ەجەلگٸ جازبا دەرەك كٶزدەرٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك, سوعان سەيكەس بٷكٸل ەلەم تاريح عىلىمىنىڭ ورتاق تۇجىرىمى شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگٸ تٷرٸكتٸڭ ەجەلگٸ قييات, بٶرجٸگٸن رۋلارىنان ەكەندٸگٸن ايتادى. دەمەك, بٸزگە قالىپ تۇرعانى, بار-جوعى وسى رۋلاردىڭ قايدان شىققانىن انىقتاۋ.
شىڭعىسحاننىڭ تەگٸ قازاق. قازاقتىڭ انا تٸلٸن بٸلەتٸن جاندارعا بۇل تۇجىرىم داۋعا جاتپاۋعا تيٸس. يٸسٸ قازاق مۇنى كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بٸلەتٸن. جالپى تاريحاتتان اجىراۋ جەنە ونى مويىنداماۋ كەز-كەلگەن ەلدٸ مەڭگٷرتتٸككە اپاراتىن تٸكە جول. اينالامىزداعى كەيبٸر كٶرشٸ ەلدەردٸڭ بٸزٸڭ ۇلى تاريحىمىزعا قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايتىن سەبەپتەرٸ وسى.
جالپى بٷكٸل ەلەم تاريحىنداعى ەڭ سەنٸمدٸ دەرەككٶز اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸ بولىپ تابىلادى.
شىڭعىسحاندى قازاق دەپ ايتۋىمىز ٷشٸن, مٸندەتتٸ تٷردە اتامىزدى 105 تاڭبالى (105 رۋلى)
قازاقتىڭ بٸر رۋىنان شىققاندىعىن دەلەلدەۋگە تيٸسپٸز. ەگەر بٸز مۇنى ٸستەي الماساق, اتامىزدى قازاق دەپ اتاۋىمىزعا ەشقانداي قۇقىعىمىز بولمايدى.
- اتامىزدىڭ تەگٸ قازاق, كٸشٸ جٷز, الشىن, بايۇلى, اداي ەكەنٸ داۋسىز. اسپانداعى اي مەنەن كٷن قانداي اقيقات بولسا, شىڭعىس قاعان اتامىزدىڭ تەگٸ قازاق, كٸشٸ جٷز, الشىن, بايۇلى, اداي ەكەنٸ دە سونداي شىندىق.
- قازاق (قازاق قاعان, بٷكٸل ەلەمدٸ بيلەگەن ۇلى پاتشا). قازاقتان ٷش بالا: اقارىس (ۇلى جٷز), جانارىس (ورتا جٷز), بەكارىس (كٸشٸ جٷز).
تٷسٸنٸكتەمە: اقارىس – اعا ارىس (اعاسى), جانارىس – جان (جاڭا) ارىس (ورتانشىسى), بەكارىس – كٸشٸ جٷز, دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي قازاقتىڭ ەڭ كٸشٸسٸ, كەنجەسٸ, ياعني قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ بولىپ تابىلادى.
اعارىس – ٷيسٸن, جانارىس – ارعىن, بەكارىس – الشىن رۋلارىنىڭ اينالاسىنا توپتالعان, ياعني وسى ٷش جٷزگە كٸرەتٸندەر ٶزدەرٸنٸڭ تەگٸن وسى رۋلاردان تاراتادى.
بەكارىستان التى اتا ەلٸم, جەتٸرۋ جەنە ون ەكٸ اتا بايۇلى قوسىلىپ 25 تاقتا (25 تاڭبالى) كٸشٸ جٷزدٸ قۇرايدى.
بايۇلىنان - الاشا, بايباقتى, قىزىلقۇرت, ماسقار, ەسەنتەمٸر, شەركەش, تاز, تانا, جاپپاس, ىسىق, بەرٸش, كەنجەسٸ اداي.
ادايدان ەكٸ بالا – قۇدايكە (اد-گۋ), كٸشٸسٸ كەلٸنبەردٸ (اد-لۋ).
قۇدايكەدەن ەكٸ بالا – ٷلكەنٸ تەزٸكە, كٸشٸسٸ قوساي.
كەلٸنبەردٸدەن التى بالا – قۇنانورىس (رىسقۇل), اقپان, بالىقشى (شىبىنتاي), بۇزاۋ (جەمەنەي), توبىش, كەنجەسٸ مۇڭال.
مۇڭالدان - ەلي, بەيٸمبەت, جاۋلى, شوعى.
سوندا شىڭعىسحاننىڭ شىققان قييان (قييات) رۋى بىلايشا ٶربيدٸ.
ادايدان – كەلٸمبەردٸ – مۇڭال - جاۋلى - جارى - مۇرات (كەششە) - شورتىق - بۇحار - قۇرىم - سٷيٸندٸك - تۇرنيياز - ايىتقۇل – قييان بولىپ تاراتىلادى. بۇل دەرەك ادايدىڭ ەيگٸلٸ بيٸ الشىن مەڭدالىۇلى شەجٸرەسٸنەن الىندى (الشىن مەڭدالىۇلى «اداي شەجٸرەسٸ» الماتى-2002. 67 بەت).
قازاق تا «ٷلكەن ۇل تاق مۇراگەرٸ, كەنجە ۇل قاراشاڭىراق يەسٸ» دەلٸنەدٸ. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, اداي اتاۋى سٶز تٷبٸرٸندە ادا (اتا) دەگەن اتتى يەمدەنگەن جەنە سونىمەن قاتار شەجٸرەنٸڭ دە ەڭ سوڭىندا تۇر.
وسى شەجٸرە دەرەكتەرٸنٸڭ تٶمەندەگٸدەي بۇلتارتپاس توپونوميكالىق ايعاقتارى بار:
- ادايدان - قاپ (كاۆكاز) تاۋىنىڭ ەڭ بيٸك شىڭدارىنىڭ بٸرٸ اداي شىڭى, مۇڭالييادا (قازٸرگٸ موڭعولييا) اداي اتتى كٶل, اداي اتتى ٶزەن;
- مۇڭال مەن جارىدان - ارال مەن قاس بي (كاسپيي) تەڭٸزٸ ورتاسىندا مۇڭالجارى (مۇعادجار) تاۋى;
- مۇڭالدان - شىڭعىستاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭى مۇڭال شىڭى; (كٶڭٸل اۋدارايىق, شىڭعىستاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا اتاسىنىڭ اتى قويىلعان).
- مۇڭالدان – التايداعى مۇڭال (موڭعول) دالاسى;
- مۇڭالدان - قازٸرگٸ مونعولييا مەملەكەتٸ;
- شىڭعىستان - سارىارقا دا شىڭعىستاۋ دەگەن تاۋ;
- جارىدان - تٸپتٸ سوناۋ امەريكا قۇرىلىعىنىڭ اماپا جەرٸندە دە جارى اتتى ٶزەن, جارى اتتى كٶل بار. ٶزٸمٸزدٸڭ ەلدە دە جاركەنت (جارى قالاسى), جاربۇلاق (جارى بۇلاق), جارتاس, جارقۇم, جارمىش, جارما, جارىسۋ, جارقۇدىق (جارى قۇدىق), جارتى, جارشەكە (تاۋ), جاراۋىل, جارىن, جاربٶگەت, جاراس اتتى توپونيمدەر تولىپ جاتىر. وسى اتاۋلاردىڭ بارلىعى دەرلٸك ماڭعىستاۋدا ورنالاسقان.
مۇڭال-جارى رۋى مانقىستاۋدا اداي حالقىنىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸن قۇرايدى. سەبەبٸ, مانقىستاۋدا «جارىنىڭ مال ٸزدەگەندەرٸ دە بٸر ٷي تولتىرادى», «جارى كٶپ پە, تارى كٶپ پە», «تاياق لاقتىرساڭ جەمەنەيگە تيەدٸ, ەگەر جەمەنەي بۇعىپ قالسا جارىعا تيەدٸ» دەگەن سٶزدەر ەجەلدەن ايتىلىپ كەلەدٸ;
- بۇحاردان - بۇحارا قالاسى (قازٸرگٸ ٶزبەكٸستان جەرٸندە);
- شىڭعىس قاعاننىڭ ارعى اتالارى قارالاردان (تٷپقاراعان (قاراعانتٷپ, قاراعان تٷبەك), قارامان اتا (بەيٸت, قورىم, القاپ), قاراقييا (ويپات), قاراماندىباس (ەجەلگٸ شۋمەرلەر (مايالار) ٶزدەرٸن قاراباستار دەپ اتاعان – قاراقۇرىم (شىڭعىسحان قاعاناتىنىڭ استاناسى);
قۇرىمنان – قاراقۇرىم (شىڭعىسحان قاعاناتىنىڭ استاناسى);
- مۇڭالدان – قيياننان (قييات) – قاراقييا (قارا قييا); قييات دەگەن كٶپتەگەن رۋلار مەن قالالار;
- قيياننان – قييان (القاپ), قيياندى (شاتقال), قيياقتى (تاۋ) (ماڭعىستاۋدا).
- شورتىقتان – شورىم اتتى جەر اتاۋى (ماڭعىستاۋدا).
وسى رۋلاردان قالعان توپونوميكالىق اتاۋلار ەلەم كارتاسىندا ٶتە كٶپ. ونىڭ بەرٸن جازاتىن بولساق, وعان ارنايى كٸتاپ ارناۋ قاجەت بولاتىنى سٶزسٸز.
«تاريحي قۇجاتتار بويىنشا شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸندە بۇرقان, تٷرگەن, جاركەنت دەگەن جەرلەردٸڭ بار ەكەنٸ ناقتى جازىلعان. وسى ٷش جەر اتى دا جەتٸسۋدىڭ جاركەنت جەرٸندە ەرتەدەن بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ» (ت.ە.تىنىبايىن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ, شىڭعىسحانتانۋشى, تاريحشى, اۋدارماشى).
تٷسٸنٸكتەمە: جاركەنت – جارىلاردىڭ كەنتٸ. جارى ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي شىڭعىسحان شىققان رۋدىڭ اتى.
بۇرحان – بٶرٸ حان دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بٶرٸ مەن قاسقىر سينونيم. بٶرٸ (كٶك بٶرٸ) الشىننىڭ بالاما اتاۋى.
تٷرگەن – تٷرٸك كەنتٸ. تٷرگەن مەن تٷرٸك «تٷر» دەگەن بٸر تٷبٸردەن. «گەن» مەن «كەن» دە سولاي. ال تٷرٸك دەگەندەگٸ «ٸك»-كە كەلسەك, بۇل تٷرٸك جٸگٸ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, اق كەتٸك – كەتە جٸگٸ, بٶرٸك - بٶرٸ جٸگٸ.
شىڭعىس حاننىڭ رۋىن بٶرجٸگٸن, ياعني بٶرٸ رۋىنىڭ بالاسى دەپ اتايتىندارى وسىدان. بٶرجٸگٸن دەگەن جەر اتاۋى ماڭعىستاۋدا كٷنٸ بٷگٸندە دە بار.
بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ عالىمدارى جەنە اقىل-ەسٸ دۇرىس قازاق بالاسىمەن تولىقتاي مويىندالعان اقيقات, توپونوميكالىق جەر, سۋ, تاۋ, ەلدٸ مەكەن اتاۋلارى ەڭ سەنٸمدٸ دەرەك كٶزٸ بولىپ تابىلادى. مۇنى ەشبٸر جان بالاسى تەرٸسكە شىعارا المايدى.
«قيات – رۋ اتى, و باستا قيان دەگەننەن شىققان, ول موڭعولشا تاۋدان قۇلاپ, تەز اعاتىن سۋ دەگەنگە كەلەدٸ, ال قيات – سونىڭ كٶپشەسٸ, ياعني سوڭعى «ت» دىبىسى كٶپتٸكتٸ بٸلدٸرەدٸ» (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ». بۇل بٷگٸنگٸ تٸل عىلىمى (لينگيۆيستيكا) سالاسىنىڭ تٷسٸنٸگٸنە دە قايشى ەمەس. ٶيتكەنٸ «ت» دىبىسىنىڭ ورال-التاي تٸلدەرٸندە بٸر كەزدە كٶپشەلٸكتٸ بٸلدٸرەتٸن قوسىمشا بولعانىن تٷركٸتانۋشى عالىمدار جەتە دەلەلدەگەن.
عالىمداردا قييان مەن قييات بٸر ۇعىم, بٸرٸنٸڭ ورنىنا بٸرٸ قولدانىلا بەرەدٸ دەگەن تۇجىرىم قالىپتاسقان. اقيقاتىندا, قييا-عا جالعانعان «ن» مەنەن «ت» بٸر دىبىس ەمەس.
«ن» دىبىسى ەجەلدە دە, قازٸردە دە «بالاسى, ۇرپاعى» دەگەن ماعىنا دا, قازٸرگٸ «وۆ پەن ەۆتەردٸڭ» ورنىنا قولدانىلعان. مىسالى, بالىقشى ساق عۇن – بالاساعۇن, سارىنى بالاسى – سارين, التىنسارىنىڭ بالاسى – التىنسارى, نۇرالين, نۇرتازين, مايلين, مۇستافين, مامين, كارين ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.
ال «ت» دىبىسى, تەك قانا تولىپ-تولىستى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ بارلىق دٷنيەنٸ توعىز-توعىزبەن ەسەپتەيتٸنٸ وسىدان. مىسالى, ۇلت – ۇل (بالا) تولىسىپ, ۇلتقا اينالىپ تۇر, سٷت – سۋ اعارىپ, سٷتكە اينالعان, ٶرت – جانىپ كەتكەن, ەشتەڭە قالماعان, جىلت – كٶرٸندٸ دە جوق بولدى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. مٸنە «ت» دىبىسى وسىلاي سٶيلەيدٸ.
وسى «ن» مەن «ت» دىبىستارىن سٶيلەتۋ ارقىلى قييان مەن قيياتتىڭ تەگٸن اينا قاتەسٸز انىقتاي الامىز. سەبەبٸ, قييان دەگەن رۋ اتى ادايدىڭ رۋلىق جٷيەسٸنەن ٶزگە شەجٸرەلەردٸڭ ەشقايسىسىندا جوق. بولا دا المايدى. سەبەبٸ, ادامنىڭ تەگٸ كٶپ ادامنان ەمەس تەك قانا بٸر اتادان تارايدى. ال قيياتتى بارلىق ەجەلگٸ رۋلاردىڭ ٸشٸندە بار دەسە دە بولادى. قييات كٶپشە ماعىنا بەرەدٸ. قيياتتار قيياننىڭ تولىپ-تولىسقان ۇرپاعى.
اداي شەجٸرەسٸندە, ەڭ العاش قيياننان بٶلٸنٸپ قييات اتانعانداردا بار. ولار «اداي – كەلٸمبەردٸ – مۇڭال – بەيٸمبەت – سابىتاي – مەدەت – قۇل – باتىر – قييات» بولىپ تاراتىلادى. (ماڭعىستاۋ ەنتسيكلوپەديياسىنان 1997 جىل).
تاريح تاعلىمى: بٷكٸل عالامدى الساڭدا, قانشاما بايلىق جيساڭدا بەرٸ ٶزٸڭمەن بٸرگە كەتەدٸ. ارتىڭدا ٶنەگەلٸ ٸسٸڭ مەن ٸلٸم, ٶلمەيتٸن سٶزٸڭ, سٶزٸڭ مەن ٸسٸڭدٸ ٶلتٸرمەيتٸن سانالى ۇرپاق قالدىرۋ بارلىق قازاق ازاماتىنىڭ ەڭ ابىرويلى پارىزى بولىپ تابىلادى. بۇل پارىزعا سوڭعى ەكٸ مىڭجىلدىقتا شىڭعىس حاننان ارتىق ادال بولعان ادام جوق.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
.jpg)