- Imm, oiymnan shyqty, azýdai-aq azǵan eken sabazyń, - dedi sotkisi tańǵy 5:40-ta mýzykalatqannan kúndegi ádetimen turyp alyp tiliniń astyna nasybaidan bir shymshymdai salyp dámin alyp otyrǵan Otarbai. Azdy degen sabazyń shalqadan jatyr jaryqtyq. Ólip jatyr. Ái, ólide de es bolar.
- Tym jaqsy qatyny bar, úsh myńnyń jaman qatyndaryna baryp lápsisine ege bola almai aramdanyp jatysyn. Ant urǵan, eń bolmasa qolynda deregi bar, pechaty, móri bar adam uialmaityndai qyzmetker, baiy joq qatyndarmen oinas jasasa eken-aý. I-sh-sh-ai, uialmai bala shaǵasynyń arasynda otyryp shai ishedi-aý, - dep Otarbai oiyn taǵy ústedi.
Tań atpai taqýasha ózimen-ózi sóilesip otyrǵan Otarbai kim, úsh myńnyń jaman qatyndaryna baryp esi kete boldyryp jatyrǵan kim? Taratyp sóileiin, al tyńdańyz.
Otarbai sharýa baqqan adal eńbegimen kún kórmekti maqsat bilip aýyldan 25 shaqyrym jerden 49 jylǵa 1000 ga jer arendaǵa alyp sharýasyn kúittep, tymaý-symaýda 100 gramyn ez-i-i-p iship júrgen kásipker edi. Keshe kórshisi toi bergen. Aptanyń aiaǵy emes dál ortasynda merekesin taratýǵa kórshisi baǵasy qol jetimdi dep aýyldan 90 shaqyrym jerdegi vaǵzalǵa jaqyn restorandy tańdaǵan eken. Toiǵa taksiletip kelgen Otarbai osy mańda turatyn klastasy Kesikbaiǵa búgin senikine qonaǵa baramyn dep eskertip qoiǵan. Kesikbai qurylys mekemesinde isteidi. Mekemesi de TOO ma, jarymaǵan mekeme áiteýir. Osydan eki jyl buryn kreditim ósip ketti dep jylap kelip 130 000 teńge qaryzǵa alyp ketken. Sonyń 20 000 teńgesin qaiyryp bergen de 110 000 teńgesin áli bermei júr. «Kóshpelide aqyń ketse, kóshe-kóshe ústińe keledi» - degen, búgin sony suraýdyń sáti túskesin toi taraǵasyn klastasyn shaqyryp alyp qonaǵa barǵan.
Barǵan qurly berekesi ketti. «Býsh sany» atalatyn akorachki salyp buqtyrǵan kúrishin bere otyryp Kesikbaidyń áieli Aijamal otaǵasyn jamandasyn kelip.
- Jurttyń erkegi siiaqty jalmańdap turǵan joq. Paidasyn bilmeidi. Men bolmasam dalada ólip qalatyn adam. Shynyn aitpaidy. Aram. Týysqandary adamsynbaidy dep Aijamal buǵan muńyn shaqqan. «Urynyń qatyny ózine ylaiyq» dep oqytyp qoidy ma? Álde shyny ma, aiasyn degendegisi me? eken. Tún ortasy aýa Kesikbai taza aýa jutaiyq dep bir tanysyn shaqyryp alyp saýnaǵa aparyp sýǵa túsirdi. Otarbai qajeti joq dese de qatyn izdedi. Otarbaidy kúttim degeni ataq qana? Qyzyǵyn ózderi kórdi. Otarbai sý-sýany men qytyrlaqtarynan aýyz tigeni bolmasa dáretin buzbady.
- Ái, shabylyp ne qylasyń «qaryzyń kóp bolsa jumyrtqa bórek je» dep Qaraqalpaq aǵaiyndar aitpaqshy bir tiyn bolsa da boryshyńdy óteseishi dep Otarbaidyń keiip otyrǵany osy. Kesikbai «Qaryz máselesin erteń sheship berem, mekemeden alynbai qalǵan 40 000 teńgem bar, bastyǵymnan alyp beremin, qalǵanyn uzatpai berermin» degesin nasybaiyn atyp jipsiz bailanyp Otarbai otyr.
***
Kesikbaidyń jumys jasaityn TOO-syna baryp «jylap qaitaryn» sanap alyp keńseden shyǵyp kele jatyr edi. Aýyldaǵy bajasy jolyǵa ketti.
- Ái, Bajok, - dep daýystaǵan bajasy Qamysbaimen amandyq-saýlyq surasyp bolyp:
- Júrgen aiaqqa jórgem iligedi degen 20 qapshyq jem alyp kete alamyz ba? - dedi Otarbai.
- Baja, sen aitqanda arqalasam da aparyp bermespin be?
- Osynda, naǵashym jumys jasaityn edi, meni kút qazir shyǵamyn. Ái, sen poezist ediń ǵoi, bir myqty aqynnyń ortalyq kitaphanada kezdesýi bolady. Ári ketkende saǵat jarym bolar birge ketemiz. Baldyzyma kózaiym etip ózim jemińmen qosyp úiińe laqtyryp tastaimyn menimen júr - dedi Qamysbai.
- Tanymaityn jer, yńǵaisyz bolmasa dedi Otarbai. - Batyr jaýyn tanysa da, aqyn oqyrmanyn tanymaidy degen. Sózdi qoi. Myqty aqyn - dedi Qamysbai.
- Iá, sen sóz tanisyń. Sóz tanymasań kásipker bolyp júrip kitap jazasyń ba - dedi Otarbai. Sonymen eki kásipker biri shaqyrýly biri shaqyrýsyz kezdesýge keldi. Hosh, sonymen kezdesýge kelelik.
***
Qala ortasynda kezinde kúnin kóre almai jabylyp qalǵan bala baqsha ǵimaratyn tym jaqsy etip ortalyq kitaphanaǵa ainaldyrǵan eken. Uiadai kitaphana bazary aýǵan bastyqtardyń úiindei bolyp qalǵan. Kelim-ketimi shamaly. Osy qazaq bilimnen kúpti bolǵandai, kitap dese teris ainalatyn bolypty.
Kitaphananyń ekinshi qabatyndaǵy oqý zalynda aqynǵa arnalǵan burysh jasalypty. Kórneki etip Jumeken Nájimedenovtyń «Aqyn Oraq Baiǵalievtyń óleń shýmaqtary barynsha myǵym, arasynda artyq aram et joq, naǵyz poeziia» -degen pikiri ilingen eken. Buryshta aqynnyń jazǵan kitaptary men osy aqyn týraly Qazaqtyń sóz qalyptaǵan, Otarbai tanymaityn belgilileriniń pikirleri men aqynǵa bergen baǵasy anyq etip úlkeitilip kórmege qoiylǵan. Jarqyldaǵan jasandylyq joq. Qońyrqai otyrys bolaiyn dep tur eken. Jasynan juldyz jýrnalyn, qazaq ádebieti gazetin qonyshyna tyǵyp júrip oqyp qoi baqqan Otarbai sózdiń dámin biledi.
Otarbai keibir aqynnyń sózderinen qate tabarlyqtai sóz qonǵan kisi. Qazirgi aqyndardyń sóz saptasyn kelekeleidi. «Qyraý japqan» dep jazady durysy - «qyraý túsken». «Toqta taksi, súiktimdi alyp ket» durysy óleń emes qara sóz. Sondai-aq belgili Begeilerdiń de sóz qalyppaýynda hannyń qyzynda da bolatyn kemshilikterdi jipke móldiretip tizip beredi. Qazaqqa belgili aqyn J.Moldaǵalievtyń «bir ýys nandy bólip jegen» degen óleń joly sátsiz shyqqan uiqas úshin qurylǵan, durysy qazaqshasy «bir úzim nandy bólip jegen» - deidi. Otarbaidy sóiletseń shamalyǵa shaldyrmaityn shalqarlyǵy bar.
Kezdesýdi júrgizetin kóz áinek taqqan, bir sózin bir sózi basyp ozatyn asyǵyp sóileitin áiel kisi eken. Aqynnyń ómir deregi men óleńderine toqtalyp ótti. Aqyn ortasyna lirik aqyn retinde tanymal eken.
Aqyn - Oraq Baiǵaliev esimdi ardager ustaz ári Mahambettiń jienshary eken. Óleńdi erte bastasa da, ailaýdan shyǵyp ketken basy qatty báige atyndai óner qýmai, muǵalimshilikti de bastai sala tastap óndiriske ketken be, soń qaita mektepke kelgen be buralqynyń buralań júrisindei ómiri bar jetibailyq bir shal kórinedi. ... Aqyn ortasyna lirik aqyn retinde tanymal eken. Aldyn ala daiyndalǵan stýdentter aqynnyń óleńderin oqydy. Stýdentterdiń birsypyrasy óleńdi júrekpen emes kómeiden oqydy. Qajet bolsa kitaphanashylar daryndy qoldan jasap kúmpitip qoiýdy ádetke ainaldyrǵan kez ǵoi, kim ekenin sózinen taniyn degen kisishe Otarbai tórde jalǵyz otyrǵan aqynǵa synai qarady. Uzyn boily, shaǵala murtty jetpiske ense de jidimegen qýnaq kórinetin óziniń óleńi siiaqty artyq aram eti joq, sidań kisi eken. Aqyn ortaǵa shyǵyp sóz aldy.
- Men óleńdi, erte bastadym. Múmkin ákemniń yqpaly bolar, ákem ónerge, jyr shejirege jaqyn adam edi. Adai kóterlisine qatysqan, Uly Otan Soǵysynda tutqynǵa túsip nemis kúzetshisin uryp óltirip qashyp, frantsiia jerinde ózi jigittiń tóresi Doǵal dep otyratyn. Doǵal degeni Sharlde Degol. Degoldyń partizan otriadynda Qasym Qaisenov siiaqty erlikpen soǵysyp elge aman oraldy. Jylqyshy boldy. Ákem - Jambylǵa tústen, Abaiǵa qon, Abaidyń aqylyn al. Abai barma degen aýyldyń mańynan júrme deitin. Tarihtan jaqsy oqyǵasyn joǵary oqý orynynyń tarih fakýltetinde Almaty qalasynda oqydym. Jazýshylar úiine jii baratyn edim. Jumeken Nájimedenov alǵashqy jyr jinaǵyma maqtap alǵy sóz jazyp berdi. Muqaǵalidyń men týraly jyly-jyly jazbalary saqtaýly. Tumanbai Moldaǵaliev «sen klassik bolasyń Almatyda aramyzda qal» degen aqylyn almadym. Múmkin bunym durys ta bolǵan shyǵar. Almaty jazýshyny pisiredi. Biraq kitabi aqyn bolyp bólmede sóz qurastyratyn aǵalardyń yǵynan júrmeseń qurdymǵa ketedi ekensiń. Mektepte, óndiriste, el arasynda júrip jetildim de toqyradym. Eń negizgisi kóńilimdi pendelik degen kirden taza saqtadym. Ishimdik ataýlydan boiymdy aýlaq ustadym. Qazaq ádebietinde aqyn kimder degende? menińshe, Uly Abai men Mahambet bólek tulǵalar. Meniń kózim kórgen búginde baqilyq bolǵandar arasynan Jumeken Nájimedenov, Tólegen Aibergenov, Muqaǵali Maqataev, Saǵi Jienbaev, Tumanbai Moldaǵaliev, Ótejan Nurǵalievter edi. Meniń qatarlastarymnan Temirhan Medetbek, sosyn myna Qalbai Ábdiraman. Izimizden qýyp kele jatqandar arasynan Esenǵali men Tynyshtyqbek. Odan keiingi býyn arasynan eki aqyndy el aityp júr ǵoi. Halyq aitsa qalpy aitpaidy degen Svetqali Nurjan men Sabyr Adai bar.
- Men ómir men ólimdi bólip qaramaimyn. Qazaq bar jerde tiri Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń, adamzat bar jerde tiri Máskeýdegi Sergei Eseninniń, M.Lermontovtyń V. Vysotskiidiń beiitteriniń basyna bardym. Rýhani ishtei bir kúsh aldym. Avarlyq aqyn Rasýl Gamzatovtyń, orys poeziiasynyń úsh báitereginiń ekeýi Robert Rojdenstvskii, Andrei Voznesenskiilermen poeziia týraly tańdy tańǵa uryp áńgimelesetin kezderim kúni keshegidei. Meniń óleńniń ulyqtyǵy týraly óleńderimdi olar quptaityn. Ásirese erterekte jazǵan: «Tike emes eki dúnie arasy irek, týǵan taý danalardy dala sirek, ór óleń ólgenimshe seni ańsadym, qul kórip qara sózdi qara siraq» degen jyr joldarymnyń tárjimasyn oqyp sátti shyqqan shýmaq deýshi edi.
Qarapaiymdylyqtan asqan biiktik joq ekenin ómirlik ustanym etip alǵan aqyndy Otarbai jaqyn tartyp qaldy. Al, endi bir eki óleń oqyp bereiin dep aqyn Óleńderin oqydy. Óleńderi qysqa úsh-tórt shýmaqtan bolady eken. Otarbaidyń oqyǵan aqyndarynan bólek eken. Sózi memleket qairatkerleriniń sóz saptasyndai ma? Adamzat, qazaqtyq biikten oi túietindei aqyn: «Alataý, Altai, Alpi ór anasy, Týymda qyran men kók bóri arasy, bilmeimin qansha ǵasyr ótken dalam, planeta parlamenti tóraǵasy», «Men nóser jyr, sen bulttan pyraq minip, kúndi qolǵa kóterip shyraq qylyp, keńistikten keteiik kóz jazdyryp, O dúnie bu dúnieni laqtyryp»... Logikasy bólek, taza qalypty jyrdyń atasy ǵoi degen oidy zalǵa iirip ákelgen aqyn, óleńdi qoiyp júrmin dedi.
Aqynmen bir institýtta oqyǵan ǵylym doktory ataǵy bar atyraýlyq ǵalym jazýshy ortaǵa shyqty. Qulap qalar ma eken? Qalt-qult etip áreń qozǵalady. Kezdesý seniń ne teńiń? degendei kezdesýge qatysýshylar jazýshyǵa músirkei qarady. Otarbai: Jasyna jetpei kúzge salym bala kezinen baqyldap jaraityn, qys aiaǵynda ólimtigin súireýge jaramai qalatyn kók tekemniń tuqymynsha qańǵalaqtap-aq qalǵan eken, sary uzynnan aman ótse jarar edi dep oilady. Qańbaq shal komandir daýysty eken. Ashyq jýan daýysy zaldy toltyryp jiberdi.
- «Meniń jyrym búkil álem» atty shyn aqynnyń, shoń aqynnyń kezdesýine kelip otyrmyz. Oraq Baiǵaliev klassik aqyn. Men soǵys poeziiasyn zerttegen joqtaýshymyn. Joryq jyrlaryn bir adamdai zerttedim. Qazirgi qazaq poeziiasy degende myna bir epizod oiǵa oralady. Jiyrmasynshy ǵasyrdyń otyzynshy jyldardyń ortasy bolýy kerek Moskvadaǵy Kremlde Stalinniń jinalysy bolyp jatyr deidi. Kún tártibindegi taqyryp: «Bolashaqtyń armiiasy qalai bolýy kerek». Sonda Voroshilov pen Býdennyi atty ásker basymdyqqa ie bolýy kerek dese Germaniiada soǵys ádisterin oqyp kelgen Týhachevskii jaqyn jyldardyń armiiasy motorly mehanizmdi armiia bolýy kerek deidi. Ana ekeýi jeńistik bermeidi. Sol aitpaqshy búgingi qazaq poeziiasy atty áskerli armiiadai búgingi kúnniń talabyn qanaǵattandyrmai jatyr. Poeziiamyzda ushaqtyń gúrili, raketalardyń ysyldysy joq. Búgin poeziia synshysy joq. Biren-saran synshylar HH ǵasyrdyń 60-70 jyldarynyń kózimen qaraidy. Bul durys emes. Jańa kóz qarastaǵy synshylar kerek. Burynǵy móldir lirika men búgingi qoǵamdy jaýlai almaisyń. Boijetkenniń qoly deneme tiip ketti dep jyldar boiy jyrlap júrseń seni taza májúgin jyndy deidi. Búginge basqa ólshemdi óleń jyr kerek. Poeziia on segizinshi on toǵyzynshy ǵasyrdyń kúiinde qalyp qoidy. Aqyndar «Semser sert» deidi qalqan deidi moralnyi arhivke suranyp turǵan kónergen sózderdi paidalana bermei búgin. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna joldaýynda aitylǵandai tórtinshi tehnologiialyq revoliýtsiia kezeńindegi sózdermen, oilardy poeziiamyzǵa sińirýimiz kerek. Qasym Amanjolovtyń «bomba bolda jaryl júrek» dep attandaýy nemese Syrbai Máýlenovtyń soǵys kezindegi qulyndaiyn dep jatqan bieni sýretteý jyrlary sol mehanizmdi soǵystyń áseri. Qoǵamdaǵy qubylys aqynnyń taqyryby bolýy kerek ekendigin álem aqyndary aityp ótken. Aqyndar kabinette otyryp alyp sóz qurastyrmai dalaǵa shyǵýy kerek. Aqyn Oraq Baiǵalievtyń myqtylyǵy kóregendigi sonda, bul qolyna qalam alǵaly ómirimizde bolyp jatqan qubylystardy jyryna ózek etip keledi. Aqynnyń taqyryby: Planeta, motor, avto arǵymaq, ǵarysh materikter bolyp keledi. Japondarda bir sóz bar «poslednyi samýrai» degen. Biz poslednyi samýrailyqtan arylýymyz kerek poeziiamyzdy órkeniet keńistigine alyp shyǵýymyz kerek. Biz osydan aqsaýdamyz. Qazirgi tanymal keibir aqyndarymyzdyń poeziiasy «Solǵan gúldei» semip turady. Mundai óleńder sizge bilmeimin maǵan keregi joq. Mine Oraq aqynnnyń ereksheligi osyny kóre bilgen dep oilaimyn. «Kósheler kól oryndalar bar maqsat, qyzyl gúlder qaýyz dánin jarmaq shaq, jol saqshysy djipterge aý tappai, jaǵada tur jigýlige qarmaq sap», nemese «Bul kúnde boiymdaǵy aiyp kúsh kem, jiyrma bes! Kaspidi urttap, Jaiyqty ishken», «sózi sý siiaqty ma qum mekeni, jolyqtym muńym shaǵyp kimge tegi, kózi de kóńili de óp-ótirik, iisi kúlkisiniń múńk etedi» tamasha emes pe? Aityńdarshy osylai jazǵan Oraq Baiǵalievti ólkemizdiń eń myqtysy demei kór. Qazaq poeziiasyndaǵy ekeýdiń biri - Mańǵystaýdyń bas aqyny Oraq Baiǵalievke «Soǵys jáne Poeziia» atty zertteý monografiiamdy tapsyrýǵa ruhsat etińiz - dedi.
Oqyrmandar qol shapalaqtap qańbaq shalǵa rizalyǵyn bildirip jatyr. Otarbaidy lektor tánti etti. Júrgizýshi qolyna qaǵazyn ala bergende zaldan gúr-gúr etip bir tyńdaýshy sóz surady. Iship alǵan ba álde jaratylysy solai ma? Kózi shoqtanǵan, tili kúrmelińkirep sóileitin, shashyn taqyrlatyp alǵan sheshen sýyryldy. Arqasy qozǵan aqynsha qolyn sermep sóileidi eken. Shamasy filolog bolar. Aqyn óleńderin kil tonikalyq pa silabotonikalyq dedi me órmekshiniń torynsha ádiptelgen shýmaqtardy garmonizm dedi me, geroizm dedi me áiteýir maqtady.
Otarbaidyń uqqany: Oraq Baiǵaliev joqtaýshysyn, zertteýshisin kútip jatqan aqyn. Ashylmaǵan materik, igerilmegen tyń eken. Sóileýshiniń aqyndarǵa jazýshylarǵa ókpesi qara qazandai ma? Burynǵynyń aqyny qoǵamnyń aýrýyn aitamyn dep kóshten qalady eken. Mysalshy Krilov ashtan ólgen eken. Talai aqyn kóshten qalǵan eken. Maksim Gorkii týraly sheteldikter estelikterinde: Shetel jazýshylaryn keńestiń qarataban jazýshylarynan M.Gorkii qabyldady. Jazýshylyǵynda min joq jazýshy maikisiniń syrtynan kóileksiz pidjak kiip alǵan. Onysyn jasyryp moiynyna sharf orap alǵany jazyldy. Bizderdiń kózqarasymyzsha jazýshy bol, aqyn bol ústi men kóńilin bútindeýdi oilamaityn, Kýrchatovsha saqalyn alýǵa qoly timeitin eńbek adamy bolyp ótetin intelekttiniń adamdary dep túsinetin edik. Amerikalyq Nobel syilyǵyn alǵan bir jazýshyny Amerika prezidenti shai ishýge shaqyrǵanda: 200 shaqyrymǵa bir aiaq shai úshin janarmai shyǵyndap baryp, ýaqytymdy shyǵyndap baryp jynym barma dep barmaǵanyn kórip bilip otyrmyz. Al, bizdegi aqyn jazýshylar rý basy bolyp ainalasyna top qurap Qunanbaisha qońdanyp alyp as berip júr. Tarihty burmalap kitap jazatynyn qaitersiń? Qý bastan qýyrdaqtyq et alatyn qý bolyp alǵan ózderi. Jazýshy kim, aqyn kim? Odashy kim aiyryp bolmaityn kúi keshýdemiz dedi. Aqyn degen halyqtyń adamy, halyqtyń biigi emes pe? Men bul kezdesýge shaqyrylǵanym joq. Kitaphana daiyndalyp jatyr eken, kezdesýde bolaiyn dep irkilip qaldym. Oraq Baiǵalievti bilemin. Jaqsy aqyn. Jalyn atqan jas kezinde burqyratyp jazdy. Ózindik qalyby bar aqyn retinde syilaimyn dedi.
Aitpaǵy ne, dáti ne óziń taýyp al degendei qoldy bir siltep zaldan shyǵyp ketti. Múmkin ashy sýdyń ýyty taraǵasyn taǵy bir simirip almaqqa ketti ne qoǵamǵa ókpemdi aittym, meniń keshimdi qashan ótkizesińder dep zil tastap ketti. Otarbaidyń oiyna Motorist Qambar oraldy. Temirdiń tamyrshysy Qambar ashy sý ishse matordy shashyp tastap araq ishpekke ketip qalyp araǵa kún salyp kelip jinap beretin. Ádebiettiń bul da bir Qambary da.
Júrgizýshi sál-kem yńǵaisyzdanyp, aqsha júzi kúreńitip ketti. Sál únsizdikten soń «qurmetti kezdesýge qatysýshylar stsenarii boiynsha ýaqytymyz az qaldy. Bir eki ánnen keiin Oraq Baiǵalievtiń óleńderin zerttep júrgen ustazǵa sóz bereiik. Kezdesýge arnap shaqyrǵan ólketanýshy jetpis kitaptyń avtory jýrnalist aǵaǵa sóz bereiik» dep tizgindi qolǵa alyp sózdi azaitaiyq degendi emeýirinmen tanytty.
Óner kolleji stýdentteri aqynnyń sózine jazylǵan ándi oryndady. Ánniń sózi oilylaý eken. Án oryndalyp bolǵan soń ortaǵa eńkish boily, kezinde ishte buǵyp qalǵan ba kópshilikke jasqana qaraityn sary óńdi kisi shyqty. Qopyraǵan qaǵazdaryn jiyp qoiyp «yńǵaiǵa kóship sózimdi qysqartyp aitaiyn» dedi.
- Jańaǵy aǵai, soǵys poeziiasy týraly aitty ǵoi. Myna bir aýdarma esime oralyp tur: «Damyldaiyq fashisterdi qyrarmyz, liýkti ash, motor tynsyn durys qoi, biz adamdar bárine de shydarmyz, al mashina ne degen men qurysh qoi» deidi osydan 80 jyl buryn orys poeziiasy. Qazaqstan boiynsha osydan eki jyl buryn patriottyq ánge baiqaý jariialandy, sonda aqyndarymyz sarbazdardy quryshqa teńedi. Budan baiqaǵanymyz bizden orys poeziiasy kóp jylǵa alǵa ketti dep aita alamyz. Osy olqylyqty toltyryp tipti bárinen de asyp ýaqyt pen úsh ólshemdi keńistikten asyp jyrlap júrgen aqyn Oraq Baiǵaliev desek qatelespeimiz. Aqyn: «Jyljyǵan jyldar ýatyp emip, barady qairan qýatym kemip, óleńim ómir súrer-aý máńgi, qalmasa myna ýaqyt ólip» nemese «Muhit ta teńiz... deidi-aý Nuq bar, qońsy emes demeý keide alys jurt jar, Arabi álem bólengen nýǵa, Arqadan aýsa Beibarys bulttar» dep qazaqy ólshemdi biiktetedi. Qypshaq dalasynan shyqqan tulǵalardyń órkeniet qalyptastyrýdaǵy álemdegi orynynyń joǵary ekendigin bizderdiń kezinde álemdi titiretken susty el bolǵanymyzdy óleńmen órnektegen. Bul basqalarda joq. Sondai-aq «Qutylǵan az qyzyl qanǵa bókken kóp, kúnder zaýlap mashinadai ótken lek, tamyryma tejeýi joq dert kirdi, baǵytynda baǵdar shamdar kókpeńbek» dep poeziiaǵa búgingi kúnniń qubylystaryn adam qolymen jasalǵan jasampazdyqty sińiredi. Jalpy men ónerge matematikalyq kóz qaraspen qaraimyn. On segiz myń ǵalamda Jaratýshy jaratqanda jai syzyqty da jaratqan. Osy jai syzyqty adamzat aqyl oiy koordinatalyq túzýge ainaldyrý úshin jai syzyqqa bastapqy núkte, baǵyt, birlik kesindi uǵymyn berip qalyptaidy. Osy qalyptaý búgingi órkeniettiń ózegi, sulýlyq simmetriiasynyń irgetasy jáne kúre tamyry bolyp tabylady. Mysaly ǵimarattar adamzat qolymen standarttalǵan tastardan turady. Standarttalmaǵan tabiǵi kúiinde qotyr tastardan ǵimarattar turǵyza almaisyń. Sol siiaqty sózdi qalyptaityn jazba aqyndary bolmasa ádebiet jetistikterge jete almaidy. Kezinde jyraýlar poeziiasy birinshiden ne jaman, ekinshiden ne jaman biiginen ári asalmai toqyrady. Osy kezde uly Abai qazaq poeziiasyna álemdik túr berdi. Keńistikke alyp shyqty. Qazir impervizatorlyqty jazbasha qalyptaýdan joǵary qoiatyndar áli de aramyzda bar. Olarǵa sóz qalyptaýdaǵy jazba aqyndardy dizainer retinde túsindirý kerek. Mysaly aitysta aitys aqyndary daiyndalyp shyǵady eken degendi aqparattardan estip qalamyz. Daiyndalý kerek jáne olardy daiyndaýda Oraq Baiǵalievtyń poeziiasymen sýsyndatý kerek der edim. Sondai-aq aqyn: «Aspannyń aty qara bulty kisinep, bulaqtar burań qaǵyp kúlkisi nil kók, kókjiek kempirqosaq basquryn tartyp, tóńirek myń qubylǵan túlki súgiret» eshkimde joq, tek qana Á.Qasteevtyń sýretterinde bar kórinister. Aqyn Oraq Baiǵalievti lirik aqyn dep baǵa bergen. Árine lirik aqyndardyń baǵasyna daýym joq. Alaida mynany aita ketý oryndy: Lirika mýzykanyń aldyna túsip alyp sý tógilmes jorǵadai taipalyp turady. Bir túigenimdi aita keteiin. Meniń naǵashylarymnyń aýlynda Múdir degen baýkespe boldy. Attary jorǵa emes, kil jaraý, shoqtyǵy biik keletin. Aiańy adamdy soǵyp tastaityn. Sol siiaqty Oraq Baiǵalievtyń óleńderine án saz az jazylatynynyń sebebi qýattyń dúmpýi myqty. Aqyn óleńderinde qýattyń dúmpýi baiqalady. Sezim men oi qatar júredi. Óleńderi qysqa bul filosoftyń qoly. Basyn ashyp aitý kerek kei filosoftar óleńdi oiǵa, aqylǵa qalyptaidy. Bulai óleń jazý kempirinen aiyrylyp jalǵyzdyqty moiyndap sopylyqqa bet burǵan jetim shaldyń zaman aqyrdy tóndirip otyrǵan keipin beredi. Al Oraq Baiǵalievtai aqynnyń óleńinde sezim únemi astasyp júredi. Jalpy aqynnyń ereksheligi: óleńdi qysqa jazýy, qoǵamnan alshaq ketpeýi, kitabi bilimdi kókirek labarotoriiasynan ótkizýi, ozyq oiy, qýattyń dúmpýi. Álemdik deńgeide oilaýy bolmaq. Bul jaǵynan ólkemizde Oraq Baiǵaliev oqshaý turǵan jalqy, dara aqyn - dedi.
Bir kitap jazbaǵannyń sózi mynaý bolsa jetpis kitap jazǵan jýrnalist jeti qyrdan asar dedi me? Júrgizýshi áiel: delebesi qozyp ázer otyrǵan jýrnalistke qarap qiylǵandai - Aǵa, qysqaraq sóilersiz dedi.
Jýrnalist: Men, Oraq Baiǵalievpen bir klasta oqydym. Men de óleń jazdym. Ortanqol aqyn bolǵansha úndemegenim jaqsy dep tastap kettim. Oraq Baiǵalievti peizajist Býnin men qatar qoiý kerek. Býnindi tárjimalaǵan zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaev. Tárjimasy túpnusqadan álde qaida sátti shyqty. Aqynnyń erekshelikterin sóz tanýshylar atap ótti ǵoi, Oraq Baiǵalievty ólkemizde «Bas aqyn» dep ataý oryndy shyǵar. Men Oraqtyń óleńderi týraly aitqanda lirik dep tanimyn. «Sen jaqta kún ashyq shyǵar, al biz jaqta kún sirkirep tur» dep bastalatyn óleńinde qanshama syr jatyr. Jalpy aýyl týraly jazsyn, mahabat týraly jazsyn, «Búkshigen motor, avto arǵymaq, planeta, keńistik, baǵdarsham» ataýlary tildik qorymyzben jymdasyp ketkendigi úlken aqyn ekendigin bildiredi. Aqyndy aýlyna birde Ábý Sársenbaev izdep keldi. Bul týraly Oraqtyń ákesi týraly jazdym. Bul kitaptarymdy oqyǵan shyǵarsyńdar qaitalamai-aq qoiaiyn dedi.
- Aǵa, durys aitasyz, sizdiń jazbalaryńyzdy oqydyq. Rahmet aǵa, endi bir ánge kezek bereiik. Ýaqyt taiap qaldy dedi asyǵys sóileitin júrgizýshi áiel.
Otarbai qol kóterdi. Sóileiin dep pe edińiz? - dedi tyqyrshyp turǵan júrgizýshi.
Ruqsatyn almai-aq Otarbai ortaǵa shyqty.
- Búgingi kezdesýge shaqyrylmasam da Kesikbai qurdasym sep bolyp ortańyzǵa kelip qaldym. Jalpy aqyndy aqyn etetin jarnamalaý, nasihattaý ekenine kózim jetti. Búgingi kezdesýge kóńilim toldy. Poeziia týraly, jyr týraly kýrs oqyǵandai maǵlumat aldym. Meniń aitaiyn degenim, jamandarymnyń ishinen bireýi osy qalada darynda oqidy. Birdemelerdi jazǵan bolyp júr. Ólkemizdiń dara aqynyn, bas aqynyn osydan 100 shaqyrym jerde úi bar, Allaǵa shúkir, shaqyrǵaly turmyn. Jabaǵymdy jyǵyp jańaǵy jamanyma Oreke batańyzdy alyp bereiin dep edim, - dep aqynǵa qarady. - Aǵalar bar, júzin tanymasaq ta ataǵyna qanyqpyz, qonaǵym bolyńyz. Poeziia úshin, poeziianyń bolashaǵy úshin kelińizder. Men, jylqym 30 bolmasa 29-aq bolar degen emotsiiamen emes, shyn kóńilden aityp turmyn aǵalar, - dedi Otarbai.
- Alla riza bolsyn, onyń bir reti bolar, - dedi Oraq Baiǵaliev.
- Inishek, shyn kóńilmen aityp tur eken dedi, kezdesýge qatysyp otyrǵan aqynǵa jamaǵaiyn bolyp keletin shoqsha saqaldy tórtpaq kisi.
- Shyn kóńilden, - dedi Otarbai.
- Et, degende bet bar ma dedi taǵyda shoqsha saqaldy kisi.
- Sen, inishek atyńdy da bilmeimin, sen bylai jasa, maǵan osy kitaphana qyzmetkerleri arqyly ulyń menimen habarlassyn. Jazǵan-syzǵandaryn qaraiyn. Kóńilińe rahmet dedi, - aqyn.
Jaqsy onda ádemi ánge kezek bereiik, - dedi júrgizýshi Ádemi ánmen aiaqtalǵan kezdesýden el et jemese de jabaǵynyń býy burqyraǵan jas etin jegendei bolyp tarasty. Shyn kóńil degen osy-aý.
Qabyl Ábdirahmanuly
