇدايلارىنىڭ اتى دەيدٸ.  وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە, ارابشا اللاھ دەگەن جازۋىنا قاراساڭىز, ٷش اشا, ياعني, اي تەڭٸرٸنٸڭ تاڭباسىن كٶرەسٸز. عۇلامالاردىڭ ايتۋىنشا زاماناقىر بولاردا اسپانداعى اي قاق ورتاسىنان ەكٸگە بٶلٸنەدٸ ەكەن. ياعني, قوس اي بولماق. عارىشكەرلەر ايدىڭ بەتٸندە  قاق ورتاسىنان بورازدالاپ جاسالعانداي اينالا سىزىقتىڭ بار ەكەنٸن ايتادى. تامعالى تاستاعى ۇشىنا تولعان اي قوندىرىلعان ٷش اشا تاڭبانىڭ ورتاسىنداعى جٷزٸ وسى سىزىقتى بٸلدٸرگەندەي.  سوندا ولار بۇل سىزىقتى قايدان بٸلگەن? ايعا بارعان امەريكاندىق عارىشكەردٸڭ يسلام دٸنٸن قابىلداعانىن دا ەستٸدٸك. يسلام دٸنٸنٸڭ سيمۆولى دا اي. سونىمەن قاتار كەرەيلەردٸڭ تٶرت قاناتى بٸردەي ايقىش (كرەست) تاڭباسى دا اي تەڭٸرٸن بٸلدٸرەدٸ. ياعني, بۇل جالعانداعى تٶرتكٷل دٷنيەنٸڭ يەسٸ دەگەن سٶز. و دٷنيەدەگٸ ٶلشەمنٸڭ التاۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ (شەستيمەرنوە يزمەرەنيە). «زاپوۆەدي تەنگري» اتتى كٸتاپتىڭ اۆتورى قانات سەرٸكپاەۆ بۇل ايقىش تاڭبانى كٷن تەڭٸرٸ دەپ قاتەلەسكەن. تامعالى تاستاردا كٷن تەڭٸرٸنٸڭ بەينەسٸ سەۋلەلەرٸن اينالا شاشقان تٷرٸندە كٶرسەتٸلگەن.  تٶرت سەۋلەلٸ كەيپٸندە ەش جەردە كەزدەسپەيدٸ.  وسىمەن قاتار اشيدە ەۋلەتٸنٸڭ تٶرت اشا تاڭباسى دا تٶرتكٷل دٷنيەنٸڭ يەسٸ دەگەندٸ, ياعني, ول دا اي تەڭٸرٸن بٸلدٸرەدٸ.  يۋ.زۋەۆ تە, س.قوندىباي دا بۇل تاڭبالاردى ايداھار دەپ قاتەلەسكەن. ارييلەر ايداھارعا تابىنباعان, شەيتەنعا ساناعان. ال ەندٸ, ورىستار بولسا, ٷش اشا تاڭبالى قىپشاقتاردان تالاي قورلىق كٶرگەن سوڭ, بۇل تاڭبانى ٷش باستى ايداھار دەگەن. زۋەۆتەردٸڭ قاتەلەسكەندەرٸ وسىدان بولعان. ورىستىڭ ەرتەگٸلەرٸندەگٸ قاي باتىرى بولسا دا, ٷش باستى ايداھارمەن سوعىسىپ جاتادى. بۇل جەردەگٸ ٷش باستى ايداھار دەگەندەرٸ, ەرينە, ورال تاۋىنىڭ ارعى جاعىنان ٷش اشا تاڭباسىمەن كەلەتٸن قاڭلى-قىپشاقتار ەدٸ. (زمەي گورىنىچ).

    بۇل جەردە بٸر عانا سەت انىقتالمادى. قىپشاقتاردىڭ اي تاڭباسى كٷنگە تابىنعان ادايدىڭ كەنجەسٸ دەگەن مۇڭالداردا قايدان جٷر?  تٷبٸ قييات-قىپشاق دەگەن شاپىراشتى مەن ادايدىڭ دنك بەلگٸلەرٸ نەگە بٸر - س-3? اداي قىپشاق پا, ەلدە شاپىراشتى اداي ما?  شەجٸرەتانۋشى رەتٸندە ايتارىم, قازاق شەجٸرەسٸنٸڭ ەكٸسٸنٸڭ بٸرٸندە «كەنجە» دەگەنٸ كٸرمەنٸ بٸلدٸرەدٸ. وعان ايتار مىسال كٶپ, قوقسىتىپ جاتپالىق.  بەرٸ دۇرىس كەلە جاتىر ەدٸ, شاپىراشتى مەن ادايدىڭ, تٶرەلەردٸڭ قان توبىنىڭ ۇقساس, س-3 بولىپ شىعا كەلگەنٸ. شىڭعىس حاننىڭ قۇپيياسىن اشا المايسىڭ دەگەن ەدٸ بٸر تٶرە. شامامىز كەلگەنشە تىرىستىق. ەرگەنە قوڭدى تاپتىق. جوشىنىڭ مەركٸتتٸڭ بالاسى ەمەس ەكەنٸن تاريحي دەرەكتٸڭ نەگٸزٸندە دەلەلدەپ بەردٸك. مەن كەزٸندە گەنەتيك عالىم جاقسىلىق سەبيتوۆتىڭ بٸر شيدٸ شىعارارىن ايتقان ەدٸم. كەزٸندە بٸر جاعىمپازدار ەلباسىن تٷبٸ قىتاي عۇن-تٷرٸك بۋمىن قاعاننان تاراتىپ تا قويعان ەدٸ.  ەرتەڭ مۇڭالدىڭ تەگٸ  اداي بولماي, شاپىراشتى بولىپ شىقپاسا يگٸ ەدٸ...

 مۇڭالدىڭ تٸل تاڭباسىنىڭ اتاۋى قازاقبايشىلىقتان قويىلعان. ايناعا قاراپ تٸلٸڭٸزدٸ شىعارساڭىز مۇڭالدىڭ تاڭباسىن كٶرەسٸز. بۇل تاڭبا اداي ٸشٸندە «قازاياق», «موسا» دەپ تە اتالادى.  ال ەندٸ, جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ بۇل تاڭباعا قاراساڭىز دۇرىس ٷشبۇرىشتى كٶرەسٸز. سوندىقتان دا, بۇل تاڭبانى قازاننىڭ استىنا دۇرىس ٷشبۇرىش قۇرايتىنداي ەتٸپ جاسالعان ٷش اياعىنا ۇقسايتىن بولعان سوڭ «مۇڭالوشاق» دەپ تە اتايدى. جەنە دە, وسى مۇڭالوشاققا قاتىستى جەر اتاۋى قازٸرگٸ شاپىراشتىلار وتىرعان جەردە قالعان دەپ تە ايتىلادى.  ادايدىڭ ەسكٸلەرٸ بۇل تاڭبانى انالارىنىڭ ايتقان «بۇتىمداعى تۇلاعىم», ياعني, ەيەل انانىڭ جاتىرى ەكەنٸن ايتقان.  وسى سٶزدٸڭ جانى بار. ٶيتكەنٸ, يەم پايعامبار ۆارا ٷيٸن ٷشبۇرىش ەتٸپ ەيەل انانىڭ جاتىرىنا ۇقساتقان دەيدٸ. يۋ. زۋەۆ تاناكٶتٸڭ تاڭباسىن «جەنسكيي ترەۋگولنيك» دەيدٸ. دوكتور قارجاۋباي سارتقوجا بۇل دۇرىس ٷشبۇرىش تاڭبانى «انالىق ەۋلەتتٸڭ سيمۆولى» دەپ اتايدى. جەنە دە, وسى ٷشبۇرىش پٸشٸنگە  قاتىستى بولسا كەرەك, يەم پايعامباردىڭ اتى كەيٸن تٷركٸ دەۋٸرٸندە ۋماي انانىڭ اتىنا  اينالعان. وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە ۋماي انانىڭ تەجٸنەن ٷشرۇرىشتىڭ ٷشەۋٸن, جەنە دە ٷش اشا تاڭبانى كٶرەمٸز.  ورحونداعى بٸتٸكتاستا بولسا, ۋماي انانىڭ باسىندا جالعىز دۇرىس ٷشبۇرىش سۋرەتتەلگەن. ادايداعى جەمەنەي رۋىنىڭ اتاۋىنان تاريحي دەرەكتەردەگٸ «چەبني», دجەبنٸ» دەگەن اتاۋلارىمەن قوسا باستاپقى نۇسقاسىنىڭ يەم ەنەي ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر.  بۇل اتاۋ  بٸرٸنشٸ يەم پايعامباردى, ەكٸنشٸ ۋماي انانى دا ەسكە سالىپ تۇرعانىمەن, مەنٸڭشە, «يەم ەنەي» دەپ دۇرىس ٷشبۇرىش تاڭبا ايتىلىپ تۇرعانداي.  ال ەندٸ, ۋماي انانىڭ اتى ٶز كەزەگٸندە رۋحاني توزدىرىلعان قازاقتىڭ اۋىزىندا ەيەل انانىڭ جاتىرىن بٸلدٸرەتٸن بالاعات سٶزگە اينالعان. ەرينە, بۇل اتاۋ بٸزدٸڭ كٶك تەڭٸرلٸك دٸندٸ جوققا شىعارىپ يسلام دٸنٸن ناسيحاتتاعان ارابتاردان, دەلٸرەك ايتقاندا قوجالاردان كەلدٸ. جەتٸ قازىنامىزدىڭ بٸرٸ ارييلٸك يت جانۋارىن نەجٸس اتاعان, قۇربانعا شالاتىن ارييلٸك اقبوزاتىمىزدىڭ ەتٸن جەۋگە تىيىم سالعان دا وسىلار ەدٸ.

 كەيبٸر شەجٸرەسىماقتار ەلدٸڭ جادىندا قالىپتاسقان شەجٸرە جوسىعىنان اۋتىقىماي جٷرگەنٸمٸزدٸ جٶن كٶرەدٸ. اتا-ابالارىمىز ايتقان دەيدٸ. انىعىندا, شەجٸرە دەرەكتەرٸ شىڭعىس حان ەۋلەتٸنٸڭ يدەولوگتارىنان يدەولوگييا قۇرالى رەتٸندە قالعان. بابالارىمىز بولسا, وسى شەجٸرە دەرەكتەرٸندە ٶزدەرٸنٸڭ ناقتى تەگٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعان  جاسىرىن ماعىنالاردى عانا قالدىرعان.  مٸنە, بٸزدەرگە وسى جاسىرىن ماعىنالاردى تاني بٸلۋ قاجەت. بۇل جەردە اتالعان قاڭلى, كاي, شارا, قييات, قىپشاق, قوڭىرات اتاۋلارى ەرتە زاماندا بٸر عانا ماسسيۆتٸ بٸلدٸرگەن. قازٸر وسىلاردىڭ اتاۋىن ساقتاپ قالعان تايپالاردىڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قازاقتىڭ اتاسى دەگەندە بٸزدەر بۇل تايپالاردى ايتىپ وتىرعانىمىز جوق, ەجەلگٸ ماسسيۆ, قازاق حالقىنىڭ سۋبستراتىن ايتىپ وتىرمىز. وسىنى ۇقپاعان تٷبٸ قارا قىتاي بٸر شەجٸرەسىماق: «قىپشاق پەن ادايدى قازاقتىڭ اتاسى قىلماق» دەپ ساسىق كٶكٸرەك بٸلدٸرٸپ, ٶزٸنٸڭ رۋشىلدىعىن تانىتقان ەكەن. باس دەسە قۇلاق دەيتٸن قۋ كٶكٸرەك. «سەزٸكتٸ سەكٸرەدٸ» دەگەندەي, بۇندايلار قازاققا كٸرمە بولعان سوڭ, ارامىزدا ارانداتۋشىلىق تۋدىرادى. وسىلاي دەپ ايتقانىنىڭ ٶزٸنەن بٸزدەر بۇل ادامنىڭ, ارييلەردٸڭ ايتقانىنداعى «جىلىستاعان جىلان» ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. قازاقتىڭ بٸرلٸگٸنٸڭ تٷبٸنە بالتا شاپپاقشى. يە, كەزٸندە سۇلتان  بەيبارس ايتقانداي: «جاۋ ارامىزدا جٷر».

 ەندٸ, بەلگٸلٸ عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى بەدەل ساناعان چجاو حۋننىڭ «مەن-دا بەي-لۋ» اتتى دەرەگٸنە نازار اۋدارالىق. قىتاي بارلاۋشىسى  چجاو حۋن شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدارى جٶنٸندە: «تاتار تايپالارى شا-تو دەگەن ەرەكشە رۋدان تارايدى. ولار اق, قارا, جابايى دەپ ٷشكە بٶلٸنەدٸ.  جابايى دەگەندەرٸ ٶتە نادان, قولدارىنان ەشتەڭە كەلمەيدٸ. ولاردىڭ بار بٸلەتٸندەرٸ: ەركٸمنٸڭ ارتىنان ەرٸپ شاپقىلاي بەرۋ. قازٸرگٸ يمپەراتور شىڭعىس جەنە ونىڭ قولباسشىلارى, مينيسترلەرٸ مەن شونجارلارى قارا تاتارلاردان» دەيدٸ. وسى دەرەكتٸ اۋدارعان قىتايتانۋشى ن.تس. مۋنكۋەۆ: «شا-تو – باتىس تٷرٸكتەرٸنٸڭ بٸرلەستٸگٸ, بٸر دەرەكتەردە ولاردىڭ 7-شٸ عاسىردا فەرعانا جاقتان كەلگەندەرٸ ايتىلادى» دەيدٸ. شا-تولاردى كەرەيلەر, وڭعىتتار دەيتٸندەر دە بار.  قازٸرگٸ ماڭعولداردىڭ اتالارى  دەپ ەشكٸم دە ايتپايدى. چجاو حۋن وسىنى جاقسى بٸلٸپ ايتقان. سوندىقتان دا, ولاردى «ەرەكشە رۋ» دەپ اتاعان. جەنە دە, تاتارلاردى, ياعني, كٶشپەندٸلەردٸ ٷشكە بٶلٸپ, شىڭعىس حاننىڭ قارا تاتار ەكەنٸن ايتقان. اق تاتاردىڭ وڭعىتتار, جابايى تاتاردىڭ «ورمان حالىقتارى» ەكەندەرٸ بەلگٸلٸ.   شىڭعىس حاننىڭ قولباسشىلارىنىڭ بەرٸنٸڭ قارا تاتارلار ەكەندەرٸ ايتىلىپ تۇرعاندا, بۇل جەردە جالايىردىڭ دا, قوڭىراتتىڭ تا, قيياتتىڭ دا, باياۋىتتىڭ دا  قارا تاتارلار ەكەندەرٸ ايدان انىق. شىڭعىس حاننىڭ  وسىلاردىڭ بٸرٸنەن بولعانى دا انىق.  ٶزٸنٸڭ شەجٸرەسٸنەن بٸزدەر ونىڭ قييات-بٶرجٸگٸن ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز.  سوندا ونىڭ عىلىمدا قالىپتاسقان ۇعىم بويىنشا ويرات-ماڭعول بولۋى مٷمكٸن ەمەس. شىڭعىس حاننىڭ ولاردىڭ تٸلٸندە سٶيلەمەگەنٸ انىق. ونىڭ قاۋىمىنىڭ فەرعانا جاقتان كەلگەنٸ دە ايتىلىپ تۇر. ول جاقتا قايداعى ويرات-ماڭعول? قازٸرگٸ ماڭعولدار بۇرىنعى مۇڭال-مۇعال اتاۋىن الىپ قالعاندار عانا. مەسەلەن, فرانتسۋزدار گەرماندىقتاردىڭ فرانكو رۋىنىڭ اتىن العان. الاي دا, ولاردى ەشكٸم دە نەمٸس دەمەيدٸ. وسى سيياقتى, قازٸرگٸ تيبەتتٸكتەر, تاڭعۇتتار, ويراتتار ماڭعول اتاۋىن الىپ قالعاندارىمەن ولاردى ەشكٸم دە قييات-قىپشاق, قازاق دەمەيدٸ. گەرماندىقتاردى فرانتسۋز دەمەيتٸنٸمٸز سيياقتى, ەندٸ قازاقتاردى دا ەشكٸم ماڭعول دەپ اتامايدى, ٶيتكەنٸ, بۇل اتاۋىمىز ۇمىت قالعان.

 ال ەندٸ, مۇڭالعا كەلەتٸن بولساق, كەيبٸر شەجٸرەمىساقتار شىڭعىس حاندى مۇڭال دەگەننٸڭ مۇحامەتكەرٸم قوجىربايۇلى ەكەنٸن ايتادى. ورىستىڭ مىناداي بٸر سٶزٸ بار: «دليا پولوۋمنىح ەششە راز پوياسنيايۋ» دەگەن.  مۇڭال دەگەندٸ ٶدەرٸڭٸز كٶرگەندەي ەڭ الدىمەن ماڭعولدىڭ تاريحىن جازعان راشيدەن ايتقان. ودان كەيٸن شەجٸرەشٸ ەبٸلعازى ايتقان. ودان كەيٸن بٸز بٸلەتٸندەردەن مۇرات ادجي ايتقان. ودان كەيٸن م.قوجىربايۇلى ايتقان. ياعني, مۇرات ادجي دا, م.قوجىربايۇلى دا بۇل مۇڭالدى ٶز ويلارىنان ايتقان ەمەس. بۇل جەردە مىنا مەسەلەنٸ ايتا كەتكەن جٶن: قوجىربايۇلىنىڭ اتىن كەلەمەجگە اينالدىرعانداردىڭ رۋحاني بايلىعىنىڭ سايازدىعى سونشالىقتى, ولار قازاق دەگەن ۇعىمدى جەنٸبەك پەن كەرەيدٸڭ تۇسىندا عانا پايدا بولعان دەپ ويلايدى. جەنە دە, قازٸرگٸ ماڭعولداردىڭ بابالارى بٸزدەردٸ, ياعني, قييات-قىپشاق, قازاقتاردى جاۋلاپ الدى دەگەن لاقابقا ٶزدەرٸنٸڭ وڭالمايتىنداي ناداندىقتارىنىڭ سەبەبٸنەن سەنٸپ جٷرگەندەر.

 قازٸرگٸ تاڭدا تٸلەۋبەردٸ ەبەناي مەن قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ اراسىندا شىڭعىس حاننىڭ اتا-تەگٸنە قاتىستى داۋدىڭ تۋعانى بەلگٸلٸ. الاي دا, ولاردىڭ ەكەۋٸ دە شىڭعىس حاندى ماڭعول دەگەنگە  قاتىستى عانا پٸكٸرلەرٸن ايتادى. شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدارىنىڭ كٸمدەر بولعانى جاعىنا مٷلدە جولاماعان. ال ەندٸ, ماڭعولدارعا قاتىستى ارنايى ەڭبەك جازعان راشيدەن بۇل ەتنونيمنٸڭ ماعىناسىن ناقتى تٷسٸندٸرٸپ كەتكەن. سوندىقتان دا, باسقا زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بۇل ەتنونيمنٸڭ ماعىناسىنىڭ «مىڭقۇل», «مىڭقول», «مەڭگٸ ەل» «ماڭقۇل», «مٶنكٷ»  ەكەندەرٸن ايتىپ جٷرگەندەرٸن بوس ەڭگٸمە دەپ ايتامىز. جەنە دە, بۇندايدى ايتقاندار شەجٸرەنٸ بٸلگەندە شاشاسىنا شاڭ جۋىتپاعان راشيدەن مەن ەبٸلعازى باھادٷر حاننىڭ تىرناقتارىنا دا تۇرمايتىندار. جوعارىدا ايتىلعانداردان شىڭعىس حاننىڭ  سينيد توبىنا جاتاتىن مونگولويد نەسٸلٸنەن بولماعانىن انىق تٷسٸنۋگە بولادى. ول جاسىل-سۇر كٶزدٸ, اق سارى بەت-ەلپەتتٸ ادام بولعان.

 «قۇپييا شەجٸرەدە» شىڭعىس حاننىڭ باباسى بودانجاردى «بودانجار مىڭقاع» دەپ اتايدى. بۇل جەردەگٸ «مىڭقاع» دەگەنٸ بٸزدٸڭشە ماڭقا دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك. ياعني, «بوقمۇرىن» دەگەن ماعىنادا. وسىنىڭ دەلەلٸن بٸزدەر «ماناس» جىرىنان تابامىز. وندا كٶكەتاي حان: «مەنٸڭ كٶزٸم جۇمىلعاندا, اناۋ تابىلعان اسىراندى بوقمۇرىندى الا كٷشٸك دەمەڭدەر. جەتٸمدٸگٸن بەتٸنە باسىپ تيمەڭدەر. بٸر جىل دەسەم كەم ايتارمىن, ەكٸ جىل دەمەس ارتىق ايتارمىن, ول اياعىنا تۇرىپ ادام بولادى. سوندا, جٸبەك كٸلەمگە سالىپ حان كٶتەرٸڭدەر» دەيدٸ.  بۇل سٶزدەر «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» الان انانىڭ: «كٷندەردٸڭ كٷندەرٸندە ولار حان بولادى» دەپ, اسىراندى باياۋىت-ماعالىقتان تۋعانداردى ايتقانى, وسى جىرداعى كٶكەتايدىڭ ايتقانىمەن ٷندەس ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر. دەمەك, «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» اۋىزشا نۇسقاسى ەرتە زامانداردا ايتىلىپ جٷرگەن دە, باسقا ەپوستاردا وسىدان بٸراز «ۇرلىقتار» جاسالىپ وتىرعان.  سوندىقتان دا, تٸلەۋبەردٸنٸڭ «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» باستى نۇسقاسىنىڭ قازاق, ياعني, قييات-قىپشاق تٸلٸندە بولعانىن ايتقانىنىڭ  جانى بار. ال ەندٸ, «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» «تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ» دەگەن سٶزدەر بٸزدەرگە  مىسىرداعى دۇرىس ٷشبۇرىش پيراميدا جاقتان تەڭٸز-دارييادان ٶتٸپ شىققان ەۆرەيلەردٸڭ تاريحىن ەسكە سالىپ تۇر. سوندىقتان دا, شەجٸرەدەگٸ تەڭٸزدٸ ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بۇل دا بٸر پلاگيات (ۇرلىق) ەدٸ.

 ەرگەنە قوڭ وقيعاسىنىڭ باستى نۇسقاسىنان بٸزدەر قايان مەن توعىزدىڭ التايدان قارا قىتايلارمەن شەكٸسٸپ كەتكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. ەرگەنە قوڭ اڭىزىنا قاتىستى جاس تاريحشى دەگەن ەرزات مەللاتحانۇلىنىڭ يۋەچجي دەگەنننٸڭ ايتىلۋىنىڭ نٷكٷز ەكەنٸن وقىعانىمدا تاڭ قالىپ, جاس جٸگٸتتٸڭ ٶز ويى بولار دەپ قويعان ەدٸم. يۋ.زۋەۆ يۋەچجيدٸ ياتي, وتي, دەسە, نىعمەت مىڭجان يوزٸ دەگەن ەكەن. وسىمەن قاتار قىتايشا «يۋە» دەگەنٸ اي بولعان سوڭ, يۋ.زۋەۆ «بۇل تەرمين اي ەۋلەتٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ» دەپ تە جازعان.  جۋىقتا قىتاي ەلٸنەن,  قۇلجا قالاسىنداعى ٸلە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى, «ورتا ازييانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ»  ديرەكتورى, قازاقتاردىڭ بيلەر سوتى تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاعان زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كٷنبولات سۇڭعاتۇلى, كەرەي-جەدٸك جانتاي باتىر مەن كەرەي-شەرۋشٸ بايتايلاق باتىرلار جٶنٸندە دەرەكتەر الۋ ٷشٸن وسى ماقالانىڭ اۆتورىمەن ەدەيٸ كەلٸپ جولىققان ەدٸ. ەڭگٸمە بارىسىندا قىتاي تٸلٸن جاقسى بٸلگەن ودان مەن يۋەچجي سٶزٸنٸڭ ايتىلۋىن, وقىلۋىن سۇراعان ەدٸم. بۇل عالىم دا, يۋەچجيدٸڭ نٷكٷز ەكەنٸن ايتتتى. الاي دا, بۇنى انىقتاعان ەرزات ەمەس, سينتسزيان گۋمانيتارلىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنداعى عىلىمي قىزمەتكەر, كەرەي  احمەت چادىمان ەكەن.  «قىتاي تاريحناماسىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» اتتى باعدارلاماعا قاتىسقان بۇل عالىم كٶنە قىتاي يەروگليفتەرٸنٸڭ وقۋىن بٸلەدٸ ەكەن. وسىمەن قاتار قىتايداعى قازاق تاريحشىلارىنىڭ ٷيسٸندەر تۋرالى زەرتتەۋ كٸتەبٸنٸڭ باسىلىپ شىعۋىنا ات سالىسقان. قىتاي ەلٸنە كەلگەندە ەلباسىمىزعا  تارتۋ ەتٸلگەن بۇل كٸتەپتٸڭ سوڭىندا يۋەچجيدٸڭ نٷكٷز ەكەنٸ دە ايتىلعان دەيدٸ. ەرينە, بۇل ٷلكەن جاڭالىق.  ماڭعول تاريحىنا قاتىستى تٶڭكەرٸس دەسە بولادى, ۇققان ادامعا.  سوندا, راشيدەننٸڭ ايتقان نٷكٷزٸ يۋەچجي بولسا, يۋەچجيٸمٸز توحار (توعىز) بولسا, توحارلاردىڭ تاڭباسى مەن بودانجاردىڭ تاڭباسى بٸر – سۆاستيكا بولسا, ورىس عالىمدارىنىڭ: «توحارلار قۇرىپ كەتپەگەن, ولار 13 عاسىردا تاريحي ساحناعا ماڭعول اتاۋىمەن شىقتى» دەگەندەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولادى. (رۋسسكايا پراۆدا). ال ەندٸ, تاريحتان بولسا, يۋەچجي-نٷكٷزدەردٸڭ بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ 176-160 جىلدارى سينتسزيان ايماعىنداعى تاريم ٶزەنٸنەن فەرعانا جاققا قاراي قۋىلعاندارىن كٶرەمٸز. مەنٸڭشە, ەرگەنە قوڭنىڭ تاريحى يۋەچجي-كۋشاننىڭ, ياعني, بٸز ايتقان اداي-قىپشاقتىڭ  تاريحى بولعانداي.

 جوعارعى اتى اتالعان دوكتور كٷنبولات سۇڭعاتۇلى «ورتا ازييانى زەرتتەۋ وتالىڭىنىڭ» ديرەكتورى بولعاندىعىنان فەرعانا اڭعارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرٸمە نازار اۋدارىپ, ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان ورتالىقتا زەرتتەۋ جۇمىستارىن بٸرگە جالعاسىتىرۋعا ۇسىنىس جاساعان ەدٸ.  بۇنداي زەرتتەۋلەردٸ قىتاي تٸلٸن جاقسى بٸلگەندەردٸڭ عانا لايىقتى تٷردە جٷرگٸزە الاتىندارى بەلگٸلٸ, ٶيتكەنٸ, ماڭعولداردىڭ, قيياتتىڭ  ناقتى تەگٸن بٸزدەر قىتاي دەرەكتەرٸنەن عانا بٸلە الامىز. مەسەلەن, قىتايدىڭ «بان-گۋ» دەرەگٸندە قيياتتار «حۋ-تسزە» دەپ تاڭبالانىپ, ولاردىڭ «باتىس جاقتا» جٷرگەندەرٸ ايتىلادى. قىتاي دەرەكتەرٸندەگٸ «باتىس جاقتىڭ» دايۋان, ياعني,  فەرعانا ەكەنٸ ايتىلدى. قازاقتىڭ اتاسىنىڭ قاڭلى ەكەنٸن ايتقان بەلگٸلٸ جاپون عالىمى سيراتوري بولسا, قىتاي دەرەكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە يۋەچجيلەردٸ «سار بالشىقتان (ساماننان) جاسالعان قورعاننىڭ ٸشٸندەگٸلەر» دەگەن ەكەن. ال ەندٸ, قىتاي تٸلٸن جاقسى بٸلگەن, الاي دا, ەرگەنە قوڭدى التايدا دەپ ويلاعان يۋ.زۋەۆ سيراتوريدٸڭ «سار بالشىقتى» نەلٸكتەن ايتقانىن تٷسٸنە الماعان. مەنٸڭشە, كازاقتىڭ ناقتى تٷبٸن ايتا العان سيراتوري ۆارا-كانگحا قامالىن ۇققان بولسا كەرەك. ٶزدەرٸڭٸز بايقاعاندارىڭىزداي قىتاي تٸلٸن بٸلگەن عۇلامالاردىڭ ٶزدەرٸ زەرتتەۋلەرٸندە بٸرٸن-بٸرٸ ۇعا الماعان. سوندىقتان دا, يۋەچجي-كۋشان مەسەلەسٸن تەرەڭ زەرتتەۋ ٷشٸن كٷنبولاتتىڭ اقىلىمەن زەرتتەۋلەردٸڭ ماڭىزدى جەرلەرٸن جەدەل تٷردە ورىس تٸلٸنە اۋدارىپ «ورتا ازييانى زەرتتەۋ ورتالىعىنا» جٸبەرگەن ەدٸك. ٶيتكەنٸ, قىتايدا تاريحي ماتەريالداردى تەك قانا ورىس تٸلٸنەن ٶز تٸلدەرٸنە اۋدارادى ەكەن. يۋەچجي تەرمينٸندەگٸ «يۋە» سٶزٸنٸڭ تولعان ايدى ەمەس, مەسياتستى, ياعني, بٸزدٸڭشە مۇسىلمان ايىن بٸلدٸرەتٸنٸن دە قىتاي تٸلٸن جاقسى بٸلگەن وسى عالىمنان ۇققان ەدٸم.  «يۋە» سٶزٸنەن كەيٸنگٸ «چجي» دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسىن بٸلمەيتٸنٸن ايتتى. يۋ.زۋەۆ بولسا يۋەچجي سٶزٸنٸڭ ەرتەدەگٸ بٸر ترانسكريپتسيياسىنىڭ «نيۋچجي» بولعانىن ايتىپ, بۇل سٶزدٸڭ «قوساي ۇرپاعى» ەكەنٸن دە جازعان ەدٸ.   ياعني, «يۋەچجي» اتتى تاراۋىندا ول: «نيۋچجي - رود دۆۋروگوي (ناروجدايۋشەيسيا) لۋنى, مەسياتسا» دەگەن. ال ەندٸ, قىتايلاردىڭ بولسا, بٸرٸنٸڭ تٸلٸن بٸرٸ دۇرىس ۇقپايتىن ديالەكتٸلەردە سٶيلەيتٸندەرٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا, ەرينە, قىتاي تٸلٸن جاقسى بٸلگەن, يەروگليفتاردىڭ ەجەلگٸسٸن دە ۇعا الاتىن قىتاي عالىمدارى ماعول, مۇعال, مۇڭال, اۋعال, نٷكٷز, قييات اتاۋلارىنا قاتىستى بٸزدەردٸڭ ناقتى قويعان سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرە الادى. ەڭ باستىسى, بۇل جەردە بۇل تاريحقا دەگەن جاڭا بەتبۇرىس بار.  بٸزدەر يۋ.زۋەۆ, سەرٸكبول قوندىبايلار سيياقتى يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ تاريحىن ەڭ الدىمەن قىتاي دەرەكتەرٸنەن عانا بٸلە الامىز. يۋەچجي-نٷكٷز دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶگٸز بولۋى دا عاجاپ ەمەس, يۋ.زۋەۆتٸڭ ايتقانىنا قاراعاندا.  ال ەندٸ, تۋراندىقتاردىڭ ٶگٸزٸنٸڭ فەرعانا اڭعارىنا قاتىسى ايدان انىق.

قايرات زارىپحان,

شەجٸرەتانۋشى.

 ۇلت پورتالى

 قولدانىلعان ەبەبيەت: 1. سەرٸكبول قوندىباي «ارعىقازاق ميفولوگيياسى».   2. س.كلياشتورنىي. «قازاقستان. ٷش مىڭ جىلدىق جىلناماسى». 3. يۋ.زۋەۆ. «ەرتەدەگٸ تٷرٸكتەر». 4.«اۆەستا». 5. «قۇپييا شەجٸرە». 6. ق.زارىپحاننىڭ جەكە مۇراعاتىنداعى شەجٸرە دەرەكتەرٸ.  7. قۇران كەرٸم.