شىڭعىس قاعان ەسٸمٸنٸڭ مەنٸ مەن ماعىناسى

سارىرقانىڭ شىعىس بٶلٸگٸندەگٸ تاۋ جوتاسى شىڭعىستاۋ, ونىڭ ەڭ بيٸك جەرٸ مۇڭال شىڭى دەپ اتالادى. تاۋ سولتٷستٸك-باتىستان وڭتٷستٸك-شىعىسقا قاراي سوزىلعان. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي, اياگٶز اۋداندارى اۋماعىندا. قازاق شەجٸرەسٸ بۇل تاۋدىڭ اتاۋى ەيگٸلٸ شىڭعىس حاننىڭ قۇرمەتٸنە قويىلعانىن ايتادى. 1206 جىلى تەمٸر  حاندى قازاقتىڭ ون ەكٸ بيٸ قازتاۋدىڭ باسىنا اق كيٸزگە كٶتەرٸپ الىپ شىعىپ, تەمٸردٸڭ دە, ونىڭ حان دەگەن لاۋازىمىن دا, تاۋدىڭ دا اتتارىن ٶزگەرتٸپ  تەمٸردٸ شىڭعىس, حان دەگەن لاۋازىمىن قاعان, سول سيياقتى تاۋدىڭ دا اتىن شىڭعىستاۋ دەپ ٶزگەرتٸپ, وسى تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭىن شىڭعىس حاننىڭ اتالارىنىڭ قۇرمەتٸنە مۇڭال شىڭى دەپ اتاعان بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ قازاق ەكەندٸگٸنە بۇدان ارتىق قانداي دەلەل كەرەك.

كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بٷكٸل ەلەمنٸڭ تٸل مەن تاريح عىلىمدارى  «شىڭعىس» حان ەسٸمٸ اتاۋىنىڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸن تيياناقتى تٷسٸندٸرٸپ, بٸر تۇجىرىمعا توقتاي الماي كەلەدٸ. تاريحشىلار شىڭعىسحان ەسٸمٸنٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸن تاريحىن بىلايشا سۋرەتتەيدٸ:

1. «ماعان (كٶكەشٸگە) تەڭٸرٸدەن يشارات بولدى. تەمۋچينعە بار, ەلگە, حالىققا «بۇل كٷننەن

سوڭ تەمۋچين دەمەسٸن, شىڭىز دەسٸن, جەر جٷزٸنٸڭ پاتشالىعىن شىڭىزعا, ونىڭ بالالارى مەن تۇقىمىنا بەردٸم» دەپ ايتتى» دەدٸ. «شىڭنىڭ» ماعىناسى ۇلىق جەنە قاتتى دەگەن بولار, ىز – ونىڭ كٶپشەسٸ» (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» ەڭبەك 1662-1663 جىلدارى جازىلعان).

ۋەج: قازاقتا ەجەلدەن بيٸك تاۋلارعا ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسٸمٸن قوياتىن دەستٷر بار. «ۇلى», «ۇلىق» دەگەن سٶزدەر سينونيم رەتٸندە قولدانىلا بەرەدٸ. مىسالى, ۇلى تۇلعا (ۇلىق), بيٸك تۇلعا,  ۇلى-تاۋ, بيٸك تاۋ. ال, قاتتى دەگەنگە كەلسەك, شىڭنىڭ تاستان تۇراتىنىن, سول تاستىڭ قاتتى ەكەنٸن مەڭزەگەنٸ دەپ تٷسٸنگەنٸمٸز دۇرىس. مىسالى: تاستاي قاتتى, تاستاندا قاتتى (تاستەمٸر).  بۇل جەردە تاريحشى-عالىمدار كٶپ ەسكەرە بەرمەيتٸن تاعى بٸر  سەبەپ بار. ول ۇلى تۇلعالارعا اتا مەن انالارىنىڭ «ازان شاقىرىپ» قويعان ەسٸمدەرٸنەن دە باسقا لاقاپ (ماقتاۋ) ەسٸم بەرٸلەتٸنٸ. اتامىز تەمٸرگە شىڭعىس قاعان ەسٸمٸ  وسىلاي بەرٸلدٸ.  الاشقا – اس, الشىن; الشىنعا – كٶكبٶرٸ;  الىپ ەر توبىشقا – ارىستان;  قوجا احمەت ياسساۋيگە – قازٸرەتٸ سۇلتان; بۇمىن قاعانعا – ەل حان; مۇحاممەد حانعا – ورىس حان; بەيبارس اتامىزعا - ال (الشىن) زاحير; ەبٸلمانسٷرگە – ابىلاي, ەراسىلعا – قابانباي, يبراگيمگە - اباي دەگەن لاقاپ ات بەرٸلگەنٸن ەسكە الىڭىز. ال, ەكٸنشٸ بۋىنداعى «ىزعا» كەلسەك, «ى» مەن «ٸ» دىبىس-تاڭباسى بٸر توپقا جاتادى. بۇل جاعدايدا شىڭىز - شىڭنىڭ (شىننىڭ (اقيقاتتىڭ)) ٸزٸ دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر. «كٶپشەسٸ» دەگەندە وسى ايتىلعانعا ەبدەن كەلەدٸ. مىسالى, ىزا بولۋ (ۇلعايۋى, اشۋدىڭ شەگٸ), ىزعىرىق (جەلدٸڭ كٷشەيۋٸ), ىزعىنداي بولۋ (كٶبەيۋ) ت.ت.

2. «بەرٸ ونى چينگيز (شىڭعىس) دەپ ۇلىقتادى, سەبەبٸ بۇل سٶز تۇران تٸلٸندە پاتشالاردىڭ

پاتشاسى دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن ەدٸ» (حوندەمير گيياس-اد-دين (1475-1536) «موڭعولدار تاريحى» سپب, 1834, 18-بەت).

ۋەج: اتام قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا بٸر ۇعىمنىڭ بٸرنەشە اتاۋلارى بولا بەرەدٸ. مىسالى, اعاشتى جەر, قالىڭ اعاش, ورمان, توعاي دەگەن سيياقتى. بۇلدا سونداي.

3. «شىڭعىس حان پاتشالاردىڭ پاتشاسى بولادى. موگول تٸلٸمەن جەنە كٶكجۋت تەڭٸرٸ سونداي ات قويدى. بارشا ۇلىقتار ول ماعىنانى قابىل قىلدى» (قادىرعالي جالايىر («شەجٸرەلەر جيناعى» 1602 ج.).

ۋەج: ٶتە دۇرىس تۇجىرىم. تەمٸرگە حانداردىڭ حانى بولعاسىن لاۋازىمىن قاعان (بارلىق حانداردىڭ اعاسى), سوعان سەيكەس شىڭعىس دەگەن ماقتاۋ (لاقاپ) ەسٸم بەرٸلدٸ.

4. «شاشۋ تويىندا تاتاردىڭ تٶمٷچينٸن الىپ كەلگەندە تۋدى دەپ, تەمٸر بەسٸككە بٶلەپ, تٶمٷچين دەپ اتاعان جٶنٸ وسى ەكەن. شىڭعىس قاعان تۋىپ, جەتٸ كٷن ٶتكەننەن كەيٸن, مۇحيت ارالىنىڭ ٸشٸندە بٸر قارالتىم قۇس, كٷر قارا تاستىڭ ٷستٸنەن كٷن باعىتىمەن اينالىپ, ٷش كٷن بويى شاقىرادى...

«سول قارالتىم قۇس تٷڭلٸككە قونىپ,

«شىڭعىس, شىڭعىس!» دەپ شاقىرادى.

سول قۇستىڭ داۋىسى شىققان سەبەپتەن,

شىڭعىس قاعان دەپ اتاعان» («التان توبىش» 47-بەت).

ۋەج: تاريحي دەرەكتەردە تەمٸرشٸگە شىڭعىس ەسٸمٸ 1206 جىلعى قۇرىلتايدا بەرٸلگەنٸ  ايتىلادى. بٸز بۇدان قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنٸڭ تٸلٸن بٸلەتٸن جاندارعا ارنالعان قۇپييالى اقپارات كٶزٸن كٶرەمٸز. مىسالى:

«تاتاردىڭ تٶمٷچينٸن الىپ كەلگەندە تۋدى دەپ, سونىڭ قۇرمەتٸنە سول ەسٸم بەرٸلدٸ» دەيدٸ. دەمەك, ەكەۋٸنٸڭ ارعى تەگٸ بٸر حالىق. ەيتپەسە, ونداي قۇرمەت كٶرسەتٸلمەس ەدٸ. بٸز بۇدان جاۋلاسىپ جاتىرسا دا, تاتار مەن مۇڭالدىڭ تەگٸ بٸر حالىق ەكەنٸن كٶرەمٸز. اۆتوردىڭ بٸزگە ايتايىن دەگەنٸ دە وسى بولسا كەرەك. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە تاتاردىڭ سٶز تٷبٸرٸ «ات, اتا» ەكەندٸگٸن قوسىڭىز.

«تەمٸر بەسٸككە بٶلەۋ» - تەمٸردٸ العاش ويلاپ تاۋىپ, ونى «قامىرداي يلەگەن» قازاقتىڭ الشىن رۋى دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر.

«مۇحيت ارالىنىڭ  ٸشٸ» - ەجەلدە تٷركٸلەر ارالدى «ادا» دەپ اتاعان. «ادا» دەگەن ارال اتاۋى ماڭعىستاۋداعى قازاق مٷيٸسٸندە كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. ال, مۇحيتتىڭ تۇبٸرٸ «ۇق», ياعني نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسٸمٸن بەرەدٸ.

«مۇحيت ارالىنىڭ ٸشٸندە بٸر قارالتىم قۇس» - جەر بەتٸندەگٸ بارلىق قارالاردىڭ تٷبٸ دە ماڭعىستاۋداعى تٷپقاراعاننان (قاراعانتٷپتەن, قاراعانتٷبەكتەن), ياعني قارالاردىڭ شىققان تٷبٸنەن الادى. ال, «قۇسقا» كەلسەك, وسى جەردە «قۇسشى قورىمى» كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. دەمەك, «قارالتىم قۇستىڭ» ماعىناسى وسى.

«بٸر قارالتىم قۇس, كٷر قارا تاستىڭ ٷستٸنەن كٷن باعىتىمەن اينالىپ, ٷش كٷن بويى شاقىرادى...» - شىڭعىس ەسٸمٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ ماڭعىستاۋداعى مان ادايلارعا قاتىستىلىعى ايقىن مەڭزەلٸپ تۇر. سەبەبٸ, قارا تاستى – قاراتاۋ, كٷن باعىتىن – كٷنشىعىس, ٷش كٷندٸ ادايلاردىڭ ساۋراندى ٷش اينالۋىمەن سەيكەستەندٸرۋگە ەبدەن بولسا كەرەك.

5. «شىڭعىس» سٶزٸنٸڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸ كەزٸندە عالىمدار اراسىندا پٸكٸرتالاس تۋدىرىپ, تٷرلٸ بولجامداردىڭ ٶمٸرگە كەلۋٸنە سەبەپ بولعانىمەن, پەتۋالى تۇجىرىمىن تاپپاعانى مەلٸم. بٸزدٸڭ پايىمداۋىمىزدا: «شىڭعىس» سٶزٸ ەۋ باستا «شىڭ» جەنە «عىز» (كٷش) دەگەن ەكٸ سٶزدەن قۇرالعان. وسىنداعى «شىڭ» – تاۋدىڭ ەڭ بيٸگٸ» دەيدٸ. (ق.سالعارين «ۇلى قاعانات» 382 بەت).

ۋەج: «شىڭعا» جاساعان تۇجىرىمىنا تولىقتاي كەلٸسەمٸز. ال, «عىزدى» كٷش دەگەن ماعىنا بەرەدٸ دەگەنٸن, «شىڭعا (بيٸككە)» بالاما رەتٸندە عانا قابىلداۋعا بولار. جەنە ونىڭ ٷستٸنە شىڭعىس ەسٸمٸنە جالعانىپ تۇرعان «عىز» ەمەس «عىس».

اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸندەگٸ دىبىس-تاڭبالىق رەت بويىنشا دا بۇل سٶز «گ», «ع», «ك» جەنە «ق» بولىپ, تولىپ, تولىسقان جالعاسىن تابادى.

6. «1206 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ونون ٶزەنٸنٸڭ باستاۋىندا ۇلى  قۇرىلتاي مونعولييانىڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸنەن جينالعان حاندار مەن نويانداردىڭ, شىڭعىس حاننىڭ جاڭا جەنە بۇرىنعى جاقتاستارىنىڭ قۇرىلتايى شاقىرىلدى. جينالعانداردىڭ تٶبەسٸندە, موڭعول ەسكەرلەرٸنٸڭ قورعاۋشىسى سٷلدە رۋحىنىڭ توعىز قۇيرىقتى اق تۋى جەلبٸرەدٸ. ٶزٸنٸڭ العاشقى شەشٸمدەرٸنٸڭ بٸرٸندە قۇرىلتاي تەمٷجٸندٸ – شىڭعىستى موڭعولييا بيلەۋشٸسٸ ەتٸپ جارييالادى, وعان حان شىڭعىس دەپ ات قويدى, نەمەسە «ونى يمپەراتور قىلدى», دەلٸنگەن «اسىل سٶزدەردٸڭ» قىتاي اۋدارماسىندا (ٸ.ەسەنبەرلين).

ۋەج:  ولار بۇل جەردە «شىڭعىس» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸن يمپەراتور (ۇلى بيلەۋشٸ) دەگەن ماعىنا بەرەدٸ دەپ وتىر. «بٸلمەگەن ادام «ۋ» ٸشەدٸ» دەگەن وسى. الايدا, بالاما ماعىناسى رەتٸندە قابىلداۋعا ەبدەن بولادى.

«موڭعول ەسكەرلەرٸنٸڭ قورعاۋشىسى سٷلدە رۋحىنىڭ توعىز قۇيرىقتى اق تۋى جەلبٸرەدٸ» - بٸز بۇل جەردە دە شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ قازاق ەكەنٸن ايقىن كٶرەمٸز. شىڭعىسحان قاعاناتى تۋىنىڭ اق جەنە ونىڭ توعىز شاشاقتى بولاتىن سەبەبٸ, اق -  اقيقات پەن اعا بولسا,  توعىز سانى مۇڭالدىڭ تەتەلەس اعاسى توبىشتاردىڭ ساندىق اتاۋى. توبىش پەن توعىزدىڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى وسىدان. ولار سوندا ٶز اعالارىنىڭ ەسٸمدەرٸن تۋ ەتٸپ كٶتەرٸپ جٷرگەن بولىپ تۇر.

ال, بٸز اعالارىمىزعا وسىنداي قۇرمەت كٶرسەتە الىپ جٷرمٸز بە?

 7. «شىڭ – قازاق تٸلٸندە تاۋدىڭ ۇشار باسى, ۇشارلىعى; عىس – كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە (قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە «قيياس» تٷرٸندە ساقتالعان) نۇر, سەۋلە. ەندەشە, بۇل ەسٸم «بيٸك, نۇر سەۋلەلٸ حان» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ» دەيدٸ (13-ب.). («قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە»: 1. قيياس – قيعاش, قيىس. 2. قيسىق, بۇرىس, بٸر قىرىن. 3. اۋىسپ. قىڭىر, قىرسىق, قيقار» (ق.دانيياروۆ «قازاقستاننىڭ بالاما تاريحى». الماتى: «دايك-پرەسس», 2008, 505-بەت).

ۋەج: «نۇر, سەۋلە» - بالاما سيپاتى رەتٸندە قابىلداۋعا ەبدەن بولادى. الايدا,  قيياس سٶزٸنٸڭ شىعۋ تەگٸنە بايلانىستى باسقاشا تۇجىرىم ۇسىنامىن. سەبەبٸ, قيياستىڭ تٷبٸرٸ «قي, قييا» -  باستاۋىن قاز ادايدىڭ مۇڭالىنان ٶربيتٸن قييان (كٶپشەسٸ قييات) رۋىنان الادى. قييان مەن قيياتتىڭ تٷبٸرٸ قييا. ماڭعىستاۋداعى ەڭ تەرەڭ ويپاتتىڭ قاراقييا اتاناتىنى وسىدان. ارى قاراي سٶز تٷبٸرٸمەن قۋالاساق, قييانىڭ تٷبٸرٸ «يە». يە, يە كەدٸمگٸ ازييا دەگەنٸمٸزدەگٸ ەكٸنشٸ بۋىندا تۇرعان «يە (ييا)». ال بٸرٸنشٸ بۋىندا تۇرعان «ازدىڭ» قاز بەن قازاقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ ەكەندٸگٸنە كٸمنٸڭ, قانداي داۋى بار. مٸنە سٶز تٷبٸرلەرٸ وسىلاي سٶيلەيدٸ جەنە ەشقاشان جاڭىلىسپايدى.

تاريح تاعلىمى: سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسپايدى. جاڭىلىساتىن ادامداردىڭ ساناسى, ياعني بٸلٸم دەڭگەيلەرٸ مەن اقىلى عانا.

8. «ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن ۇلى حان الدىمەن ٶزٸن شىعىستىڭ بيلەۋشٸسٸ – شىعىس حان دەپ اتادى. شىعىس حان سٶزٸ بٸرتە-بٸرتە ەبدەن قۇلاعىمىزعا سٸڭگەن شىڭعىسحان سٶزٸ بولىپ ٶزگەرگەن».  (ق.زاكيريانوۆ «شىڭعىس حاننىڭ تٷركٸلٸك عۇمىرناماسى». 268 بەت).

ۋەج: «الدىمەن ٶزٸن شىعىستىڭ بيلەۋشٸسٸ – شىعىس حان دەپ اتادى» دەگەنگە ەش كەلٸسۋگە بولمايدى. وعان «شىڭعىس» دەگەن لاقاپ (ماقتاۋ) ەسٸمدٸ حالىق بەردٸ. ەجەلدە لاقاپ ەسٸم ۇلى تۇلعالارعا تەك قانا وسىلاي بەرٸلگەن. كەيٸننەن ورىس پاتشالىعىن قۇلاتقان ەۆرەيلٸك-بولشەۆيكتەر لاقاپ ەسٸمدٸ ٶزدەرٸ تاڭداپ الىپ, قازاقتىڭ بۇل جاقسى قاعيداسىنىڭ مەنٸن جويىپ,  قولدانىستان شىعاردى.

1206 جىلعى قۇرىلتايعا دەيٸن شىڭعىس حان شىعىسىنداعى مەنجٷرلەردٸ دە, كورەيلەردٸ دە باعىندىرعان جوق ەدٸ. الايدا, شىعىس پەن شىڭعىستىڭ سينونيم ەكەنٸنە توقتاعانىمىز دۇرىس بولار. سەبەبٸ, شىعىسىڭ بولماسا, تٷستٸگٸڭ مەن باتىسىڭدا بولماعان بولار ەدٸ.

9. «شىڭعىس» سٶزٸ تۋرالى «1910 جىلى قازاندا شاعاتاي تٸلٸندە باسىلعان «تاۋاريح حامسا» دەگەن كٸتاپتا «تەمٷجٸندٸ سوعىس عىلىمى تەسٸلٸنە قاراپ, پارسىشا «جىڭ انكيز» (جيھانگەر) – جيڭگىز – شىڭعىس» دەپ اتادى دەلٸنگەن. وسى تٷسٸنٸك دۇرىس بولۋى مٷمكٸن» («موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ» م.سۇلتانياەۆ اۋدارماسى. 63-بەت).

ۋەج: بۇل جاعدايدا 1206 جىلعى قۇرىلتايعا جينالعان  قازاق رۋلارىنىڭ بەرٸ جاپپاي پارسىشا سٶيلەگەن بولىپ شىعادى ەمەس پە!? مەنٸڭشە مۇنداي تۇجىرىم جاساپ, جازۋ تٷگٸلٸ, ويلاۋدىڭ ٶزٸ بٸلٸمسٸزدٸك. سەبەبٸ, شىڭعىستى حان كٶتەرگەن 40-قا جۋىق رۋ-تايپالاردىڭ بەرٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا.

10. «وسى شەجٸرەنٸ («تاۋاريح حامسانى») اۋدارىپ,  «شىڭعىس» دەگەن سٶزگە تٷسٸنٸك بەرگەن موڭعولييانىڭ تٸل عىلىمىنىڭ دوكتورى  د.تسەرٸنسودنىم «وسى تٷسٸنٸك دۇرىس بولۋى مٷمكٸن» دەپ جازىپتى.

ۋەج: «اپاما جەزدەم ساي» بولىپ شىققان. دەمەك, بۇل قازٸرگٸ مونعولييانىڭ شىڭعىسحان بابامىزعا تەكتٸك قاتىسى جوق دەگەن سٶز.

11. «قۇرىلتايدا ونى تاققا وتىرعىزىپ, شىڭعىسحان» دەگەن ۇلى اتاق بەرٸلدٸ. بۇل اتاقتى بەكٸتكەن كٶكٶشٸ بولدى... ونىڭ اتى تٶبە-تەڭٸرٸ بولاتىن. «شىڭ» دەگەننٸڭ ماعىناسى – كٷشتٸ, مىقتى, ال «شىڭعىس» - وسىنىڭ قارا قىتايدىڭ ۇلى بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ اتاعى بولعان گۋرحان سٶزٸمەن ماعىنالاس كٶپشە تٷرٸ, باسقاشا ايتقاندا ۇلى دا مىقتى بيلەۋشٸ» (راشيد-اد-دين).

ۋەج: «قۇرىلتايدا ونى تاققا وتىرعىزىپ, شىڭعىسحان» دەگەن ۇلى اتاق بەرٸلدٸ» - دەيدٸ. دۇرىسى «قۇرىلتاي تاققا وتىرعىزدى» ەمەس, قۇرىلتايدا حالىق تەمٸردٸ حان سايلاپ, حان كٶتەردٸ بولادى. بۇل ەڭ باسىنداعى مۇڭال دالاسىندا (قازٸرگٸ موڭعولييادا)  بولعان وقيعا. ال, وعان قۇرىلتايمەن ەكٸنشٸ رەت قاعان (بارلىق حانداردىڭ اعاسى) دەگەن ەڭ ۇلى لاۋازىم بەرٸلٸپ, شىڭعىس دەگەن لاقاپ (ماقتاۋ) اتتى ەنشٸلەگەن جەر قازٸرگٸ قازاق دالاسىنداعى سارىارقانىڭ تٶسٸندەگٸ قازتاۋ. سول جەردە قازتاۋدىڭ دا اتى شىڭعىستاۋ بولىپ ٶزگەرتٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, شىڭعىستاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭى «مۇڭال شىڭى» دەپ اتالادى. بٸز ول جايلى ەڭگٸمەمٸزدٸڭ باسىندا ايتقانبىز.

«بۇل اتاقتى بەكٸتكەن كٶكٶشٸ بولدى... ونىڭ اتى تٶبە-تەڭٸرٸ بولاتىن» - بٸز بۇدان شىڭعىستى حان (قاعان) كٶتەرگەندەردٸڭ تەڭٸر دٸنٸندە بولعانىن كٶرەمٸز. كٶنەكٶز قارييالار كٷنٸ بٷگٸندە دە «و, قۇدايىم!» مەن «و, تەڭٸرٸمدٸ» قاتار قولدانىپ جٷرگەن جوق پا!?

«شىڭ» دەگەننٸڭ ماعىناسى – كٷشتٸ, مىقتى» - تەك قانا بالاما ماعىناسى رەتٸندە قابىلداۋعا بولادى. «شىڭنىڭ» تٸكەلەي ماعىناسى ولاي ەمەس. وعان كەيٸن ارنايى توقتالاتىن بولامىز.

«ال «شىڭعىس» - وسىنىڭ قارا قىتايدىڭ ۇلى بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ اتاعى بولعان گۋرحان سٶزٸمەن ماعىنالاس كٶپشە تٷرٸ, باسقاشا ايتقاندا ۇلى دا مىقتى بيلەۋشٸ» - ۇلى دا مىقتى بيلەۋشٸ دەگەنٸنە تولىقتاي كەلٸسۋگە بولادى.

12. قىتايلىق چجاو حۋننىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, «شىڭعىس» - «تيانتسى» - اسپان شاراپاتى نەمەسە «اسپانمەن شاراپاتتالعان», ال «يمپەراتور شىڭعىس»-بيلەۋشٸ, مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى دەلٸنگەن. تەمٷجٸننٸڭ حان كٶتەرٸلۋٸ مەن «شىڭعىس» اتاعىن يەلەنۋٸ شاماندىق سالتتار بويىنشا شامان كٶكٶشٸنٸڭ باسشىلىعىمەن ٸسكە استى. وسىعان بايلانىستى «شىڭعىس» دەگەن اتاق كەيدە كٶنە تاتار-موڭعول رۋحى – تەڭٸرلەردٸڭ بٸرٸنٸڭ اتاۋى دەپ تە تٷسٸندٸرٸلەدٸ.

ۋەج: بٸز بۇل مەلٸمەتتەن «شىڭعىس» ەسٸمٸنٸڭ تەڭٸر دٸنٸنە قاتىستى ەكەنٸن كٶرەمٸز. ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا (ٷستٸرتٸندە, ٷستٸڭگٸ جۇرتىندا) شىڭ دەگەن تاۋ بيٸگٸنٸڭ بولۋى وسى ايتىلعان سٶزدٸڭ راستىعىن ايعاقتاسا كەرەك. ەيتپەسە, قاشاعان جىراۋ «شىڭعىستاي بولىپ شىڭ دا ٶتكەن» دەپ جىرلاماعان بولار ەدٸ. («جىر-دارييا». 138 بەت).

13. تانىمال موڭعولتانۋشى د.بانزاروۆ موڭعول جازبالارىنان قاجىلار رۋحى – شىڭعىس-تەڭٸردٸڭ بار بولۋى تۋرالى ەستەلٸكتەر كەزدەستٸرگەن.

ۋەج: ەشبٸر حالىق جالعان ەستەلٸكتەردٸ ەستە ساقتامايدى.

14. «تەمٷجٸن يەلەنگەن» شىڭعىس اتاۋىنىڭ ماعىناسىنا تٷسٸنٸك بەرۋ ٶتە قيىن. بۇل اتاقتى تەمٷجٸن سول كەزدەردەگٸ موڭعول باقسىتانۋشىلارى باس يگەن جارقىن رۋحتىڭ اتىنىڭ قۇرمەتٸن العان دەگەن جورامال جاساۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, كٶبٸ تەمٷجٸندٸ اسپاننىڭ ٶزٸ تاڭدادى دەپ ساناۋى بۇعان تٷسٸنٸك, تەمٷجٸننٸڭ ٶزٸ دە ونىڭ تاعدىرىنا «مەڭگٸلٸك اسپاننىڭ» ارالاسقانىنا كٶپ باس اۋىرتقان بولسا كەرەك. قازٸرگٸ كەزدەگٸ تٷسٸنٸككە قاراعاندا «شىڭعىس» سٶزٸ تٷرٸكتٸڭ «تەنگٸس» سٶزٸنەن شىعىپ, «تەڭٸز», مۇحيت, ال «شىڭعىسحان» دەگەن سٶز «مۇحيتتٸڭ, جەر-سۋدىڭ يەسٸ» دەگەن ماعىنا بەردٸ دەگەن كٶزقاراس قالىپتاسقان» (اكادەميك ب.يا. ۆلاديميرتسوۆ «شىڭعىسحان ەلەم سٸلكٸندٸرۋشٸسٸ» 55-56 بەتتەر).

ۋەج: «شىڭعىس» اتاۋىنىڭ ماعىناسىنا تٷسٸنٸك بەرۋ ٶتە قيىن» دەيدٸ. ٶزگەلەر ٷشٸن ەرينە قيىن. ال, «شىڭعىسحانداي ۇلى تۇلعانى دٷنيەگە ەكەلٸپ, سول قاعاناتتىڭ قاراشاڭىراعىن ۇستاپ وتىرعان قازاق حالقى ٷشٸن ونىڭ تٷكتە قيىنشىلىعى جوق. مەنٸڭ مىنا ساراپتامام وسى ايتىلعانداردىڭ ايداي ايعاعى بولماق.

ٶزٸ اكادەميك بولا تۇرا شىڭ مەن تەڭٸزدٸڭ اراجٸگٸن اجىراتۋعا دا بٸلٸمٸ جەتپەگەن.

15. «چينگيز» (چينگيس, حينگيس) سٶزٸنٸڭ ماعىناسى ەلٸگە دەيٸن انىقتالعان جوق. شىعىستانۋشىلاردىڭ ويىنشا ول تٷرٸك-موڭعول سٶزٸ, تەڭٸز, مۇحيت دەپ, «حان – مۇحيت», «ەلەم – بيلەۋشٸسٸ», «ەلەمدٸك – حان» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ» (تاريحشى-عالىم, پروفەسسور تۇرسىن سۇلتانوۆ «پودنياتىە نا بەلوي كوشمە, حانى كازاحسكيح ستەپەي» استانا – 2006, 12 بەت).

ۋەج: بۇل دا «اپاما جەزدەم سايدىڭ» كەرٸ. اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸن باسشىلىققا الىپ, اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ شەجٸرە-داستاندارىن, قاناتتى اسىل سٶزدەرٸن زەرتتەگەن دە   مىناداي تۇجىرىم جاساماعان بولار ەدٸ. ٶزٸ قازاق بولا تۇرا قازاقتىڭ قاراپايىم عانا  «شىڭ» دەگەن سٶزٸنٸڭ ماعىناسىنا تٷسٸنٸك بەرە الماي, «استىنداعى اتىن التى اي ٸزدەۋ»  تاريحشى-عالىم, پروفەسسور ٷشٸن كەشٸرٸلمەس كەمشٸلٸك دەۋگە ەبدەن بولار.

بٸز بۇل عالىمنىڭ تۇجىرىمىنان قازاقستان تاريح عىلىمىنىڭ قازاقتىڭ شىنايى تاريحىنان قانشالىقتى الشاقتاپ, ايدالاعا قاڭعىپ كەتكەنٸن ايقىن كٶرٸپ وتىرمىز.

16. «1189 جىلى تايپالار كٶسەمدەرٸ وعان «شىڭعىس» اتاعىن بەرٸپ, حان سايلادى. «شىڭعىس» - «تەڭٸز, مۇحيت» «تەڭٸز» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. سوندا «شىڭعىسحان» تەڭٸزدەي شالقار اۋماقتىڭ يەسٸ دەگەن بولىپ شىعادى. (قازاقستان تاريحى 1 توم. 296 بەت).

ۋەج: «اپاما جەزدەم ساي». جات جۇرتتىڭ تاريحشىلارى نە ايتسا سونى قايتالاعان. ٶز تۋعان ەلٸنٸڭ تاريحىن ٶز سٶزٸمەن زەرتتەپ تۇجىرىم جاساۋعا سانالارى, ياعني اقىلدارى مەن بٸلٸمدەرٸ جەتپەگەن.

دەمەك, بٸزدٸڭ مىنا جاعدايىمىزدا قازاقستاننىڭ تٸل مەن تاريح عىلىمىنا تٷبەگەيلٸ رەفورما قاجەت. قازاقتى ۇلت رەتٸندە دە, مەملەكەت رەتٸندە دە مەنسٸنبەگەندٸكتەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرمەگەن, شەت ەل نە ايتسا سونى قۇپ كٶرەتٸن «لەپپاي, بٸلگٸشتەرگە» بۇل سالاعا دەگەن كٶزقاراستارىڭىزدان ٶز ەرٸكتەرٸڭٸزبەن باس تارتۋعا كەڭەس بەرەمٸز.  سەبەبٸ, سٸزدٸڭ شىنايى ٶمٸربايانىڭىزدى ٶزٸڭٸزدەن باسقا ەشكٸم جازا المايدى. بۇل دا تاپ سونداي دٷنيە. قازاقتىڭ شىنايى تاريحىن ٶزدەرٸنەن باسقا ەشكٸم جازا المايدى.

17. 1206 جىلعى شىڭعىس قاعاننىڭ ەل تاڭباسىندا تٶمەندەگٸدەي سٶزدەر ويىلىپ جازىلعان. وندا: «كٶكتە تەڭٸر, جەردە قاعان بار. ەلەم يەسٸنٸڭ تاڭبا مٶرٸ» (ەرەنجان قارا-داۆان, چيرگيس – حاان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە. ا-ا, 1991, 19 بەت).

ۋەج: شىڭعىس قاعاننىڭ ٶز سٶزٸ. مٸنە, ناعىز قازاقتىڭ ٶز سٶزٸ. قىسقا دا نۇسقا. بٸر اۋىز سٶزگە بەرٸن سيعىزعان. وسى سٶزدٸ بٸزگە جەتكٸزگەنٸ ٷشٸن قارا-داۆانعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق.

جارايدى. وسىمەن دوعارايىن. ەيتپەسە, «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەندەي بولجامداردى  ەلٸ دە كٶپتەپ جالعاستىرا بەرۋگە ەبدەن بولادى.

ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, ورىس تٸلدٸ قازاقستان بيلٸگٸنە تەۋەلدٸ تٸل مەن تاريح عىلىمى «شىڭ (تاۋدىڭ ەڭ بيٸكتٸك شىڭى)» مەن «تەڭٸزدٸ (سۋدى)» اجىراتا المايتىن جاعدايعا جەتكەن.

شىندىعى, «شىڭعىس» سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸ «شىڭ» دەگەن سٶز «تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭى, ياعني ەڭ ۇلى بيٸكتٸك» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, مەن تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا شىقتىم.

«قۇمنان زىرىلداپ ٶتەدٸ.

قۇمنىڭ ارعى شەتٸ شىڭ ەدٸ.

شىڭعا تامان جەتەدٸ.

شىڭنىڭ شىقتى باسىنا...

شىڭ جاعالاپ جٷرەدٸ.

...بيٸك تاۋ مەن شىڭدارى.

...قارامايا شىڭدارى». (قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى 27 بەت).

«اقىن شەيتٸم مۇڭايتپاسۇلى – شىڭ دەپ اتالاتىن ٷستٸرتتٸڭ ارال تەڭٸزٸ بەتٸندەگٸ بيٸگٸن جايلاعان بەلگٸلٸ اقىننىڭ بٸرٸ» (بەينەۋ (تاريحي-تانىمدىق ەڭگٸمەلەر) الماتى-2003 42 بەت).

«شىڭ» - ەڭ جوعارى بيٸكتٸك, قازاق دالاسىنىڭ بٸر پۇشپاعى ماڭعىستاۋدا دٷنيەگە كەلگەن. ونىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى ٷستٸرتتٸڭ ارال تەڭٸزٸ بەتٸندەگٸ ەڭ بيٸك جەردٸڭ «شىڭ» دەپ اتالۋى بولىپ تابىلادى.

ەجەلگٸ جازبالاردىڭ بەرٸندە, قاسيەتتٸ قۇران-كەرٸمدە دە ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ ادام بالاسىنا ايان بەرەتٸن جەرٸنٸڭ اتاۋى سيناي تاۋى دەلٸنەدٸ.  سٶز تٷبٸرٸ سين (سىن). قازاقتا وسى تٷبٸردەن سىن, سىندى, سىناي, سىنتاس, سىڭعىرلاۋ, شىن, شىندىق (اقيقات), شىڭ, شىڭىراۋ, شىڭداۋ, شىڭدالۋ, شىڭداۋشى (تەمٸردٸ) دەگەن ۇعىمدار تۋىندايدى. بەرٸندە دە سٶز تٷبٸرٸ سىن, شىن, شىڭ. بۇلاردىڭ بەرٸ سينونيم سٶزدەر. قازاقتىڭ ەجەلگٸ  «سىنا» جازباسى سولاردان قالدى. ولاردىڭ ەڭ العاشقى عۇمىر كەشكەن جەرلەرٸ ماڭعىستاۋدىڭ قىرى, ياعني ٷستٸرتٸ (ٷستٸڭگٸ جۇرتى). ول جەردە قازٸر ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنان ٷستٸرتكە  كٶتەرٸلەر  جەردە سىندى اسۋى, سىندى تاۋى جەنە وسى اتتاس قۇدىق بار. وسى قىردىڭ بٸر بيٸك جەرٸ جوعارى دا ايتقانىمداي, كٷنٸ بٷگٸندە دە «شىڭ» دەپ اتالادى. مٸنە الشىن اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ. بۇل جەر سىندى تاۋىنداعى تٷيەلٸ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇلى جاراتۋشى اللانى العاش تانىعان جەرٸ.  ول جەردە كٷنٸ بٷگٸندە دە قاراتٷيە - مان اتا دەگەن تاۋ اتاۋى بار.

«شىڭعىس حان ال-تەميردجي تاتار حانى بولعاندا شىعىس جەنە سولتٷستٸك ەلدەرٸنە يەلٸك ەتتٸ» (ەننۋۆەيري (1279-1333 ج.ج.) اراپ تاريحشىسى). بٸز بۇل دەرەكتەگٸ «ال» دەگەن تٷبٸر سٶزدەن  شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ الشىن, ال ەسٸمٸ تەمٸرشٸ ەكەنٸن ايقىن كٶرەمٸز.

شىڭعىس حانعا قاتىستى اۋدارما شەجٸرەلەردٸڭ بەرٸ ونىڭ اتا-اناسىنىڭ «ازان شاقىرىپ» قويىلعان  ەسٸمٸ تەمٷجٸن (تەمۋچين, تەمۋجين, تەمۋدجين, تٶمٷچين ت.ب.) بولعانى ايتىلادى:

«قۇپييا شەجٸرەدە»: «سول كەزدە ەسٷكەي باتىر تاتاردىڭ تەمٷجٸن-ٷكە, قورى-بۇقا باستاعان تاتارلارىن جاۋلاپ كەلگەندە… شىڭعىس قاعان تۋىپتى…. تاتاردىڭ تەمٷجٸن-ٷكەنٸ ەكەلگەندە تۋدى دەپ اتىن تەمٷجٸن دەپ قويعان مەنٸ سول (77-ب.)» دەلٸنگەن.

تۋرا وسىلاي دەپ راشيد اد-ديننٸڭ «جاميع-ات-تاۋاريحىندا» دا باياندالعان (ٸ توم, 2-كٸتاپ, 75-ب.).

«شاشۋ تويىندا تاتاردىڭ تٶمٷچينٸن الىپ كەلگەندە تۋدى دەپ, تەمٸر بەسٸككە بٶلەپ, تٶمٷچين دەپ اتاعان جٶنٸ وسى ەكەن» دەلٸنگەن لۋبسان دانزان 1628 جىلى جازعان دەلٸنەتٸن «التىن توپشى» كٸتابىندا. 47 بەت).

ۋەج: شىڭعىس حاننىڭ «ازان شاقىرىلىپ» قويىلعان ەسٸمٸ تەمٷجٸن (تەمۋچين, تەمۋجين, تەمۋدجين, تٶمٷچين) ەمەس ەكەندٸگٸن وپ-وڭاي دەلەلدەۋگە بولادى.  سەبەبٸ, قازٸرگٸ «موڭعول» اتانىپ جٷرگەن  تۇڭعۇس-مەنجٷرلەردە دە, تٷركٸلەردە دە مۇنداي ەسٸم جوق. ال, قازاقتا تەمٸر, تەمٸرحان, تەمٸربي, تەمٸرجان, تەمٸرتاس, تەمٸربەك, تەمٸرعالي, تەمٸرلان,  ٶزتەمٸر, شىنتەمٸر, بەكتەمٸر, تاستەمٸر دەگەن سيياقتى تەمٸر مەتالىنا قاتىستى ەسٸمدەر تولىپ جاتىر.

شىڭعىس حاننىڭ «ازان شاقىرىلىپ» قويىلعان ەسٸمٸ تەمٸرگە قاتىستى ەكەندٸگٸ مۇسىلمان تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرٸندە ايقىن كٶرسەتٸلگەن. ولار شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسى جايلى جاۋىنان جەڭٸلٸس تاپقان قييان (قييات) جەنە نٷكٸز (نٶكٸس) ەكٸ ادام ازعانا ەلٸن باستاپ, التاي تاۋىنىڭ ەركٸڭە قون (ەرگەنەكون) اڭعارىن 450 جىلداي قونىستانعانى, كەيٸننەن حالقى اڭعارعا سيماعاندىقتان تاۋدىڭ تەمٸر كەنٸ مول تۇسىنا كٶرٸك ورناتىپ, وتپەن بالقىتىپ, تاۋدان تٷسەر جول جاساعانى ايتىلادى. شىڭعىس حاننىڭ ٷلكەن ۇلى, ياعني تاق مۇراگەرٸ جوشى حاننان تاراعان ەبٸلعازى باھادٷر حان 1663 جىلى جازعان «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» اتتى كٸتابىندا مۇنى بىلايشا باياندايدى: «…تاۋدان شىعاتىن جول ٸزدەدٸ, تاپپادى. ٸشتەرٸندە بٸر تەمٸرشٸ بار ەدٸ, سول ايتتى: «پەلەن جەردە بٸر تەمٸر كەنٸ بار, سونى ەرٸتسە, جول بولار ەدٸ». ول جەردٸ بارىپ كٶرٸپ, تەمٸرشٸنٸڭ ايتقانىن ماقۇلدادى. ول ەلگە وتىن جەنە كٶمٸر جيناتتى. تاۋدىڭ كەن جەرٸنە اعاش پەن كٶمٸردٸ ٷيٸپ, جەتپٸس تەرٸدەن كٶرٸك جاساپ, جەتپٸس جەرگە قۇردى. كٶرٸكتٸ بەرٸ بٸرٸگٸپ باستى. قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن وت كٷشتٸ جانعاننان سوڭ, تاۋ تەمٸر بولىپ اعا بەردٸ… سول شىققان كٷنٸن توي ەتٸپ تويلاۋ موڭعولدىڭ دەستٷرٸنە اينالدى. ول كٷنٸ بٸر كەسەك تەمٸردٸ وتقا سالىپ, قىزارعان كەزدە ونى قىشقاشپەن ۇستاپ, تٶستٸڭ ٷستٸنە قويىپ, ەۋەلٸ حانى, ودان كەيٸن بەكتەرٸ بالعامەن ۇرار ەدٸ. بۇل كٷندٸ تار قاپاستان شىعىپ, اتا جۇرتىنا كەلگەن كٷنٸمٸز دەپ قۇرمەت تۇتار ەدٸ ( 29-بەت)».

الشىنداردىڭ تەمٸردٸ «قامىرداي يلەگەنٸ» ەجەلگٸ شەجٸرە-داستانداردىڭ بەرٸندە ايتىلادى. قازاق شەجٸرەسٸندە تەمٸرشٸ – ۇستالاردىڭ پٸرٸ (ۇستازى) ون سەگٸز مىڭ عالامدى بيلەگەن ەيگٸلٸ سٷلەيمەن پاتشانىڭ ەكەسٸ «ەر دەۋٸت» دەلٸنەدٸ. قورقىت بابانىڭ دا,  شىڭعىس حاننىڭ دا تەگٸ قييان (قييات) رۋىنان ەكەندٸگٸنە دە ەشكٸم داۋ ايتپايدى. ول جايلى اۋىزشا دا, جازباشا دا ايقىن جازىلعان.

ال, ەكٸنشٸ بۋىنداعى «عىس» جالعاۋلىعىنان, سٶز باسى بولىپ جاڭا سٶز جاسالمايدى. «گ,ع,ك,ق» دەگەن توپتاعى «ع»-نى ق» مەن اۋىستىرعاندا عانا بۇل سٶزدەن «قىس» دەگەن جاڭا سٶز تۋىندايدى. وسىعان وراي اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىندا «ع» مەن «ق» دىبىسى سٶز ٷندەستٸگٸنە وراي اۋىستىرىلىپ قولدانىلا بەرەدٸ. مىسالى, ماڭعىستاۋ – مانقىستاۋ, شىنعىستاۋ - شىڭعىستاۋ دەگەن سيياقتى. بٸز بۇل سٶز تٸركەستەرٸنەن مانعىستاۋ مەن شىڭعىستاۋدىڭ سينونيم ەكەنٸن كٶرەمٸز.

قىستىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) – «ىس». سوعان سەيكەس, قىس جەنە ىسسى دەگەن ۇعىمداردىڭ دا – سٶز تٷبٸرٸ وسى. بۇل جالپى اۋا رايىنىڭ ىستىق جەنە سۋىق كەزەڭٸنٸڭ ەڭ بيٸك شىڭى. ۇزاق جانعان وتتان دا «ىس» قالادى. مىسالى, وشاقتىڭ مۇرجاسىندا.

ىسسى (ىستىق) – اناڭنىڭ ىستىق قۇشاعى. كٷننٸڭ جىلۋى مەن ىستىعى, اللانىڭ مەيٸرٸمٸ, ياعني بارلىق دٷنيەنٸڭ شىرقاۋ شىڭى.

قازاقتا وسى «ىس» تٷبٸرٸنەن تۋىندايتىن «پىسى باستى» دەگەن سٶز بار. مٸنە وسى بٸر اۋىز سٶز بٸزگە بٷكٸل ەلەم تاريحىن اينا-قاتەسٸز سٶيلەتٸپ بەرە الادى.

قازاقتىڭ 30 دىبىس-تاڭبالى ەلٸپپەسٸنٸڭ 1 مەن 14 رەتتٸك سانىن قۇرايتىن «ال» دەگەن بۋىن سٶز بەن «الپىس» دەگەن سان اتاۋىنىڭ قالاي سٶيلەيتٸنٸن تالداپ كٶرەيٸك:

ال (العى, العاشقى, الدىڭعى);

العي (رۋ اتاۋى, ادايدىڭ ەجەلگٸ ۇرانى, ەجەلگٸ شەجٸرە-داستانداردا العيدىڭ دالاسى, العيدىڭ تاۋى, العيدىڭ الا شٶلٸ ت.ت. بولىپ كەزدەسەدٸ, العي رۋى قازٸرگٸ ورتا جٷز قوڭىراتتىڭ قۇرامىندا);

الاشا (رۋ, الشىننان تارايتىن ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ بٸر بالاسى);

الاش (قازاق پەن الاش سينونيم. اقيقاتى الاش قازاقتىڭ بالاسى. الاش قازاقتىڭ ۇرانى (ۇرانعا شىعۋ ٷشٸن ۇرانعا شىعاراتىن ەلٸ بولۋى كەرەك). الاش جۇرتى);

التى الاش (الاشتىڭ ٶسٸپ, ٶنٸپ كٶبەيۋٸنەن دٷنيەگە كەلگەن ادام اتانىڭ التىنشى بۋىن ۇرپاعى;

بالىقشى (التى الاشتىڭ رۋلىق شەجٸرەدەگٸ اتاۋى, ادايدىڭ التىنشى بۋىن ۇرپاعى);

الشىن (الاش شىنى (شىن الاش), الاشتىڭ اللانى تانىعان شىندىعى, الاشتىڭ (قازاقتىڭ) شىققان شىڭى));

التى - التى سانى الاشتىڭ (بالىقشىنىڭ) ساندىق اتاۋى;

الپىس – بالىقشىنىڭ ون (مۇڭال-مونعول) ەسەلەنگەن ساندىق اتاۋى.

بەرٸنٸڭ «ال» دەگەن بٸر تٷبٸردەن بولاتىنى وسىدان. الپىس سانى اتاۋىنداعى «ىس» پەن «پىس» دەگەن تٷبٸردەن پايدا بولعان, «پىسى باستى» دەگەن ۇعىم وسىلاي دٷنيەگە كەلدٸ.

اتامىزدىڭ لاقاپ (ماقتاۋ) ەسٸمٸنٸڭ قۇرامىنداعى «شىڭ (شىن)» جەنە «عىس (قىس)» دەگەن ەكٸ بۋىننىڭ تولىق ماعىنالارى وسى. بۇل شىڭعىس قاعان الشىن-كٶكبٶرٸنٸڭ, ياعني قازاق حالقىنىڭ تٶل ۇرپاعى جەنە بۇل ۇعىمداردىڭ باستاۋ العان جەرٸ ماڭعىستاۋ, ال شىڭعىستاۋ ونىڭ جالعاسى   دەگەن سٶز.

تاۋ – «ت» دىبىس-تاڭباسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا تولىپ, تولىسقان اتا, ال, «اۋ – اۋا انا» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ادام بالاسى ٷشٸن ٶزٸن مىنا جارىق دٷنيەگە ەكەلٸپ, «قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي» تەربيەلەپ ٶسٸرگەن اناسىنان جاقىن, اناسىنان ۇلى, اناسىنان بيٸك ۇعىم بار ما? سول ٷشٸن دە, سول اناعا ەڭ ۇلى قۇرمەتٸن بٸلدٸرۋ ٷشٸن بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ تاستان جاراتىلعان بيٸكتٸكتەردٸڭ بەرٸن جالپىلاما اتاۋمەن تاۋ دەپ اتادى. ال, سول تاۋلاردىڭ ەرقايسىسىنا, ياعني اتا مەن انانىڭ اق سٷتٸن اقتاعاندارعا تاۋدىڭ اتىن بەردٸ. شىڭعىس قاعاننىڭ قۇرمەتٸنە شىڭعىستاۋدىڭ اتىن بەرۋ سەبەبٸ وسى. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ تاۋلاردىڭ اتاۋى وسىلاي دٷنيەگە كەلدٸ.

ال, قاعانعا كەلسەك, قاعان دا تازا قازاق سٶزٸ – سٶز تٷبٸرٸ اعا, ارى قاراي قا (قازاق, قارا (قار (اق) پەن قارا), اع (اق, اقيقات), اعا جەنە ان (انا) دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى.

قاعان (ق-اعا-ن) - بارلىق حانداردىڭ اعاسى, ەلەمدٸ بيلەگەن ەڭ ۇلى حان. سٶز قۇرامىنداعى اعا دەگەن  تٷبٸر سٶزدٸڭ, حان دەگەن سٶزدٸڭ قاق ورتاسىندا ايشىقتالىپ تۇرۋى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. قازاقتا وسىنداي سٶز جاساۋى تەك قانا بۇل ەمەس, بۇدان دا ٶزگە سٶزدەر جەتكٸلٸكتٸ. مىسالى, س-اعا-ق (ساق اعا, «سۋ اقپايتىن با ەدٸ ساعادان, سٶز باستالمايتىن با ەدٸ اعادان»), س-ادا-ق (ساق اتا, قازاقتىڭ ەيگٸلٸ قارۋى ساداقتىڭ اۆتورى), س-ەنە-ك (ساقتاردىڭ ەنەسٸ) س-ابا-ق, (ساقتاردىڭ باباسى), س-انا-ق (ساق انا), ق-اعا-ز  (قاز اعا), قابار (ق-ابا-ر) قاردىڭ (اقيقاتتىڭ) اپاسى (قار مەن اق سينونيم), ك-ٶلەڭ-كە (ٶلەڭنٸڭ كٶكەسٸ. «ٶلەڭ سٶزدٸڭ پاتشاسى» (اباي). ٶلەڭ مەڭگٸ سٶزبەن بٸرگە, كٶلەڭكە مەڭگٸ اداممەن بٸرگە), ق-الما-ق  (الما تۇتاس دٷنيەنٸ قاق جارىپ, ادام اتا مەن اۋا انانى ۇجماقتان قۋىپ شىقتى. شەجٸرە-داستاندارداعى قازاقتىڭ بارلىق جاۋلارىنىڭ «قالماق» دەپ جالپىلاما اتاۋمەن اتالاتىنىنىڭ سىرى وسى) ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.

قاعان اتاۋى ٶز باستاۋىن ماڭعىستاۋدىڭ تٷپقاراعان تٷبەگٸندەگٸ قاڭعا بابادان (القاپ, ەلدٸ مەكەن, ەجەلگٸ قورىم, قامال) الادى. قاڭعا بابانىڭ تٷپ اتاۋى حان اعا. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ ەڭ العاشقى حاندىق قۇرىلعان جەر وسى. قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىندا ەكٸ سٶزدەن بٸر سٶز جاساعاندا, دىبىس ٷندەستٸگٸنە سەيكەس ەكٸنشٸ سٶزدٸڭ بٸرٸنشٸ دىبىسى, نەمەسە بٸرٸنشٸ سٶزدٸڭ سوڭعى دىبىسى تٷسٸپ قالىپ, قوسىلىپ ايتىلادى. مىسالى, بي اداي – بيداي, قۋ اداي ەكە – قۇدايكە, ٷستٸڭگٸ جۇرت – ٷستٸرت, اتامىزدىڭ جۇرتى – اتاجۇرت, سارى اعا – سارعا, تورى ايعىر – تورايعىر, تورى ات – تورات (تاۋرات), مان ەكە – مەكە, بالىقشى ساق عۇن – بالاساعۇن, ساق اعا – ساعا, ساق انا – سانا, قازىق جۇرت – قازىعۇرت, ار اپا – اراپ, قاز بٸر (قاز پٸر) – قازٸر, بٷگٸنگٸ كٷن – بٷگٸن, وق پەن قىز – وعىز, ادا (اتا) مەن اي – اداي, تٶردەگٸ ٸن (ٷي) – تٶركٸن, قوجا احمەت – قوجاحمەت, وت مان (وتپان) – وتان, قىز مان – قىزان, جەتٸ رۋ – جەترۋ, بارىن اۋىل – بارناۋل, جارى بۇلاق – جاربۇلاق, جارى كەنت – جاركەنت, جارى تاس – جارتاس, جارى قۇم – جارقۇم, مانداردىڭ قىستاۋى – مانقىستاۋ ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. دەمەك, حان ەلدٸڭ اعاسى بولسا, قاعان ەل مەن بٸرگە بارلىق حانداردىڭ اعاسى. قازاق حالقىنىڭ ٶز حاندارى مەن قاعاندارىنا قۇدايىنداي سەنٸپ, ايتقاندارىن مٷلتٸكسٸز ورىندايتىندارىنىڭ جەنە ولاردىڭ الدىندا «حان اعا» دەپ قولىن كەۋدەسٸنە قويىپ, باس يٸپ تۇراتىندارىنىڭ سىرى وسى. اتام قازاقتىڭ ٶز حانى مەن قاعاندارىنا قۇرمەت كٶرسەتكەندەرٸ  سونشالىق ولار وتىراتىن ورىن تاقتى, التىن تاق دەپ اتاپ, باستارىنا «تاقييا» ەتٸپ كيٸپ جٷرگەن. ال, ولار ٶز كەزەگٸندە ەز ەۋليە (قازاق) اتاسىنىڭ ەسٸمٸ مەن اناسىنىڭ اتىن باسىنا كٶتەرٸپ,  ەجەسٸن تەج دەپ اتاپ باستارىنا كيگەن.  قازاقتىڭ اتا-بابالارىنان قالعان ەجەلگٸ قاعيدا دا  ٸنٸلەرٸ اعاسىنا قارسى شىعىپ, بەتتەرٸنەن الىپ, جاعاسىنا جارماسپاعان. قازاقتا اللاتاعالا دەگەن ەڭ ۇلى دا, اسا قاستەرلٸ ۇعىم بار. وسى سٶزدٸڭ قۇرامى اللا, اتا جەنە اعا دەگەن ٷش بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى جەنە ال (العى, الدىڭعى) سٶزٸ وسى سٶز قۇرامىندا تٶرت رەت قايتالانىپ, وسى ٷش ۇعىمنىڭ ٷشەۋٸندە ورتاعا الىپ تۇر. سول ٷشٸن دە ولاردى قاس بي (كاسپيي), باس بي, تاۋ بي, شىڭبي, كٶپبي دەپ اتاعان.  بٷتكٸل جەر بەتٸندە ادام-ادام بولعالى  مۇنداي سٶز جاساۋ مەدەنيەتٸنە ەش بٸر ەل جەتە الماعان.

شىڭعىس حانعا اتا-انالارىنىڭ «ازان شاقىرىپ» قويعان ەسٸمٸ تەمٸر. بٸز مۇنى ونىڭ كٶپتەگەن ۇرپاقتارىنىڭ وسى ەسٸمدٸ يەمدەنگەنٸنەن دە ايقىن كٶرە الامىز. مىسالى, (قادىرعالي جالايىردىڭ «شەجٸرەلەر جيناعى» بويىنشا) شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعىنان: ٷلكەن ۇلى جوشىنىڭ ون ٷشٸنشٸ ۇلى توقاي تەمٸر, ال ونىڭ ۇلى باي تەمٸردٸڭ نەمەرەسٸ كەن تەمٸر; جوشىنىڭ ٶزگە ۇلدارىنان تاراعان نەمەرە-شٶبەرەلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸ — مٶڭكە تەمٸر, ٸنجٸل تەمٸر, توقتەمٸر, يلاق تەمٸر, بەكتەمٸر, تٷلەكتەمٸر, توقتا تەمٸر, قۇتلىق تەمٸر, تەمٸرباي; ال شىڭعىستىڭ ەكٸنشٸ ۇلى شاعاتاي ۇرپاقتارىنىڭ ٸشٸندە تەمٸر, بۇقا تەمٸر, ٶرٸك تەمٸر, ەبٸل تەمٸر, قابىل تەمٸر, جۇلدىز تەمٸر, بەلگە تەمٸر, يسا تەمٸر, بەك تەمٸر, قۇتتى تەمٸر, ايىق تەمٸر, توقاتەمٸر, شەگٸن تەمٸر ەسٸمدٸلەرٸ بار. ٷكٸتاي مەن تٶلەدەن تاراعان ۇرپاقتاردا دا تەمٸر تەكتٸ ەسٸمدٸلەر بارشىلىق.

«تەمۋچين» - ساپالى تەمٸر جەنە بولات دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مٸنە وسىلايشا, شىڭعىس حاننىڭ شىن اتى تەمۋچين ەمەس, تەمٸر بولادى» (يوكينف-بيچۋرين).

«راشيد-اد-ديننٸڭ سٶزٸنشە, مونعولدار ەر ادامنىڭ تەگٸن انىقتاۋ ٷشٸن سٶزگە «چين (شىن)» دەگەن جالعاۋ قوسادى. وسى جالعاۋدى الىپ تاستاساق ونىڭ اتى تەمٸر-جەلەزو بولىپ شىعادى» (م.تىنىشباەۆ. «يستورييا كازاحسكوگو نارودا» 112-ب.).  شىنىندا دا تەمٸرشىڭ, شىنتەمٸر, شىنبولات دەگەن ەسٸمدەردەن «شىندى» الىپ تاستاساق وسى ايتقانداي بولىپ شىعادى. جەنە بٸز بۇل ەسٸمدەردٸڭ الشىن اتاۋىنا بايلانىستى ەكەنٸن ايقىن كٶرەمٸز.

شىڭعىس حان ۇرپاقتارى اراسىندا, ناقتىلاي ايتقاندا, ٷكٸتايدىڭ ەكٸنشٸ ۇلى قۇتاننىڭ بالاسىنىڭ اتى شىنتەمٸر, التىنشى ۇلى قاداننىڭ نەمەرەلەرٸنٸڭ ٸشٸندە دە شىنتەمٸر, شىنبولات ەسٸمدٸلەرٸ بار. مۇنداي ەسٸمدەر قازاقتا جەتٸپ ارتىلادى.

ال, تەمۋچين (تەمٸرشىڭ), تەمٸرشٸ دەيتٸندەرٸمٸز دە شىندىقتان كٶپ الشاق كەتپەيدٸ. تەمٸرشٸڭ دە, شىڭعىس تا تەمٸر مەتالىنا قاتىستى. تەك بٸرٸنشٸسٸ, تەمٸرشٸڭ – «تەمٸردٸ شىڭداۋشى, ۇستا» دەگەن سٶز بولسا, ەكٸنشٸ ەسٸمٸ, شىڭعىس تا تەمٸرشٸلەردٸڭ تٸلدٸك قورىنداعى سول, «شىڭ, شىڭدالعان» دەگەن بالاما ماعىنا بەرەدٸ.

قازاقتا «شى», «شٸ» دەگەن جالعاۋلار, كەسٸبي ماماندىقتى بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, مالشى (مال باعاتىن ادام), جىلقىشى (جىلقى باعاتىن ادام), قويشى, جاۋشى, شولعىنشى, ساۋىنشى, قىمىزشى, اسپازشى, تٷيەشٸ, ەگٸنشٸ, شٶپشٸ, جٷرگٸزۋشٸ, تەمٸرشٸ (ۇستا), ەتٸكشٸ ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ.

«تٶمٶر – تەمٸر, تٶمٶرچ (ين) – ۇستا» («موڭعول-قازاق تٸلٸ سٶزدٸگٸ»).

ال, «ن» دىبىس-تاڭباسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسٸمٸن بەرٸپ, بالاسى, ۇرپاعى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, سارين, التىنسارين, نۇرالين, نۇرتازين, مايلين, كارين, مامين ت.ت.

شىڭعىس سٶزٸنٸڭ شىعۋ تەگٸنە كەلسەك, بۇل ۇعىم شىڭ (شىن) جەنە قىس (عىس) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى.  مۇندا ەكٸ تٷبٸر سٶز بار «ىڭ (ىن)» جەنە «ىس (ٸس)».  شىڭ – تاۋدىڭ ەڭ بيٸك جەرٸ (شىڭى).  شىن – سٶزدٸڭ ەڭ راسى, اقيقاتى.

ال, قىس (عىس) – بۇل مانداردىڭ قىستاۋىنان شىقتى دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر.

«شىڭعىس» سٶزٸنٸڭ قازٸرگٸ موڭعولعا ەش قاتىسى جوق. سەبەبٸ, شىڭعىستىڭ بٸرٸنشٸ بۋىنىنداعى «شىڭنان - شىڭدالعان» دەگەن سٶز تۋىندايدى, ياعني تەمٸردٸڭ شىڭدالۋى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. راشيد-اد-ديننٸڭ «شىننىڭ ماعىناسى – كٷشتٸ, قاتتى», ەبٸلعازىنىڭ  «شىڭنىڭ» ماعىناسى ۇلىق جەنە قاتتى دەگەن بولار» دەۋٸمەن دە سەيكەس كەلەدٸ. ال قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸندە مۇنداي سٶز جوق. ول تٸلدە «شىڭدالۋ» – تۋجيرەح, ال «تەمٸر شىڭداۋ» – تٶمٶر شيرەەح دەلٸنەدٸ.

قازاقتىڭ دىبىستىق تاڭبالارى: 1.ا,ە,ە,   2.ب,پ,  3.گ,ع,ك,ق,   4.د,ت,   6.ج,ز,   7.ي,ي,ى,ٸ,  8.ل, 9.م,   10.ن,ڭ,   11.و,ٶ,    12.ر, 13.س,ش,    14.ٷ,ۇ,ۋ,  15.ھ.  بولىپ, 15 توپقا بٶلٸنگەن.  قازاق الىپ بيٸنٸڭ كەرەمەتٸ, بارلىق تاڭبالار مەن بۋىندار وسىلاي 15/15 بولىپ بەلگٸلٸ بٸر ماتەماتيكالىق جٷيەگە, ياعني ادام اتامىزدىڭ شەجٸرەلٸك جٷيەسٸنە ساي ورنالاستىرىلعان. مىنا توپتاردىڭ باسىندا تۇرعانى باستاۋى بولسا, سوڭىندا تۇرعانى سول بۋىننىڭ تولىپ, تولىسقان سوڭعىسى. بٸر دىبىس-تاڭبادان تۇرعاندارى ماعىناسى ٶزگەرمەيتٸندەرٸ.

شىڭعىس دەگەنٸمٸزدەگٸ ەكٸنشٸ بۋىننىڭ باسىندا تۇرعان «ع» دىبىس-تاڭباسى وسى كەستەنٸڭ ٷشٸنشٸ قاتارىنىڭ ەكٸنشٸ بۋىنىندا (گ,ع,ك,ق) ورنالاسقان. «گ» - گاز (اۋا) دەپ قاز-دىڭ نەگٸزٸن قالاسا, «ع» - اعا دەگەن سٶزدٸڭ جەنە قيمىل ەرەكەتتٸڭ شىققان شىڭىن بٸلدٸرٸپ تۇر.

مىسالى, وسى ەكٸنشٸ بۋىندا تۇرعان «عىستان» - اعىس (قيمىل-ەرەكەت), باعىس, كٷنباعىس (ەجەلگٸ كٷندەر (گٷندەر) سالعان اتا-بابا جولى, باعىتى), سوعىس (اتالار سالعان اللانىڭ اق جولىنان تايماۋ ٷشٸن), توعىس (تولىپ, تولىسقان مٷددەلەردٸڭ بٸر جەردەن شىعىپ توعىسۋى), شىعىس (باستاۋ, كٷننٸڭ شىعىسى), شىنعىس (شىن-راس, ياعني اللانىڭ اق جولى, شىڭعىس (شىڭ – تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭى, بالاماسى ادام بالاسىنىڭ اللانىڭ اق جولىن تانۋداعى ەڭ بيٸك ساناسى),  سٶز ورتاسىندا مانعىستاۋ (ماڭعىستاۋ, ياعني مانداردىڭ قىستاۋى), شىنعىستاۋ (شىڭعىستاۋ) بولىپ شىعادى.  «عىس-تىڭ» تولىق ماعىناسى وسى. قازتاۋدىڭ اتىن ٶزگەرتٸپ شىڭعىستاۋ دەپ قويۋلارىنىڭ دا سىرى وسى.

قازاق تا «عىس» بٸرٸنشٸ بۋىنعا قويىلىپ سٶز جاسالمايدى. قاس بيلەردٸڭ بٸر اۋىز سٶزبەن تاريح جازۋ كەرەمەتٸ دە مٸنە وسىندا.

قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸندە ادامزاتتىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ, ەسەيۋٸ, كەمەلٸنە كەلۋٸ مەن تولىپ تولىسۋى دىبىستىق تاڭبالار جەنە ساندارمەن بەلگٸلەنٸپ بەرٸ قاتار ٶرٸلەدٸ. سول ٷشٸندە كەيدە بٸزدەر, ساننىڭ ورنىنا 1-ا, 2-ە, 3-ب, 4-گ, 5-ع, 6-د, 7-ە, 8-ج, 9-ز, 10-ي, 11-ي, 12-ك, 13-ق, 14-ل, 15-م, 16-ن, 17-ڭ, 18-و, 19-ٶ, 20-پ, 21-ر, 22-س, 23-ت, 24-ٷ, 25-ۇ, 26-ۋ, 27-ھ, 28-ش, 29-ى, 30-ٸ  دەگەن دىبىستىق تاڭبالارىن قولدانامىز.  ادامزاتتىڭ جەتپٸس مىڭ جىل عۇمىرىنداعى ەڭ العاشقى ەلەمدٸك ۇلى دەرجاۆا قازاق قاعاناتى  قولدانعان دىبىستىق 30 تاڭباcى وسى. بۇل 30 تاڭبا ەلەم تاريحىنداعى ادامداردىڭ, رۋلاردىڭ, تايپالاردىڭ, ەلدەردٸڭ, حاندىقتاردىڭ (مەملەكەتتەردٸڭ), قاعاناتتاردىڭ دٷنيەگە كەلۋ, ياعني اتا تەكتٸك رەت سانىمەن تولىقتاي سەيكەس جاسالعان. بٸز الىپ بي (ەلٸپپە) ەلەمٸندە ٶمٸر سٷرٸپ كەلەمٸز. ەلٸپبي – حالىقارالىق جاعدايدا تٷرلٸ مەملەكەتتەردٸڭ, ۇلتتاردىڭ مەدەني قارىم-قاتىناسىن جٷزەگە اسىراتىن جەنە ولاردىڭ شىققان تەگٸنٸڭ رەتتٸك ورنىن انىقتايتىن ەڭ سەنٸمدٸ قۇرال.

«ىس» دەگەن تٷبٸردٸڭ الدىنا قويىلاتىن دىبىستىق-تاڭبالاردان عىس (5), قىس (13), مىس (15), پىس (20), رىس (21), تىس (23) دەگەن التى سٶز عانا تۋىندايدى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي بەس دەگەن باعا «عىس»-قا بەرٸلگەن.

ال, اد 1-6, ادا 1-6-1, اداي 1-6-1-11, ادام 1-6-1-15, مانعىستاۋ 15-1-16-5-29-23-1-22-26 بولسا, شىڭعىستاۋ 28-29-17-5-29-22-1-22-26 بولىپ, ادام اتانىڭ ۇرپاعى مان اتا, شىڭعىستاۋ ماڭعىستاۋدىڭ جالعاسى ەكەندٸگٸ ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر.

قازٸرگٸ ٶتەمٸز دەپ وتىرعان لاتىن ەلٸپپەسٸ اتا تاريحىمىزدى وسىلاي سٶيلەتە الا ما?

وسى جەردە ارنايى اتاپ ٶتٸلۋگە تيٸس جاعداي, ولاردىڭ بەرٸ سول زاماندا تٷركٸ تٸلٸندە, ياعني قازٸرگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەن. سەبەبٸ, كٷن قاعانى مٶدە ب.ز.د. 209 جىلى قۇرعان يمپەرييادان بەرگٸ 1500 جىل ٸشٸندە قازٸرگٸ مۇڭالييا (موڭعولييا) ايماعىندا قازاق ەتنوسىن قۇراعان كٶپتەگەن تايپالار مەن رۋلار ٶمٸر سٷرگەن. بٷگٸنگٸ كٷنٸ كەرٸلگەن (كەرۋلەن) ٶزەنٸنٸڭ ارناسىنان 25 شاقىرىم جەردەگٸ شىڭعىس حاننىڭ جازعى جايلاۋى اۆارگادا 1990 جىلى قويىلعان ەسكەرتكٸشتە شىڭعىس قاعان يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان قىرىققا جۋىق قازاق تايپاسى مەن رۋلارىنىڭ تاڭباسى قاشالعان.  ولار: ارعىن, باعانالى, بالتالى, شاپىراشتى, بەرٸش, وشاقتى, جالايىر, تاراقتى, تاما, تابىن, جاپپاس, شەكتٸ, قاڭلى, تەلەۋ, كەرەي, الاشا, تاز, ىستى, اداي, سارىٷيسٸن, دۋلات, ۋاق, قوڭىرات, رامادان, التىن, كەتە, تٶرتقارا, قاراساقال, جاعالبايلى, شەركەش, سيقىم, البان, بوتباي, شىمىر, ماتاي جەنە تەرٸستاڭبالى. بۇل رۋلاردىڭ بارلىعى كٷنٸ بٷگٸندە دە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا. ولار تٸلٸن ٶزگەرتٸپتٸ دەگەن دەرەك ەش جەردە جوق جەنە بولا دا المايدى. سەبەبٸ, كٶشپەلٸ حالىقتىڭ تٸلٸ ەشبٸر ەلدٸڭ تٸلٸمەن بۋدانداسا المايدى.

 شىڭعىسحاننىڭ ٶزٸ دە, قاعاناتى دا ەجەلگٸ قازاقتار سيياقتى بٸر عانا تەڭٸرگە سىيىندى.   «مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە» شىڭعىس حاننىڭ ٷش رەت «موينىنا بۇرشاق سالىپ», تەڭٸردەن تٸلەك تٸلەگەنٸ ايتىلادى. ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ قورىمداردا (مىسالى قارامان اتا, شوپان اتا, شاقپاق اتا ت.ت.) تەڭٸرلٸك كٸرەس تاڭبالى زيراتتار كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. تٸپتٸ «شاقپاق اتا» جەر استى مەشٸتٸنٸڭ ٶزٸ دە كٸرەس بەينەسٸندە سالىنعان.

شىڭعىسحان قاعاناتىنىڭ ۇرانى الاش, تاڭباسى «تٸل» مەن «جەبە» بولدى. بۇل تاڭبا شىڭعىس قاعاننىڭ تۋعان جەرٸ مۇڭالييانىڭ (قازٸرگٸ مونعولييا) اۆارگادا دەگەن جەرٸندە شىڭعىس حانعا ارنالىپ قويىلعان وبەلسكٸدە تاڭبالانعان. ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتە مۇنداي تاڭبالار كەزدەسپەيتٸن بٸردە-بٸر قورىم جوق دەسە دە بولادى.

ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن قۇرىلىق ازييانى (قازييانى, قازاقييانى) مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ تەمٸردٸ – شىڭعىس, قازتاۋدى – شىڭعىستاۋ, حان دەگەن لاۋازىمىن – قاعان دەپ ٶزگەرتۋلەرٸنٸڭ اقيقاتى وسى.

سٶز سوڭىندا ايتارىم. قازاقتا «ەردٸڭ ەكٸ سٶيلەگەنٸ ٶلگەنٸ» دەگەن ماقال بار. اتالارىمىز ەكٸ سٶيلەمەگەن. ۋەدەسٸن جۇتپاعان. سٶزدٸڭ قادٸرٸن بٸلگەن. ٶز تاريحىن بٸر اۋىز سٶزبەن جازعان. ورىنىمەن ايتىلعان بٸر اۋىز سٶزگە توقتاعان. مىنا «شىڭعىس» دەگەن جالعىز اۋىز سٶز وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. «تەكتٸدەن تۋعان تەكتٸ», كٶنە كٶز قارييالارىمىزدان بٸلٸم «سارقىتىن» ٸشكەن, اتا سالتىن ساقتايتىن  ەرلەرٸمٸز بۇل سٶزگە توقتار, ورىس, اراپ, پارسى, اعىلشىن قىتاي ت.ت. تابىنعان «تەگٸن بٸلمەيتٸن تەكسٸز, جەتٸ اتاسىن بٸلمەيتٸن جەتەسٸزدەر» تاعى دا جاعاما جارماسار...

بٸراق وندايلاردىڭ مىنانى ەستە ساقتاعاندارى جٶن. الىپ بيٸمٸزدٸ (ەلٸپپەمٸزدٸ) قايتا-قايتا اۋىستىرىپ (بٸر عاسىرعا جەتپەيتٸن ۋاقىت ٸشٸندە ٷشٸنشٸ رەت اۋىستىرىلماقشى), قازاق تاريحىندا بولىپ كٶرمەگەن تەجريبە جاساپ سەبيلەرٸمٸزدٸ بالاباقشادان باستاپ ٷش تٸلدە وقىتىپ, جوو-نان تاريح ساباعىن الىپ تاستاپ قازاقتى تٸلٸ مەن تاريحىنان ايىرۋعا قانشا جانتالاسقاندارىمەن ودان تٷك شىقپايدى. سەبەبٸ, قازاقي ٸلٸم تەك قانا كٸتاپ ارقىلى ەمەس, جٷرەك ارقىلى دا جالعاسادى. ول ٸلٸمنٸڭ اتى تاريحات جولى, ياعني سوپىلىق ٸلٸم. بۇل ٸلٸم ەل اراسىندا ار ٸلٸمٸ, جان ٸلٸمٸ, حال ٸلٸمٸ, حاق ٸلٸمٸ  دەپ تە اتالا بەرەدٸ. جوعارىداعى زەرتتەۋ ەڭبەگٸمدٸ سول ٸلٸمنٸڭ شاپاعاتى دەپ بٸلگەيسٸزدەر.  ال, قازاقي جٷرەكتەردٸڭ سوعىسىن توقتاتۋ بٸر اللادان بولماسا, ادام بالاسىنىڭ قولىنان كەلمەيدٸ.

وسى جولداردى وقىعان بارشاڭىزعا ۇلى جاراتۋشى اللا يمان بەرگەي!

«كٸم ٶز ٷيٸن دۇرىس باسقارا السا, ول مەملەكەتتٸ دە دۇرىس باسقارا الار, كٸم ون ادامعا ٶز سٶزٸن تىڭداتا السا, ول ٷلكەن ەسكەرگە دە باسشىلىق ەتە الار. كٸم دە كٸم ٶزٸندەگٸ جامان قىلىقتارىنان ارىلسا, مەملەكەت قامىن ويلاي الار» (شىڭعىس قاعان ٶسيەتٸنەن).

مۇحامبەتكەرٸم قوجىربايۇلى, ماڭعىستاۋ