Saryrqanyń shyǵys bóligindegi taý jotasy Shyńǵystaý, onyń eń biik jeri Muńal shyńy dep atalady. Taý soltústik-batystan ońtústik-shyǵysqa qarai sozylǵan. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abai, Aiagóz aýdandary aýmaǵynda. Qazaq shejiresi bul taýdyń ataýy áigili Shyńǵys hannyń qurmetine qoiylǵanyn aitady. 1206 jyly Temir handy qazaqtyń on eki bii Qaztaýdyń basyna aq kiizge kóterip alyp shyǵyp, Temirdiń de, onyń han degen laýazymyn da, taýdyń da attaryn ózgertip Temirdi Shyńǵys, han degen laýazymyn Qaǵan, sol siiaqty taýdyń da atyn Shyńǵystaý dep ózgertip, osy taýdyń eń biik shyńyn Shyńǵys hannyń atalarynyń qurmetine Muńal shyńy dep ataǵan bolatyn. Shyńǵys hannyń tegi qazaq ekendigine budan artyq qandai dálel kerek.
Kúni búginge deiin búkil álemniń til men tarih ǵylymdary «Shyńǵys» han esimi ataýynyń ne maǵyna beretinin tiianaqty túsindirip, bir tujyrymǵa toqtai almai keledi. Tarihshylar Shyńǵyshan esiminiń dúniege kelýin tarihyn bylaisha sýretteidi:
1. «Maǵan (Kókeshige) Táńiriden isharat boldy. Temýchinǵe bar, elge, halyqqa «bul kúnnen
soń Temýchin demesin, Shyńyz desin, jer júziniń patshalyǵyn Shyńyzǵa, onyń balalary men tuqymyna berdim» dep aitty» dedi. «Shyńnyń» maǵynasy ulyq jáne qatty degen bolar, yz – onyń kópshesi» (Ábilǵazy «Túrik shejiresi» eńbek 1662-1663 jyldary jazylǵan).
Ýáj: Qazaqta ejelden biik taýlarǵa uly tulǵalardyń esimin qoiatyn dástúr bar. «Uly», «ulyq» degen sózder sinonim retinde qoldanyla beredi. Mysaly, uly tulǵa (ulyq), biik tulǵa, Uly-taý, biik taý. Al, qatty degenge kelsek, Shyńnyń tastan turatynyn, sol tastyń qatty ekenin meńzegeni dep túsingenimiz durys. Mysaly: tastai qatty, tastanda qatty (Tastemir). Bul jerde tarihshy-ǵalymdar kóp eskere bermeitin taǵy bir sebep bar. Ol uly tulǵalarǵa Ata men Analarynyń «azan shaqyryp» qoiǵan esimderinen de basqa laqap (maqtaý) esim beriletini. Atamyz Temirge Shyńǵys qaǵan esimi osylai berildi. Alashqa – As, Alshyn; Alshynǵa – Kókbóri; Alyp er Tobyshqa – Arystan; Qoja Ahmet Iassaýige – Qazireti Sultan; Bumyn qaǵanǵa – El han; Muhammed hanǵa – Orys han; Beibars atamyzǵa - Al (Alshyn) Zahir; Ábilmansúrge – Abylai, Erasylǵa – Qabanbai, Ibragimge - Abai degen laqap at berilgenin eske alyńyz. Al, ekinshi býyndaǵy «yzǵa» kelsek, «y» men «i» dybys-tańbasy bir topqa jatady. Bul jaǵdaida Shyńyz - Shyńnyń (Shynnyń (Aqiqattyń)) izi degen maǵyna berip tur. «Kópshesi» degende osy aitylǵanǵa ábden keledi. Mysaly, yza bolý (ulǵaiýy, ashýdyń shegi), yzǵyryq (jeldiń kúsheiýi), yzǵyndai bolý (kóbeiý) t.t.
2. «Bári ony Chingiz (Shyńǵys) dep ulyqtady, sebebi bul sóz Turan tilinde Patshalardyń
Patshasy degendi bildiretin edi» (Hondemir Giias-ad-din (1475-1536) «Mońǵoldar tarihy» SPb, 1834, 18-bet).
Ýáj: Atam qazaqtyń sózdik qorynda bir uǵymnyń birneshe ataýlary bola beredi. Mysaly, aǵashty jer, qalyń aǵash, orman, toǵai degen siiaqty. Bulda sondai.
3. «Shyńǵys han patshalardyń patshasy bolady. Mogol tilimen jáne Kókjýt Táńiri sondai at qoidy. Barsha ulyqtar ol maǵynany qabyl qyldy» (Qadyrǵali Jalaiyr («Shejireler jinaǵy» 1602 j.).
Ýáj: Óte durys tujyrym. Temirge handardyń hany bolǵasyn laýazymyn Qaǵan (barlyq handardyń aǵasy), soǵan sáikes Shyńǵys degen maqtaý (laqap) esim berildi.
4. «Shashý toiynda tatardyń Tómúchinin alyp kelgende týdy dep, temir besikke bólep, Tómúchin dep ataǵan jóni osy eken. Shyńǵys qaǵan týyp, jeti kún ótkennen keiin, muhit aralynyń ishinde bir qaraltym qus, kúr qara tastyń ústinen kún baǵytymen ainalyp, úsh kún boiy shaqyrady...
«Sol qaraltym qus túńlikke qonyp,
«Shyńǵys, Shyńǵys!» dep shaqyrady.
Sol qustyń daýysy shyqqan sebepten,
Shyńǵys qaǵan dep ataǵan» («Altan Tobysh» 47-bet).
Ýáj: Tarihi derekterde Temirshige Shyńǵys esimi 1206 jylǵy Quryltaida berilgeni aitylady. Biz budan qazaqtyń rýlyq shejiresiniń tilin biletin jandarǵa arnalǵan qupiialy aqparat kózin kóremiz. Mysaly:
«Tatardyń Tómúchinin alyp kelgende týdy dep, sonyń qurmetine sol esim berildi» deidi. Demek, ekeýiniń arǵy tegi bir halyq. Áitpese, ondai qurmet kórsetilmes edi. Biz budan jaýlasyp jatyrsa da, tatar men muńaldyń tegi bir halyq ekenin kóremiz. Avtordyń bizge aitaiyn degeni de osy bolsa kerek. Endi osynyń ústine Tatardyń sóz túbiri «At, Ata» ekendigin qosyńyz.
«Temir besikke bóleý» - Temirdi alǵash oilap taýyp, ony «qamyrdai ilegen» Qazaqtyń Alshyn rýy degendi bildirip tur.
«Muhit aralynyń ishi» - ejelde túrkiler araldy «Ada» dep ataǵan. «Ada» degen aral ataýy Mańǵystaýdaǵy Qazaq múiisinde kúni búginde de bar. Al, Muhittyń tubiri «Uq», iaǵni Nuq paiǵambar atamyzdyń esimin beredi.
«Muhit aralynyń ishinde bir qaraltym qus» - jer betindegi barlyq qaralardyń túbi de Mańǵystaýdaǵy Túpqaraǵannan (Qaraǵantúpten, Qaraǵantúbekten), iaǵni Qaralardyń shyqqan túbinen alady. Al, «qusqa» kelsek, osy jerde «Qusshy qorymy» kúni búginde de bar. Demek, «qaraltym qustyń» maǵynasy osy.
«Bir qaraltym qus, kúr qara tastyń ústinen kún baǵytymen ainalyp, úsh kún boiy shaqyrady...» - Shyńǵys esiminiń shyǵý tegi Mańǵystaýdaǵy Man Adailarǵa qatystylyǵy aiqyn meńzelip tur. Sebebi, Qara tasty – Qarataý, Kún baǵytyn – Kúnshyǵys, Úsh kúndi Adailardyń Saýrandy úsh ainalýymen sáikestendirýge ábden bolsa kerek.
5. «Shyńǵys» sóziniń ne maǵyna beretini kezinde ǵalymdar arasynda pikirtalas týdyryp, túrli boljamdardyń ómirge kelýine sebep bolǵanymen, pátýaly tujyrymyn tappaǵany málim. Bizdiń paiymdaýymyzda: «Shyńǵys» sózi áý basta «shyń» jáne «ǵyz» (kúsh) degen eki sózden quralǵan. Osyndaǵy «shyń» – taýdyń eń biigi» deidi. (Q.Salǵarin «Uly qaǵanat» 382 bet).
Ýáj: «Shyńǵa» jasaǵan tujyrymyna tolyqtai kelisemiz. Al, «Ǵyzdy» kúsh degen maǵyna beredi degenin, «shyńǵa (biikke)» balama retinde ǵana qabyldaýǵa bolar. Jáne onyń ústine Shyńǵys esimine jalǵanyp turǵan «ǵyz» emes «ǵys».
Atam Qazaqtyń sóz jasaý júiesindegi dybys-tańbalyq ret boiynsha da bul sóz «G», «Ǵ», «K» jáne «Q» bolyp, tolyp, tolysqan jalǵasyn tabady.
6. «1206 jyldyń kókteminde Onon ózeniniń bastaýynda Uly quryltai Monǵoliianyń túpkir-túpkirinen jinalǵan handar men noiandardyń, Shyńǵys hannyń jańa jáne burynǵy jaqtastarynyń quryltaiy shaqyryldy. Jinalǵandardyń tóbesinde, mońǵol áskerleriniń qorǵaýshysy súlde rýhynyń toǵyz quiryqty aq týy jelbiredi. Óziniń alǵashqy sheshimderiniń birinde quryltai Temújindi – Shyńǵysty Mońǵoliia bileýshisi etip jariialady, oǵan han Shyńǵys dep at qoidy, nemese «ony imperator qyldy», delingen «Asyl sózderdiń» qytai aýdarmasynda (I.Esenberlin).
Ýáj: Olar bul jerde «Shyńǵys» degen sózdiń ózin imperator (uly bileýshi) degen maǵyna beredi dep otyr. «Bilmegen adam «ý» ishedi» degen osy. Alaida, balama maǵynasy retinde qabyldaýǵa ábden bolady.
«Mońǵol áskerleriniń qorǵaýshysy súlde rýhynyń toǵyz quiryqty aq týy jelbiredi» - Biz bul jerde de Shyńǵys hannyń tegi Qazaq ekenin aiqyn kóremiz. Shyńǵyshan qaǵanaty týynyń aq jáne onyń toǵyz shashaqty bolatyn sebebi, Aq - aqiqat pen aǵa bolsa, toǵyz sany Muńaldyń teteles aǵasy Tobyshtardyń sandyq ataýy. Tobysh pen toǵyzdyń túbirles bolatyny osydan. Olar sonda óz aǵalarynyń esimderin tý etip kóterip júrgen bolyp tur.
Al, Biz aǵalarymyzǵa osyndai qurmet kórsete alyp júrmiz be?
7. «Shyń – qazaq tilinde taýdyń ushar basy, usharlyǵy; ǵys – kóne túrki tilinde (qazirgi qazaq tilinde «qiias» túrinde saqtalǵan) nur, sáýle. Endeshe, bul esim «biik, nur sáýleli han» degen maǵyna beredi» deidi (13-b.). («Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde»: 1. Qiias – Qiǵash, qiys. 2. Qisyq, burys, bir qyryn. 3. Aýysp. Qyńyr, qyrsyq, qiqar» (Q.Daniiarov «Qazaqstannyń balama tarihy». Almaty: «Daik-Press», 2008, 505-bet).
Ýáj: «Nur, sáýle» - balama sipaty retinde qabyldaýǵa ábden bolady. Alaida, Qiias sóziniń shyǵý tegine bailanysty basqasha tujyrym usynamyn. Sebebi, Qiiastyń túbiri «Qi, Qiia» - bastaýyn Qaz Adaidyń muńalynan órbitin Qiian (kópshesi Qiiat) rýynan alady. Qiian men Qiiattyń túbiri Qiia. Mańǵystaýdaǵy eń tereń oipattyń Qaraqiia atanatyny osydan. Ary qarai sóz túbirimen qýalasaq, Qiianyń túbiri «Iá». Iá, Iá kádimgi Aziia degenimizdegi ekinshi býynda turǵan «Iá (Iia)». Al birinshi býynda turǵan «Azdyń» Qaz ben Qazaqtyń sóz túbiri ekendigine kimniń, qandai daýy bar. Mine sóz túbirleri osylai sóileidi jáne eshqashan jańylyspaidy.
Tarih taǵlymy: Sóz túbiri (óz túbi, óz Atasy) eshqashan jańylyspaidy. Jańylysatyn adamdardyń sanasy, iaǵni bilim deńgeileri men aqyly ǵana.
8. «Álemdi dúr silkindirgen uly han aldymen ózin shyǵystyń bileýshisi – Shyǵys han dep atady. Shyǵys han sózi birte-birte ábden qulaǵymyzǵa sińgen Shyńǵyshan sózi bolyp ózgergen». (Q.Zakirianov «Shyńǵys hannyń túrkilik ǵumyrnamasy». 268 bet).
Ýáj: «aldymen ózin shyǵystyń bileýshisi – Shyǵys han dep atady» degenge esh kelisýge bolmaidy. Oǵan «Shyńǵys» degen laqap (maqtaý) esimdi halyq berdi. Ejelde laqap esim uly tulǵalarǵa tek qana osylai berilgen. Keiinnen orys patshalyǵyn qulatqan evreilik-bolshevikter laqap esimdi ózderi tańdap alyp, qazaqtyń bul jaqsy qaǵidasynyń mánin joiyp, qoldanystan shyǵardy.
1206 jylǵy quryltaiǵa deiin Shyńǵys han shyǵysyndaǵy mánjúrlerdi de, koreilerdi de baǵyndyrǵan joq edi. Alaida, Shyǵys pen Shyńǵystyń sinonim ekenine toqtaǵanymyz durys bolar. Sebebi, shyǵysyń bolmasa, tústigiń men batysyńda bolmaǵan bolar edi.
9. «Shyńǵys» sózi týraly «1910 jyly Qazanda shaǵatai tilinde basylǵan «Taýarih hamsa» degen kitapta «Temújindi soǵys ǵylymy tásiline qarap, parsysha «Jyń ankiz» (jihanger) – jińgyz – Shyńǵys» dep atady delingen. Osy túsinik durys bolýy múmkin» («Mońǵoldyń qupiia shejiresiniń» M.Sultaniaev aýdarmasy. 63-bet).
Ýáj: Bul jaǵdaida 1206 jylǵy Quryltaiǵa jinalǵan qazaq rýlarynyń bári jappai parsysha sóilegen bolyp shyǵady emes pe!? Menińshe mundai tujyrym jasap, jazý túgili, oilaýdyń ózi bilimsizdik. Sebebi, Shyńǵysty han kótergen 40-qa jýyq rý-taipalardyń bári kúni búginde de qazaq halqynyń quramynda.
10. «Osy shejireni («Taýarih Hamsany») aýdaryp, «Shyńǵys» degen sózge túsinik bergen Mońǵoliianyń til ǵylymynyń doktory D.Tserinsodnym «Osy túsinik durys bolýy múmkin» dep jazypty.
Ýáj: «Apama jezdem sai» bolyp shyqqan. Demek, bul qazirgi Monǵoliianyń Shyńǵyshan babamyzǵa tektik qatysy joq degen sóz.
11. «Quryltaida ony taqqa otyrǵyzyp, Shyńǵyshan» degen uly ataq berildi. Bul ataqty bekitken Kókóshi boldy... Onyń aty Tóbe-Táńiri bolatyn. «Shyń» degenniń maǵynasy – kúshti, myqty, al «Shyńǵys» - osynyń Qara Qytaidyń uly bileýshileriniń ataǵy bolǵan gýrhan sózimen maǵynalas kópshe túri, basqasha aitqanda uly da myqty bileýshi» (Rashid-ad-din).
Ýáj: «Quryltaida ony taqqa otyrǵyzyp, Shyńǵyshan» degen uly ataq berildi» - deidi. Durysy «Quryltai taqqa otyrǵyzdy» emes, Quryltaida halyq Temirdi han sailap, han kóterdi bolady. Bul eń basyndaǵy Muńal dalasynda (qazirgi Mońǵoliiada) bolǵan oqiǵa. Al, oǵan Quryltaimen ekinshi ret qaǵan (barlyq handardyń aǵasy) degen eń uly laýazym berilip, Shyńǵys degen laqap (maqtaý) atty enshilegen jer qazirgi qazaq dalasyndaǵy Saryarqanyń tósindegi Qaztaý. Sol jerde Qaztaýdyń da aty Shyńǵystaý bolyp ózgertiledi. Sonymen qatar, Shyńǵystaýdyń eń biik shyńy «Muńal shyńy» dep atalady. Biz ol jaily áńgimemizdiń basynda aitqanbyz.
«Bul ataqty bekitken Kókóshi boldy... Onyń aty Tóbe-Táńiri bolatyn» - Biz budan Shyńǵysty han (qaǵan) kótergenderdiń Táńir dininde bolǵanyn kóremiz. Kónekóz qariialar kúni búginde de «O, Qudaiym!» men «O, Táńirimdi» qatar qoldanyp júrgen joq pa!?
«Shyń» degenniń maǵynasy – kúshti, myqty» - tek qana balama maǵynasy retinde qabyldaýǵa bolady. «Shyńnyń» tikelei maǵynasy olai emes. Oǵan keiin arnaiy toqtalatyn bolamyz.
«Al «Shyńǵys» - osynyń Qara Qytaidyń uly bileýshileriniń ataǵy bolǵan gýrhan sózimen maǵynalas kópshe túri, basqasha aitqanda uly da myqty bileýshi» - Uly da myqty bileýshi degenine tolyqtai kelisýge bolady.
12. Qytailyq Chjao Hýnnyń málimetteri boiynsha, «Shyńǵys» - «Tiantsy» - aspan sharapaty nemese «aspanmen sharapattalǵan», al «imperator Shyńǵys»-bileýshi, memlekettiń negizin salýshy delingen. Temújinniń han kóterilýi men «Shyńǵys» ataǵyn ielenýi shamandyq salttar boiynsha shaman Kókóshiniń basshylyǵymen iske asty. Osyǵan bailanysty «Shyńǵys» degen ataq keide kóne tatar-mońǵol rýhy – táńirlerdiń biriniń ataýy dep te túsindiriledi.
Ýáj: Biz bul málimetten «Shyńǵys» esiminiń Táńir dinine qatysty ekenin kóremiz. Mańǵystaýdyń qyrynda (Ústirtinde, Ústińgi jurtynda) Shyń degen taý biiginiń bolýy osy aitylǵan sózdiń rastyǵyn aiǵaqtasa kerek. Áitpese, Qashaǵan jyraý «Shyńǵystai bolyp Shyń da ótken» dep jyrlamaǵan bolar edi. («Jyr-dariia». 138 bet).
13. Tanymal mońǵoltanýshy D.Banzarov mońǵol jazbalarynan qajylar rýhy – Shyńǵys-táńirdiń bar bolýy týraly estelikter kezdestirgen.
Ýáj: Eshbir halyq jalǵan estelikterdi este saqtamaidy.
14. «Temújin ielengen» Shyńǵys ataýynyń maǵynasyna túsinik berý óte qiyn. Bul ataqty Temújin sol kezderdegi mońǵol baqsytanýshylary bas igen jarqyn rýhtyń atynyń qurmetin alǵan degen joramal jasaýǵa bolady. Sonymen qatar, kóbi Temújindi aspannyń ózi tańdady dep sanaýy buǵan túsinik, Temújinniń ózi de onyń taǵdyryna «Máńgilik aspannyń» aralasqanyna kóp bas aýyrtqan bolsa kerek. Qazirgi kezdegi túsinikke qaraǵanda «Shyńǵys» sózi túriktiń «tengis» sózinen shyǵyp, «teńiz», muhit, al «Shyńǵyshan» degen sóz «muhittiń, jer-sýdyń iesi» degen maǵyna berdi degen kózqaras qalyptasqan» (Akademik B.Ia. Vladimirtsov «Shyńǵyshan álem silkindirýshisi» 55-56 better).
Ýáj: «Shyńǵys» ataýynyń maǵynasyna túsinik berý óte qiyn» deidi. Ózgeler úshin árine qiyn. Al, «Shyńǵyshandai uly tulǵany dúniege ákelip, sol qaǵanattyń qarashańyraǵyn ustap otyrǵan qazaq halqy úshin onyń túkte qiynshylyǵy joq. Meniń myna saraptamam osy aitylǵandardyń aidai aiǵaǵy bolmaq.
Ózi akademik bola tura shyń men teńizdiń arajigin ajyratýǵa da bilimi jetpegen.
15. «Chingiz» (Chingis, Hingis) sóziniń maǵynasy álige deiin anyqtalǵan joq. Shyǵystanýshylardyń oiynsha ol túrik-mońǵol sózi, teńiz, muhit dep, «han – muhit», «Álem – bileýshisi», «Álemdik – han» degendi bildiredi» (tarihshy-ǵalym, professor Tursyn Sultanov «Podniatye na beloi koshme, Hany kazahskih stepei» Astana – 2006, 12 bet).
Ýáj: Bul da «Apama jezdem saidyń» keri. Atam Qazaqtyń rýlyq shejiresin basshylyqqa alyp, aqyn-jyraýlarymyzdyń shejire-dastandaryn, qanatty asyl sózderin zerttegen de mynadai tujyrym jasamaǵan bolar edi. Ózi qazaq bola tura qazaqtyń qarapaiym ǵana «Shyń» degen sóziniń maǵynasyna túsinik bere almai, «astyndaǵy atyn alty ai izdeý» tarihshy-ǵalym, professor úshin keshirilmes kemshilik deýge ábden bolar.
Biz bul ǵalymnyń tujyrymynan Qazaqstan tarih ǵylymynyń Qazaqtyń shynaiy tarihynan qanshalyqty alshaqtap, aidalaǵa qańǵyp ketkenin aiqyn kórip otyrmyz.
16. «1189 jyly taipalar kósemderi oǵan «Shyńǵys» ataǵyn berip, han sailady. «Shyńǵys» - «teńiz, muhit» «Teńiz» degendi bildiredi. Sonda «Shyńǵyshan» teńizdei shalqar aýmaqtyń iesi degen bolyp shyǵady. (Qazaqstan tarihy 1 tom. 296 bet).
Ýáj: «Apama jezdem sai». Jat jurttyń tarihshylary ne aitsa sony qaitalaǵan. Óz týǵan eliniń tarihyn óz sózimen zerttep tujyrym jasaýǵa sanalary, iaǵni aqyldary men bilimderi jetpegen.
Demek, Bizdiń myna jaǵdaiymyzda Qazaqstannyń til men tarih ǵylymyna túbegeili reforma qajet. Qazaqty ult retinde de, memleket retinde de mensinbegendikten memlekettik tildi meńgermegen, shet el ne aitsa sony qup kóretin «láppai, bilgishterge» bul salaǵa degen kózqarastaryńyzdan óz erikterińizben bas tartýǵa keńes beremiz. Sebebi, sizdiń shynaiy ómirbaianyńyzdy ózińizden basqa eshkim jaza almaidy. Bul da tap sondai dúnie. Qazaqtyń shynaiy tarihyn ózderinen basqa eshkim jaza almaidy.
17. 1206 jylǵy Shyńǵys qaǵannyń el tańbasynda tómendegidei sózder oiylyp jazylǵan. Onda: «Kókte táńir, jerde qaǵan bar. Álem iesiniń tańba móri» (Erenjan Qara-Davan, Chirgis – haan kak polkovodets i ego nasledie. A-A, 1991, 19 bet).
Ýáj: Shyńǵys qaǵannyń óz sózi. Mine, naǵyz qazaqtyń óz sózi. Qysqa da nusqa. Bir aýyz sózge bárin siǵyzǵan. Osy sózdi bizge jetkizgeni úshin Qara-Davanǵa alǵystan basqa aitarymyz joq.
Jaraidy. Osymen doǵaraiyn. Áitpese, «tise terekke, timese butaqqa» degendei boljamdardy áli de kóptep jalǵastyra berýge ábden bolady.
Ózderińiz kórip otyrǵandai, orys tildi Qazaqstan biligine táýeldi til men tarih ǵylymy «shyń (taýdyń eń biiktik shyńy)» men «teńizdi (sýdy)» ajyrata almaityn jaǵdaiǵa jetken.
Shyndyǵy, «Shyńǵys» sóziniń túbiri «Shyń» degen sóz «taýdyń eń biik shyńy, iaǵni eń uly biiktik» degen maǵyna beredi. Mysaly, men taýdyń eń biik shyńyna shyqtym.
«Qumnan zyryldap ótedi.
Qumnyń arǵy sheti shyń edi.
Shyńǵa taman jetedi.
Shyńnyń shyqty basyna...
Shyń jaǵalap júredi.
...Biik taý men shyńdary.
...Qaramaia shyńdary». (Qyrymnyń qyryq batyry 27 bet).
«Aqyn Sháitim Muńaitpasuly – Shyń dep atalatyn Ústirttiń Aral teńizi betindegi biigin jailaǵan belgili aqynnyń biri» (Beineý (tarihi-tanymdyq áńgimeler) Almaty-2003 42 bet).
«Shyń» - eń joǵary biiktik, Qazaq dalasynyń bir pushpaǵy Mańǵystaýda dúniege kelgen. Onyń toponomikalyq aiǵaqtamasy Ústirttiń Aral teńizi betindegi eń biik jerdiń «Shyń» dep atalýy bolyp tabylady.
Ejelgi jazbalardyń bárinde, qasietti Quran-Kárimde de Uly Jaratýshy - Allanyń adam balasyna aian beretin jeriniń ataýy Sinai taýy delinedi. Sóz túbiri Sin (Syn). Qazaqta osy túbirden Syn, Syndy, Synai, Syntas, Syńǵyrlaý, Shyn, Shyndyq (Aqiqat), Shyń, Shyńyraý, Shyńdaý, shyńdalý, shyńdaýshy (temirdi) degen uǵymdar týyndaidy. Bárinde de sóz túbiri Syn, Shyn, Shyń. Bulardyń bári sinonim sózder. Qazaqtyń ejelgi «Syna» jazbasy solardan qaldy. Olardyń eń alǵashqy ǵumyr keshken jerleri Mańǵystaýdyń qyry, iaǵni Ústirti (Ústińgi jurty). Ol jerde qazir Mańǵystaýdyń qara oiynan Ústirtke kóteriler jerde Syndy asýy, Syndy taýy jáne osy attas qudyq bar. Osy qyrdyń bir biik jeri joǵary da aitqanymdai, kúni búginde de «Shyń» dep atalady. Mine Alshyn ataýynyń shyǵý tegi. Bul jer Syndy taýyndaǵy túieli aýyl turǵyndarynyń Uly Jaratýshy Allany alǵash tanyǵan jeri. Ol jerde kúni búginde de Qaratúie - Man ata degen taý ataýy bar.
«Shyńǵys han Al-Temirdji tatar hany bolǵanda Shyǵys jáne Soltústik elderine ielik etti» (Ennýveiri (1279-1333 j.j.) arap tarihshysy). Biz bul derektegi «Al» degen túbir sózden Shyńǵys hannyń tegi Alshyn, al esimi Temirshi ekenin aiqyn kóremiz.
Shyńǵys hanǵa qatysty aýdarma shejirelerdiń bári onyń Ata-Anasynyń «Azan shaqyryp» qoiylǵan esimi Temújin (Temýchin, Temýjin, Temýdjin, Tómúchin t.b.) bolǵany aitylady:
«Qupiia shejirede»: «Sol kezde Esúkei batyr Tatardyń Temújin-Úke, Qory-Buqa bastaǵan tatarlaryn jaýlap kelgende… Shyńǵys qaǵan týypty…. Tatardyń Temújin-Úkeni ákelgende týdy dep atyn Temújin dep qoiǵan máni sol (77-b.)» delingen.
Týra osylai dep Rashid ad-Dinniń «Jamiǵ-at-Taýarihynda» da baiandalǵan (I tom, 2-kitap, 75-b.).
«Shashý toiynda tatardyń Tómúchinin alyp kelgende týdy dep, temir besikke bólep, Tómúchin dep ataǵan jóni osy eken» delingen Lýbsan Danzan 1628 jyly jazǵan delinetin «Altyn topshy» kitabynda. 47 bet).
Ýáj: Shyńǵys hannyń «azan shaqyrylyp» qoiylǵan esimi Temújin (Temýchin, Temýjin, Temýdjin, Tómúchin) emes ekendigin op-ońai dáleldeýge bolady. Sebebi, qazirgi «mońǵol» atanyp júrgen tuńǵus-mánjúrlerde de, túrkilerde de mundai esim joq. Al, qazaqta Temir, Temirhan, Temirbi, Temirjan, Temirtas, Temirbek, Temirǵali, Temirlan, Óztemir, Shyntemir, Bektemir, Tastemir degen siiaqty temir metalyna qatysty esimder tolyp jatyr.
Shyńǵys hannyń «Azan shaqyrylyp» qoiylǵan esimi Temirge qatysty ekendigi musylman tarihshylarynyń eńbekterinde aiqyn kórsetilgen. Olar Shyńǵys hannyń ata-babasy jaily jaýynan jeńilis tapqan Qiian (Qiiat) jáne Núkiz (Nókis) eki adam azǵana elin bastap, Altai taýynyń Erkińe qon (Ergenekon) ańǵaryn 450 jyldai qonystanǵany, keiinnen halqy ańǵarǵa simaǵandyqtan taýdyń temir keni mol tusyna kórik ornatyp, otpen balqytyp, taýdan túser jol jasaǵany aitylady. Shyńǵys hannyń úlken uly, iaǵni taq murageri Joshy hannan taraǵan Ábilǵazy bahadúr han 1663 jyly jazǵan «Túrik shejiresi» atty kitabynda muny bylaisha baiandaidy: «…taýdan shyǵatyn jol izdedi, tappady. Ishterinde bir temirshi bar edi, sol aitty: «Pálen jerde bir temir keni bar, sony eritse, jol bolar edi». Ol jerdi baryp kórip, temirshiniń aitqanyn maquldady. Ol elge otyn jáne kómir jinatty. Taýdyń ken jerine aǵash pen kómirdi úiip, jetpis teriden kórik jasap, jetpis jerge qurdy. Kórikti bári birigip basty. Qudaidyń qudiretimen ot kúshti janǵannan soń, taý temir bolyp aǵa berdi… Sol shyqqan kúnin toi etip toilaý mońǵoldyń dástúrine ainaldy. Ol kúni bir kesek temirdi otqa salyp, qyzarǵan kezde ony qyshqashpen ustap, tóstiń ústine qoiyp, áýeli hany, odan keiin bekteri balǵamen urar edi. Bul kúndi tar qapastan shyǵyp, ata jurtyna kelgen kúnimiz dep qurmet tutar edi ( 29-bet)».
Alshyndardyń temirdi «qamyrdai ilegeni» ejelgi shejire-dastandardyń bárinde aitylady. Qazaq shejiresinde temirshi – ustalardyń piri (ustazy) on segiz myń ǵalamdy bilegen áigili Súleimen patshanyń ákesi «Er Dáýit» delinedi. Qorqyt babanyń da, Shyńǵys hannyń da tegi Qiian (Qiiat) rýynan ekendigine de eshkim daý aitpaidy. Ol jaily aýyzsha da, jazbasha da aiqyn jazylǵan.
Al, ekinshi býyndaǵy «ǵys» jalǵaýlyǵynan, sóz basy bolyp jańa sóz jasalmaidy. «G,Ǵ,K,Q» degen toptaǵy «Ǵ»-ny Q» men aýystyrǵanda ǵana bul sózden «Qys» degen jańa sóz týyndaidy. Osyǵan orai Atam qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasynda «ǵ» men «q» dybysy sóz úndestigine orai aýystyrylyp qoldanyla beredi. Mysaly, Mańǵystaý – Manqystaý, Shynǵystaý - Shyńǵystaý degen siiaqty. Biz bul sóz tirkesterinen Manǵystaý men Shyńǵystaýdyń sinonim ekenin kóremiz.
Qystyń sóz túbiri (óz túbi) – «Ys». Soǵan sáikes, Qys jáne yssy degen uǵymdardyń da – sóz túbiri osy. Bul jalpy aýa raiynyń ystyq jáne sýyq kezeńiniń eń biik shyńy. Uzaq janǵan ottan da «ys» qalady. Mysaly, oshaqtyń murjasynda.
Yssy (ystyq) – Anańnyń ystyq qushaǵy. Kúnniń jylýy men ystyǵy, Allanyń meiirimi, iaǵni barlyq dúnieniń shyrqaý shyńy.
Qazaqta osy «ys» túbirinen týyndaityn «pysy basty» degen sóz bar. Mine osy bir aýyz sóz bizge búkil álem tarihyn aina-qatesiz sóiletip bere alady.
Qazaqtyń 30 dybys-tańbaly Álippesiniń 1 men 14 rettik sanyn quraityn «Al» degen býyn sóz ben «Alpys» degen san ataýynyń qalai sóileitinin taldap kóreiik:
Al (Alǵy, Alǵashqy, Aldyńǵy);
Alǵi (rý ataýy, Adaidyń ejelgi urany, ejelgi shejire-dastandarda Alǵidyń dalasy, Alǵidyń taýy, Alǵidyń ala shóli t.t. bolyp kezdesedi, Alǵi rýy qazirgi Orta júz Qońyrattyń quramynda);
Alasha (rý, Alshynnan taraityn on eki Ata Baiulynyń bir balasy);
Alash (Qazaq pen Alash sinonim. Aqiqaty Alash qazaqtyń balasy. Alash qazaqtyń urany (Uranǵa shyǵý úshin uranǵa shyǵaratyn eli bolýy kerek). Alash jurty);
Alty Alash (Alashtyń ósip, ónip kóbeiýinen dúniege kelgen Adam Atanyń altynshy býyn urpaǵy;
Balyqshy (Alty Alashtyń rýlyq shejiredegi ataýy, Adaidyń altynshy býyn urpaǵy);
Alshyn (Alash shyny (Shyn Alash), Alashtyń Allany tanyǵan shyndyǵy, Alashtyń (qazaqtyń) shyqqan shyńy));
Alty - Alty sany Alashtyń (Balyqshynyń) sandyq ataýy;
Alpys – Balyqshynyń on (Muńal-Monǵol) eselengen sandyq ataýy.
Báriniń «Al» degen bir túbirden bolatyny osydan. Alpys sany ataýyndaǵy «ys» pen «pys» degen túbirden paida bolǵan, «pysy basty» degen uǵym osylai dúniege keldi.
Atamyzdyń laqap (maqtaý) esiminiń quramyndaǵy «Shyń (Shyn)» jáne «Ǵys (Qys)» degen eki býynnyń tolyq maǵynalary osy. Bul Shyńǵys qaǵan Alshyn-Kókbóriniń, iaǵni Qazaq halqynyń tól urpaǵy jáne bul uǵymdardyń bastaý alǵan jeri Mańǵystaý, al Shyńǵystaý onyń jalǵasy degen sóz.
Taý – «T» dybys-tańbasy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da tolyp, tolysqan Ata, al, «Aý – Aýa Ana» degen maǵyna beredi. Adam balasy úshin ózin myna jaryq dúniege ákelip, «qanattyǵa qaqtyrmai, tumsyqtyǵa shoqyttyrmai» tárbielep ósirgen Anasynan jaqyn, Anasynan uly, Anasynan biik uǵym bar ma? Sol úshin de, sol Anaǵa eń uly qurmetin bildirý úshin bútkil jer betindegi tastan jaratylǵan biiktikterdiń bárin jalpylama ataýmen Taý dep atady. Al, sol taýlardyń árqaisysyna, iaǵni Ata men Ananyń Aq sútin aqtaǵandarǵa Taýdyń atyn berdi. Shyńǵys qaǵannyń qurmetine Shyńǵystaýdyń atyn berý sebebi osy. Bútkil jer betindegi taýlardyń ataýy osylai dúniege keldi.
Al, Qaǵanǵa kelsek, Qaǵan da taza qazaq sózi – sóz túbiri Aǵa, ary qarai Qa (Qazaq, Qara (Qar (Aq) pen Qara), Aǵ (Aq, aqiqat), Aǵa jáne An (Ana) degen birikken sózderden turady.
Qaǵan (Q-aǵa-n) - barlyq handardyń aǵasy, álemdi bilegen eń uly han. Sóz quramyndaǵy Aǵa degen túbir sózdiń, Han degen sózdiń qaq ortasynda aishyqtalyp turýy tek qana osyny bildiredi. Qazaqta osyndai sóz jasaýy tek qana bul emes, budan da ózge sózder jetkilikti. Mysaly, S-aǵa-q (Saq aǵa, «Sý aqpaityn ba edi saǵadan, sóz bastalmaityn ba edi aǵadan»), S-ada-q (Saq ata, qazaqtyń áigili qarýy Sadaqtyń avtory), S-ene-k (Saqtardyń Enesi) S-aba-q, (Saqtardyń Babasy), S-ana-q (Saq ana), Q-aǵa-z (Qaz aǵa), Qabar (Q-aba-r) Qardyń (Aqiqattyń) apasy (qar men aq sinonim), K-óleń-ke (Óleńniń kókesi. «Óleń sózdiń patshasy» (Abai). Óleń máńgi sózben birge, kóleńke máńgi adammen birge), Q-alma-q (Alma tutas dúnieni qaq jaryp, Adam Ata men Aýa Anany ujmaqtan qýyp shyqty. Shejire-dastandardaǵy qazaqtyń barlyq jaýlarynyń «qalmaq» dep jalpylama ataýmen atalatynynyń syry osy) t.t. bolyp kete beredi.
Qaǵan ataýy óz bastaýyn Mańǵystaýdyń Túpqaraǵan túbegindegi Qańǵa babadan (alqap, eldi meken, ejelgi qorym, qamal) alady. Qańǵa babanyń túp ataýy Han aǵa. Bútkil jer betindegi eń alǵashqy handyq qurylǵan jer osy. Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasynda eki sózden bir sóz jasaǵanda, dybys úndestigine sáikes ekinshi sózdiń birinshi dybysy, nemese birinshi sózdiń sońǵy dybysy túsip qalyp, qosylyp aitylady. Mysaly, Bi Adai – Bidai, Qý Adai áke – Qudaike, Ústińgi jurt – Ústirt, Atamyzdyń jurty – Atajurt, Sary aǵa – Sarǵa, Tory aiǵyr – Toraiǵyr, Tory at – Torat (Taýrat), Man áke – Meke, Balyqshy Saq Ǵun – Balasaǵun, Saq aǵa – Saǵa, Saq Ana – Sana, Qazyq jurt – Qazyǵurt, Ar apa – Arap, Qaz bir (Qaz pir) – Qazir, Búgingi kún – Búgin, Oq pen qyz – Oǵyz, Ada (Ata) men Ai – Adai, Tórdegi in (úi) – Tórkin, Qoja Ahmet – Qojahmet, Ot Man (Otpan) – Otan, Qyz Man – Qyzan, Jeti rý – Jetrý, Baryn aýyl – Barnaýl, Jary bulaq – Jarbulaq, Jary kent – Jarkent, Jary tas – Jartas, Jary qum – Jarqum, Mandardyń qystaýy – Manqystaý t.t. bolyp kete beredi. Demek, han eldiń aǵasy bolsa, Qaǵan el men birge barlyq handardyń aǵasy. Qazaq halqynyń óz handary men qaǵandaryna Qudaiyndai senip, aitqandaryn múltiksiz oryndaityndarynyń jáne olardyń aldynda «Han aǵa» dep qolyn keýdesine qoiyp, bas iip turatyndarynyń syry osy. Atam qazaqtyń óz hany men qaǵandaryna qurmet kórsetkenderi sonshalyq olar otyratyn oryn taqty, altyn taq dep atap, bastaryna «taqiia» etip kiip júrgen. Al, olar óz kezeginde Áz áýlie (qazaq) atasynyń esimi men Anasynyń atyn basyna kóterip, ájesin Táj dep atap bastaryna kigen. Qazaqtyń ata-babalarynan qalǵan ejelgi qaǵida da inileri aǵasyna qarsy shyǵyp, betterinen alyp, jaǵasyna jarmaspaǵan. Qazaqta Allataǵala degen eń uly da, asa qasterli uǵym bar. Osy sózdiń quramy Alla, Ata jáne Aǵa degen úsh birikken sózden turady jáne Al (alǵy, aldyńǵy) sózi osy sóz quramynda tórt ret qaitalanyp, osy úsh uǵymnyń úsheýinde ortaǵa alyp tur. Sol úshin de olardy Qas bi (Kaspii), Bas bi, Taý bi, Shyńbi, Kópbi dep ataǵan. Bútkil jer betinde Adam-adam bolǵaly mundai sóz jasaý mádenietine esh bir el jete almaǵan.
Shyńǵys hanǵa ata-analarynyń «Azan shaqyryp» qoiǵan esimi Temir. Biz muny onyń kóptegen urpaqtarynyń osy esimdi iemdengeninen de aiqyn kóre alamyz. Mysaly, (Qadyrǵali Jalaiyrdyń «Shejireler jinaǵy» boiynsha) Shyńǵys hannyń urpaǵynan: úlken uly Joshynyń on úshinshi uly Toqai Temir, al onyń uly Bai Temirdiń nemeresi Ken Temir; Joshynyń ózge uldarynan taraǵan nemere-shóbereleriniń esimderi — Móńke Temir, Injil Temir, Toqtemir, Ilaq Temir, Bektemir, Túlektemir, Toqta Temir, Qutlyq Temir, Temirbai; Al Shyńǵystyń ekinshi uly Shaǵatai urpaqtarynyń ishinde Temir, Buqa Temir, Órik Temir, Ábil Temir, Qabyl Temir, Juldyz Temir, Belge Temir, Isa Temir, Bek Temir, Qutty Temir, Aiyq Temir, Toqatemir, Shegin Temir esimdileri bar. Úkitai men Tóleden taraǵan urpaqtarda da Temir tekti esimdiler barshylyq.
«Temýchin» - sapaly temir jáne bolat degendi bildiredi. Mine osylaisha, Shyńǵys hannyń shyn aty Temýchin emes, Temir bolady» (Iokinf-Bichýrin).
«Rashid-Ad-Dinniń sózinshe, Monǵoldar er adamnyń tegin anyqtaý úshin sózge «chin (shyn)» degen jalǵaý qosady. Osy jalǵaýdy alyp tastasaq onyń aty Temir-jelezo bolyp shyǵady» (M.Tynyshbaev. «Istoriia kazahskogo naroda» 112-b.). Shynynda da Temirshyń, Shyntemir, Shynbolat degen esimderden «shyndy» alyp tastasaq osy aitqandai bolyp shyǵady. Jáne biz bul esimderdiń Alshyn ataýyna bailanysty ekenin aiqyn kóremiz.
Shyńǵys han urpaqtary arasynda, naqtylai aitqanda, Úkitaidyń ekinshi uly Qutannyń balasynyń aty Shyntemir, altynshy uly Qadannyń nemereleriniń ishinde de Shyntemir, Shynbolat esimdileri bar. Mundai esimder qazaqta jetip artylady.
Al, Temýchin (Temirshyń), Temirshi deitinderimiz de shyndyqtan kóp alshaq ketpeidi. Temirshiń de, Shyńǵys ta temir metalyna qatysty. Tek birinshisi, Temirshiń – «temirdi shyńdaýshy, usta» degen sóz bolsa, ekinshi esimi, Shyńǵys ta temirshilerdiń tildik qoryndaǵy sol, «shyń, shyńdalǵan» degen balama maǵyna beredi.
Qazaqta «shy», «shi» degen jalǵaýlar, kásibi mamandyqty bildiredi. Mysaly, malshy (mal baǵatyn adam), jylqyshy (jylqy baǵatyn adam), qoishy, jaýshy, sholǵynshy, saýynshy, qymyzshy, aspazshy, túieshi, eginshi, shópshi, júrgizýshi, temirshi (usta), etikshi t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi.
«Tómór – temir, Tómórch (in) – usta» («Mońǵol-qazaq tili sózdigi»).
Al, «N» dybys-tańbasy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da Nuq paiǵambar atamyzdyń esimin berip, balasy, urpaǵy degendi bildiredi. Mysaly, Sarin, Altynsarin, Nuralin, Nurtazin, Mailin, Karin, Mamin t.t.
Shyńǵys sóziniń shyǵý tegine kelsek, bul uǵym Shyń (Shyn) jáne Qys (ǵys) degen eki birikken sózderden turady. Munda eki túbir sóz bar «yń (yn)» jáne «ys (is)». Shyń – taýdyń eń biik jeri (shyńy). Shyn – sózdiń eń rasy, aqiqaty.
Al, Qys (Ǵys) – bul Mandardyń qystaýynan shyqty degen maǵyna berip tur.
«Shyńǵys» sóziniń qazirgi mońǵolǵa esh qatysy joq. Sebebi, Shyńǵystyń birinshi býynyndaǵy «Shyńnan - shyńdalǵan» degen sóz týyndaidy, iaǵni temirdiń shyńdalýy degendi bildiredi. Rashid-Ad-Dinniń «Shynnyń maǵynasy – kúshti, qatty», Ábilǵazynyń «Shyńnyń» maǵynasy ulyq jáne qatty degen bolar» deýimen de sáikes keledi. Al qazirgi mońǵol tilinde mundai sóz joq. Ol tilde «shyńdalý» – týjireh, al «temir shyńdaý» – tómór shireeh delinedi.
Qazaqtyń dybystyq tańbalary: 1.A,Á,E, 2.B,P, 3.G,Ǵ,K,Q, 4.D,T, 6.J,Z, 7.I,I,Y,I, 8.L, 9.M, 10.N,Ń, 11.O,Ó, 12.R, 13.S,Sh, 14.Ú,U,Ý, 15.H. bolyp, 15 topqa bólingen. Qazaq Alyp biiniń keremeti, barlyq tańbalar men býyndar osylai 15/15 bolyp belgili bir matematikalyq júiege, iaǵni Adam Atamyzdyń shejirelik júiesine sai ornalastyrylǵan. Myna toptardyń basynda turǵany bastaýy bolsa, sońynda turǵany sol býynnyń tolyp, tolysqan sońǵysy. Bir dybys-tańbadan turǵandary maǵynasy ózgermeitinderi.
Shyńǵys degenimizdegi ekinshi býynnyń basynda turǵan «Ǵ» dybys-tańbasy osy kesteniń úshinshi qatarynyń ekinshi býynynda (G,Ǵ,K,Q) ornalasqan. «G» - gaz (aýa) dep Qaz-dyń negizin qalasa, «Ǵ» - Aǵa degen sózdiń jáne qimyl árekettiń shyqqan shyńyn bildirip tur.
Mysaly, osy ekinshi býynda turǵan «ǵystan» - aǵys (qimyl-áreket), baǵys, kúnbaǵys (ejelgi Kúnder (gúnder) salǵan Ata-baba joly, baǵyty), soǵys (Atalar salǵan Allanyń aq jolynan taimaý úshin), toǵys (tolyp, tolysqan múddelerdiń bir jerden shyǵyp toǵysýy), shyǵys (bastaý, kúnniń shyǵysy), Shynǵys (shyn-ras, iaǵni Allanyń Aq joly, Shyńǵys (Shyń – taýdyń eń biik shyńy, balamasy adam balasynyń Allanyń Aq jolyn tanýdaǵy eń biik sanasy), sóz ortasynda Manǵystaý (Mańǵystaý, iaǵni Mandardyń qystaýy), Shynǵystaý (Shyńǵystaý) bolyp shyǵady. «Ǵys-tyń» tolyq maǵynasy osy. Qaztaýdyń atyn ózgertip Shyńǵystaý dep qoiýlarynyń da syry osy.
Qazaq ta «Ǵys» birinshi býynǵa qoiylyp sóz jasalmaidy. Qas bilerdiń bir aýyz sózben tarih jazý keremeti de mine osynda.
Qazaqtyń rýlyq shejiresinde Adamzattyń dúniege kelýi, eseiýi, kemeline kelýi men tolyp tolysýy dybystyq tańbalar jáne sandarmen belgilenip bári qatar óriledi. Sol úshinde keide bizder, sannyń ornyna 1-A, 2-Á, 3-B, 4-G, 5-Ǵ, 6-D, 7-E, 8-J, 9-Z, 10-I, 11-I, 12-K, 13-Q, 14-L, 15-M, 16-N, 17-Ń, 18-O, 19-Ó, 20-P, 21-R, 22-S, 23-T, 24-Ú, 25-U, 26-Ý, 27-H, 28-Sh, 29-Y, 30-I degen dybystyq tańbalaryn qoldanamyz. Adamzattyń jetpis myń jyl ǵumyryndaǵy eń alǵashqy álemdik uly derjava Qazaq qaǵanaty qoldanǵan dybystyq 30 tańbacy osy. Bul 30 tańba álem tarihyndaǵy adamdardyń, rýlardyń, taipalardyń, elderdiń, handyqtardyń (memleketterdiń), qaǵanattardyń dúniege kelý, iaǵni ata tektik ret sanymen tolyqtai sáikes jasalǵan. Biz Alyp bi (Álippe) áleminde ómir súrip kelemiz. Álipbi – halyqaralyq jaǵdaida túrli memleketterdiń, ulttardyń mádeni qarym-qatynasyn júzege asyratyn jáne olardyń shyqqan teginiń rettik ornyn anyqtaityn eń senimdi qural.
«Ys» degen túbirdiń aldyna qoiylatyn dybystyq-tańbalardan Ǵys (5), Qys (13), Mys (15), Pys (20), Rys (21), Tys (23) degen alty sóz ǵana týyndaidy. Ózderińiz kórip otyrǵandai Bes degen baǵa «ǵys»-qa berilgen.
Al, Ad 1-6, Ada 1-6-1, Adai 1-6-1-11, Adam 1-6-1-15, Manǵystaý 15-1-16-5-29-23-1-22-26 bolsa, Shyńǵystaý 28-29-17-5-29-22-1-22-26 bolyp, Adam Atanyń urpaǵy Man Ata, Shyńǵystaý Mańǵystaýdyń jalǵasy ekendigi aiqyn kórinip tur.
Qazirgi ótemiz dep otyrǵan Latyn Álippesi Ata tarihymyzdy osylai sóilete ala ma?
Osy jerde arnaiy atap ótilýge tiis jaǵdai, olardyń bári sol zamanda túrki tilinde, iaǵni qazirgi qazaqtyń Ana tilinde sóilegen. Sebebi, Kún qaǵany Móde b.z.d. 209 jyly qurǵan imperiiadan bergi 1500 jyl ishinde qazirgi Muńaliia (Mońǵoliia) aimaǵynda qazaq etnosyn quraǵan kóptegen taipalar men rýlar ómir súrgen. Búgingi kúni Kerilgen (Kerýlen) ózeniniń arnasynan 25 shaqyrym jerdegi Shyńǵys hannyń jazǵy jailaýy Avargada 1990 jyly qoiylǵan eskertkishte Shyńǵys qaǵan imperiiasynyń negizin qalaǵan qyryqqa jýyq qazaq taipasy men rýlarynyń tańbasy qashalǵan. Olar: arǵyn, baǵanaly, baltaly, shapyrashty, berish, oshaqty, jalaiyr, taraqty, tama, tabyn, jappas, shekti, qańly, teleý, kerei, alasha, taz, ysty, adai, saryúisin, dýlat, ýaq, qońyrat, ramadan, altyn, kete, tórtqara, qarasaqal, jaǵalbaily, sherkesh, siqym, alban, botbai, shymyr, matai jáne teristańbaly. Bul rýlardyń barlyǵy kúni búginde de Qazaq halqynyń quramynda. Olar tilin ózgertipti degen derek esh jerde joq jáne bola da almaidy. Sebebi, kóshpeli halyqtyń tili eshbir eldiń tilimen býdandasa almaidy.
Shyńǵyshannyń ózi de, qaǵanaty da ejelgi qazaqtar siiaqty bir ǵana Táńirge syiyndy. «Muńaldyń Qupiia shejiresinde» Shyńǵys hannyń úsh ret «moinyna burshaq salyp», Táńirden tilek tilegeni aitylady. Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorymdarda (mysaly Qaraman Ata, Shopan Ata, Shaqpaq Ata t.t.) Táńirlik kires tańbaly zirattar kóptep kezdesedi. Tipti «Shaqpaq Ata» jer asty meshitiniń ózi de kires beinesinde salynǵan.
Shyńǵyshan qaǵanatynyń urany Alash, tańbasy «Til» men «Jebe» boldy. Bul tańba Shyńǵys qaǵannyń týǵan jeri Muńaliianyń (qazirgi Monǵoliia) Avargada degen jerinde Shyńǵys hanǵa arnalyp qoiylǵan obelskide tańbalanǵan. Mańǵystaý men Ústirtte mundai tańbalar kezdespeitin birde-bir qorym joq dese de bolady.
Álemdegi eń úlken qurylyq Aziiany (Qaziiany, Qazaqiiany) mekendegen halyqtardyń Temirdi – Shyńǵys, Qaztaýdy – Shyńǵystaý, han degen laýazymyn – Qaǵan dep ózgertýleriniń aqiqaty osy.
Sóz sońynda aitarym. Qazaqta «Erdiń eki sóilegeni ólgeni» degen maqal bar. Atalarymyz eki sóilemegen. Ýádesin jutpaǵan. Sózdiń qadirin bilgen. Óz tarihyn bir aýyz sózben jazǵan. Orynymen aitylǵan bir aýyz sózge toqtaǵan. Myna «Shyńǵys» degen jalǵyz aýyz sóz osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq. «Tektiden týǵan tekti», kóne kóz qariialarymyzdan bilim «sarqytyn» ishken, Ata saltyn saqtaityn erlerimiz bul sózge toqtar, orys, arap, parsy, aǵylshyn qytai t.t. tabynǵan «Tegin bilmeitin teksiz, jeti atasyn bilmeitin jetesizder» taǵy da jaǵama jarmasar...
Biraq ondailardyń mynany este saqtaǵandary jón. Alyp biimizdi (Álippemizdi) qaita-qaita aýystyryp (bir ǵasyrǵa jetpeitin ýaqyt ishinde úshinshi ret aýystyrylmaqshy), qazaq tarihynda bolyp kórmegen tájribe jasap sábilerimizdi balabaqshadan bastap úsh tilde oqytyp, JOO-nan tarih sabaǵyn alyp tastap qazaqty tili men tarihynan aiyrýǵa qansha jantalasqandarymen odan túk shyqpaidy. Sebebi, qazaqi ilim tek qana kitap arqyly emes, júrek arqyly da jalǵasady. Ol ilimniń aty Tarihat joly, iaǵni Sopylyq ilim. Bul ilim el arasynda Ar ilimi, Jan ilimi, Hal ilimi, Haq ilimi dep te atala beredi. Joǵarydaǵy zertteý eńbegimdi sol ilimniń shapaǵaty dep bilgeisizder. Al, qazaqi júrekterdiń soǵysyn toqtatý bir Alladan bolmasa, adam balasynyń qolynan kelmeidi.
OSY JOLDARDY OQYǴAN BARShAŃYZǴA ULY JARATÝShY ALLA IMAN BERGEI!
«Kim óz úiin durys basqara alsa, ol memleketti de durys basqara alar, kim on adamǵa óz sózin tyńdata alsa, ol úlken áskerge de basshylyq ete alar. Kim de kim ózindegi jaman qylyqtarynan arylsa, memleket qamyn oilai alar» (Shyńǵys qaǵan ósietinen).
Muhambetkárim Qojyrbaiuly, Mańǵystaý
.jpg)