Ejelgi jazba derek kózderiniń barlyǵy derlik, soǵan sáikes búkil álem tarih ǵylymynyń ortaq tujyrymy Shyńǵys hannyń shyqqan tegi Túriktiń ejelgi Qiiat, Bórjigin rýlarynan ekendigin aitady. Demek, bizge qalyp turǵany, bar-joǵy osy rýlardyń qaidan shyqqanyn anyqtaý.
Shyńǵyshannyń tegi Qazaq. Qazaqtyń ana tilin biletin jandarǵa bul tujyrym daýǵa jatpaýǵa tiis. Iisi qazaq muny kúni keshege deiin biletin. Jalpy tarihattan ajyraý jáne ony moiyndamaý kez-kelgen eldi máńgúrttikke aparatyn tike jol. Ainalamyzdaǵy keibir kórshi elderdiń biziń uly tarihymyzǵa qyzyǵa da, qyzǵana da qaraityn sebepteri osy.
Jalpy búkil álem tarihyndaǵy eń senimdi derekkóz Atam Qazaqtyń rýlyq shejiresi bolyp tabylady.
Shyńǵyshandy qazaq dep aitýymyz úshin, mindetti túrde atamyzdy 105 tańbaly (105 rýly)
qazaqtyń bir rýynan shyqqandyǵyn dáleldeýge tiispiz. Eger biz muny istei almasaq, atamyzdy qazaq dep ataýymyzǵa eshqandai quqyǵymyz bolmaidy.
- Atamyzdyń tegi Qazaq, Kishi júz, Alshyn, Baiuly, Adai ekeni daýsyz. Aspandaǵy ai menen kún qandai aqiqat bolsa, Shyńǵys qaǵan atamyzdyń tegi qazaq, Kishi júz, Alshyn, Baiuly, Adai ekeni de sondai shyndyq.
- Qazaq (Qazaq qaǵan, búkil álemdi bilegen uly patsha). Qazaqtan úsh bala: Aqarys (uly júz), Janarys (orta júz), Bekarys (kishi júz).
Túsinikteme: Aqarys – Aǵa arys (aǵasy), Janarys – Jan (Jańa) Arys (ortanshysy), Bekarys – Kishi júz, dep aty aityp turǵandai qazaqtyń eń kishisi, kenjesi, iaǵni qarashańyraǵynyń iesi bolyp tabylady.
Aǵarys – Úisin, Janarys – Arǵyn, Bekarys – Alshyn rýlarynyń ainalasyna toptalǵan, iaǵni osy úsh júzge kiretinder ózderiniń tegin osy rýlardan taratady.
Bekarystan alty ata Álim, Jetirý jáne On eki ata Baiuly qosylyp 25 taqta (25 tańbaly) kishi júzdi quraidy.
Baiulynan - Alasha, Baibaqty, Qyzylqurt, Masqar, Esentemir, Sherkesh, Taz, Tana, Jappas, Ysyq, Berish, kenjesi Adai.
Adaidan eki bala – Qudaike (Ad-gý), kishisi Kelinberdi (Ad-lý).
Qudaikeden eki bala – úlkeni Tázike, kishisi Qosai.
Kelinberdiden alty bala – Qunanorys (Rysqul), Aqpan, Balyqshy (Shybyntai), Buzaý (Jemenei), Tobysh, kenjesi Muńal.
Muńaldan - Áli, Báiimbet, Jaýly, Shoǵy.
Sonda Shyńǵyshannyń shyqqan Qiian (Qiiat) rýy bylaisha órbidi.
Adaidan – Kelimberdi – Muńal - Jaýly - Jary - Murat (Keshe) - Shortyq - Buhar - Qurym - Súiindik - Turniiaz - Aiytqul – Qiian bolyp taratylady. Bul derek Adaidyń áigili bii Alshyn Meńdalyuly shejiresinen alyndy (Alshyn Meńdalyuly «Adai shejiresi» Almaty-2002. 67 bet).
Qazaq ta «Úlken ul taq murageri, kenje ul qarashańyraq iesi» delinedi. Ózderińiz kórip otyrǵandai, Adai ataýy sóz túbirinde Ada (Ata) degen atty iemdengen jáne sonymen qatar Shejireniń de eń sońynda tur.
Osy shejire derekteriniń tómendegidei bultartpas toponomikalyq aiǵaqtary bar:
- Adaidan - Qap (Kavkaz) taýynyń eń biik shyńdarynyń biri Adai shyńy, Muńaliiada (qazirgi Mońǵoliia) Adai atty kól, Adai atty ózen;
- Muńal men Jarydan - Aral men Qas bi (Kaspii) teńizi ortasynda Muńaljary (Muǵadjar) taýy;
- Muńaldan - Shyńǵystaýdyń eń biik shyńy Muńal shyńy; (Kóńil aýdaraiyq, Shyńǵystaýdyń eń biik shyńyna Atasynyń aty qoiylǵan).
- Muńaldan – Altaidaǵy Muńal (Mońǵol) dalasy;
- Muńaldan - qazirgi Monǵoliia memleketi;
- Shyńǵystan - Saryarqa da Shyńǵystaý degen taý;
- Jarydan - tipti sonaý Amerika qurylyǵynyń Amapa jerinde de Jary atty ózen, Jary atty kól bar. Ózimizdiń elde de Jarkent (Jary qalasy), Jarbulaq (Jary bulaq), Jartas, Jarqum, Jarmysh, Jarma, Jarysý, Jarqudyq (Jary qudyq), Jarty, Jarsheke (taý), Jaraýyl, Jaryn, Jarbóget, Jaras atty toponimder tolyp jatyr. Osy ataýlardyń barlyǵy derlik Mańǵystaýda ornalasqan.
Muńal-Jary rýy Manqystaýda Adai halqynyń úlken bóligin quraidy. Sebebi, Manqystaýda «Jarynyń mal izdegenderi de bir úi toltyrady», «Jary kóp pe, tary kóp pe», «Taiaq laqtyrsań Jemeneige tiedi, eger Jemenei buǵyp qalsa Jaryǵa tiedi» degen sózder ejelden aitylyp keledi;
- Buhardan - Buhara qalasy (qazirgi Ózbekistan jerinde);
- Shyńǵys qaǵannyń arǵy atalary Qaralardan (Túpqaraǵan (Qaraǵantúp, Qaraǵan túbek), Qaraman Ata (beiit, qorym, alqap), Qaraqiia (oipat), Qaramandybas (ejelgi shýmerler (maialar) ózderin Qarabastar dep ataǵan – Qaraqurym (Shyńǵyshan qaǵanatynyń astanasy);
Qurymnan – Qaraqurym (Shyńǵyshan qaǵanatynyń astanasy);
- Muńaldan – Qiiannan (Qiiat) – Qaraqiia (Qara Qiia); Qiiat degen kóptegen rýlar men qalalar;
- Qiiannan – Qiian (alqap), Qiiandy (shatqal), Qiiaqty (taý) (Mańǵystaýda).
- Shortyqtan – Shorym atty jer ataýy (Mańǵystaýda).
Osy rýlardan qalǵan toponomikalyq ataýlar álem kartasynda óte kóp. Onyń bárin jazatyn bolsaq, oǵan arnaiy kitap arnaý qajet bolatyny sózsiz.
«Tarihi qujattar boiynsha Shyńǵyshannyń atamekeninde Burqan, Túrgen, Jarkent degen jerlerdiń bar ekeni naqty jazylǵan. Osy úsh jer aty da Jetisýdyń Jarkent jerinde erteden búginge deiin saqtalyp keledi» (T.Á.Tynybaiyn Qazaqstan Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń qurmetti akademigi, shyńǵyshantanýshy, tarihshy, aýdarmashy).
Túsinikteme: Jarkent – Jarylardyń kenti. Jary ózderińiz kórip otyrǵandai Shyńǵyshan shyqqan rýdyń aty.
Burhan – Bóri han degen maǵyna beredi. Bóri men qasqyr sinonim. Bóri (Kók bóri) Alshynnyń balama ataýy.
Túrgen – Túrik kenti. Túrgen men Túrik «Túr» degen bir túbirden. «Gen» men «Ken» de solai. Al Túrik degendegi «Ik»-ke kelsek, bul Túrik jigi degen maǵyna beredi. Mysaly, Aq Ketik – Kete jigi, Bórik - Bóri jigi.
Shyńǵys hannyń rýyn Bórjigin, iaǵni Bóri rýynyń balasy dep ataityndary osydan. Bórjigin degen jer ataýy Mańǵystaýda kúni búginde de bar.
Búkil álem elderi ǵalymdary jáne aqyl-esi durys Qazaq balasymen tolyqtai moiyndalǵan aqiqat, toponomikalyq jer, sý, taý, eldi meken ataýlary eń senimdi derek kózi bolyp tabylady. Muny eshbir jan balasy teriske shyǵara almaidy.
«Qiat – rý aty, o basta Qian degennen shyqqan, ol mońǵolsha taýdan qulap, tez aǵatyn sý degenge keledi, al qiat – sonyń kópshesi, iaǵni sońǵy «t» dybysy kóptikti bildiredi» (Ábilǵazy «Túrik shejiresi». Bul búgingi til ǵylymy (lingivistika) salasynyń túsinigine de qaishy emes. Óitkeni «t» dybysynyń oral-altai tilderinde bir kezde kópshelikti bildiretin qosymsha bolǵanyn túrkitanýshy ǵalymdar jete dáleldegen.
Ǵalymdarda Qiian men Qiiat bir uǵym, biriniń ornyna biri qoldanyla beredi degen tujyrym qalyptasqan. Aqiqatynda, Qiia-ǵa jalǵanǵan «N» menen «T» bir dybys emes.
«N» dybysy ejelde de, qazirde de «balasy, urpaǵy» degen maǵyna da, qazirgi «ov pen evterdiń» ornyna qoldanylǵan. Mysaly, Balyqshy Saq Ǵun – Balasaǵun, Saryny balasy – Sarin, Altynsarynyń balasy – Altynsary, Nuralin, Nurtazin, Mailin, Mustafin, Mamin, Karin t.t. bolyp kete beredi.
Al «T» dybysy, tek qana tolyp-tolysty degendi bildiredi. Ejelgi qazaqtardyń barlyq dúnieni toǵyz-toǵyzben esepteitini osydan. Mysaly, Ult – ul (bala) tolysyp, ultqa ainalyp tur, sút – sý aǵaryp, sútke ainalǵan, órt – janyp ketken, eshteńe qalmaǵan, jylt – kórindi de joq boldy t.t. bolyp kete beredi. Mine «T» dybysy osylai sóileidi.
Osy «N» men «T» dybystaryn sóiletý arqyly Qiian men Qiiattyń tegin aina qatesiz anyqtai alamyz. Sebebi, Qiian degen rý aty Adaidyń rýlyq júiesinen ózge shejirelerdiń eshqaisysynda joq. Bola da almaidy. Sebebi, adamnyń tegi kóp adamnan emes tek qana bir atadan taraidy. Al Qiiatty barlyq ejelgi rýlardyń ishinde bar dese de bolady. Qiiat kópshe maǵyna beredi. Qiiattar Qiiannyń tolyp-tolysqan urpaǵy.
Adai shejiresinde, eń alǵash Qiiannan bólinip Qiiat atanǵandarda bar. Olar «Adai – Kelimberdi – Muńal – Báiimbet – Sabytai – Medet – Qul – Batyr – Qiiat» bolyp taratylady. (Mańǵystaý entsiklopediiasynan 1997 jyl).
Tarih taǵlymy: Búkil ǵalamdy alsańda, qanshama bailyq jisańda bári ózińmen birge ketedi. Artyńda ónegeli isiń men ilim, ólmeitin sóziń, sóziń men isińdi óltirmeitin sanaly urpaq qaldyrý barlyq qazaq azamatynyń eń abyroily paryzy bolyp tabylady. Bul paryzǵa sońǵy eki myńjyldyqta Shyńǵys hannan artyq adal bolǵan adam joq.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)