Keiingi 31 jylda Shymkent qalasynda 19 ret ákim aýysypty. Eldegi úsh iri megapolistiń biri sanalatyn qalaǵa nege basshy turaqtamaidy? Álde bul qalypty jait pa? «Shymkenttiń jumsaq kúshi» deitin aty da, zaty da erekshe kitaptyń avtory, mádeniettanýshy-filosof, polittehnolog Abylaihan Qalnazarovpen osy másele jóninde suhbattasqan edik.
– Abylaihan myrza, sizdi syrtyńyzdan «eldegi jalǵyz shymkenttanýshy, Shymkenttiń bas ideologi» dep te ataidy eken. Zertteýdiń mundai túrine qalai bet buryp júrsiz? Shymkentti Qazaqstannyń ózge aimaqtarynan bóle-jaryp zerttep júrýińiz jershildik, tipti jikshildik emes pe?
– Táýelsizdik alǵannan beri Shymkent qalasynda 19 ret əkim taǵaiyndalyp, 16 əkim basqarypty. Muny beinelep aitsaq, sonaý 1992 jyldan beri kele jatqan 19 epizod pen 16 akterdan turatyn naǵyz serial deýge bolady. Eldegi úshinshi megapolis basqa jaǵynan bolmasa da, til-dil, demografiia turǵysynan eldegi «donor» qalanyń biri. Qazaqstannyń túkpir-túkpirine tarap jatqan ár shymqalalyq ózimen birge mentalitetin ala barady. «Aýyldan adam kóshkenmen, adamnan aýyl kóshpeidi» deitin án mátinindegi siiaqty qubylys qoi. Iaǵni, shymkenttikter kópshilik bolý esebinen eldiń damýyna, memleketimizdiń zaman talabyna sai transformatsiialanýyna eńbegimen de, ekonomikalyq belsendiligimen de, ádet-ǵuryp, minezimen de áser etýde. Shymkenttiń jumsaq kúshin tereń zertteý osy turǵydan mańyzdy. Tipten el úkimeti osy jumsaq ta tabiǵi kúshti ózi de qarýyna alatyn bolsa, talai eldik máseleni sheship tastaǵan bolar edi. Jańa egemendik tarihymyzda birqatar qara kúshke salǵan kezderimizde nendei nátijege qol jetkizdik, sonyń da teris jaǵyn kórsetkim keldi.
Odan qalsa «Ne shyqsa da, Shymkentten shyǵady» degen qyjyrtpa sóz bar. Eldegi jemqorlyq, paraqorlyq siiaqty keleńsiz qubylystardyń tamyryn bir ǵana kúngei óńirden izdeitin syńarezýler bar. Olardyń shymjatyrqaýyna da toitarys berýdi kózdedim. «Jikshildik» dep solardyń áreketin aitý kerek shyǵar. Mine, osyndai tendentsiialarǵa eldik sana jáne ǵylymi izdenispen jaýap izdeýim túrtki bolsa kerek. Al bylai Uly dalanyń palýandary men kúsh mádenieti, memleketshildik filosofiiasy, qajylar týraly da izdeniste ekenimdi jetkizgim keledi.
– Mundai kúrdeli qalany basqaratyn adam qandai bolý kerek sonda?
– Aimaq – keńistik. Ákimdik sol keńistikti uiymdastyrýshy ortalyq saiasi uiym. Al ákim sol ákimdiktiń búkil saiasaty men tiimdiligine jaýapty quziretti tulǵa. Endeshe Shymkentke de ákim bolý baqyty buiyrǵan basshy óziniń qandai bolmaǵyn anyqtaý úshin eń aldymen myna suraqqa jaýap berýge tiis: «Biz kimbiz? Men kimmin?». Mysaly, meniń ózim unatatyn amerikalyq koých Ben Horivitstyń «What you do is who you are. How to Greate Your Business Culture» (Ne istep jatsańyz, siz de solsyz. Óz biznes mádenietińizdi qalai qurýǵa bolady) kitabynda osyǵan uqsas jaǵdailar keńinen taldanǵan.
Horivits uiym basshysyna qoiylýy jáne onyń tarapynan jaýap berilýi tiis saýaldar mynalar dep esteptegen:
Tutynýshylarmen qalai sóilesesiz?...
Adamdar qinalǵanda qol ushyn sozasyz ba?...
Sizge senim artýǵa bola ma?...
Óz tarapymnan bularǵa jergilikti sipattaǵy myna suraqtardy qosar edim:
Astanadaǵy Aqorda, jalpy el strategteri Shymkentten alys-jaqyn perspektivada ne kútip otyr? Túrkistan men Shymkent Tashkentke shekaralyq balanstyq kúsh bolý kerek dep oilai ma? Shymkenttikter bolashaqtan ne kútedi?
– Sonda ákim bul suraqtardan ne túiýi kerek?
– «Ákim» – «hákim» degen tamasha musylmandyq shyǵys sózinen shyqqan. Qazir ol áýlie-hákimdikke tán sakraldy da jaýapkershiligi zor ilki mán-maǵynasynan jurdai bolǵan. Assotsiativtik qatary da jaǵymsyz obrazdarmen qalyptasty. Sondyqtan da qazaqi júiege sál de bolsa jaqyndaimyz desek, ákimqara ózin qoǵam aldyna qazirgi túsiniktegi «ákim» emes, «bi» retinde qoiýǵa tiisti. Sebebi jergilikti halyqtyń diline osy format jaqyn. Tarihi turǵydan alǵanda, bi – úshtiktiń birligi: etatist, memleketshil jáne halyqshyl qubylys. Al ákim degen búgingi jaǵdaida kóbine joǵarydaǵylardyń múddesin túgendeýmen ainalysatyn, bilik apparatyna ǵana jumys isteitin etatizmmen shektelýde. Kim taǵaiyndasa, sonyń osyndaǵy «altylyǵy» ispetti. Keibir «mádeniettileriniń» el teńdik talap etip kelgende, Konstitýtsiiamyzda atap kórsetilgendei, memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy halyq ekendigin eskermei, balaǵattap qoiyp júrgeni de sol.
– Shahar tarihynda etalon etip usynarlyqtai ákim bolyp kórdi me?
– Shymkent tarihynda ondai tulǵalar barshylyq. Jaýgershilik zamanda Abylai han jońǵarlardy jeńgennen keiin azat etilgen jerlerge halyqty ornalastyrǵany málim. Sonda Tashkentke datqa qylyp qaraýyl Qanai bidi qaldyrsa, Shymkentke ákim qylyp Balyq myrza degendi qaldyrǵan. Olardan da bólek qanshama atpal azamattardyń esimi el jadynda qalǵan. Sol Abylaidyń Samarqan-Buqara saparynda kórgen túsi áfsanasynda aýyzǵa alynatyn Sairam men Shymkent ákimi Ǵabdylrahman týraly ne bilemiz? Osylardyń ishinde Ǵabdylrahmannan basqa qai-qaisysynyń ómir tarihyn alsaq ta ózine tapsyrylǵan el men aýmaqtyń baǵy úshin otqa da, sýǵa da túsken naǵyz qairatker, óz ýázipasyna adal adamdar bolǵanyn kóremiz.
Demek, budan shyǵatyn qorytyndy sol, shyn ákim iaki bi – bul keńseniń qabyrǵasyna ilinip turǵan baǵdarlama ia plakat emes. Kópshilik jinalǵan jerlerdegi jalyndy sózder de emes. Aqparattyq-marketingtik, piarlyq jumystar da emes. Ákim halyqtyń kózinde eń aldymen baiaǵy bilerdiń úrdisimen naqty is-qimyl men halyqshyl atqarylǵan tirlikter beinesin toltyryp turýy kerek. Naq osy nárse ákimniń basty anyqtaýyshy. Qańtardan keiin bir qalaǵa jetekshi bolǵan dókeidiń oqqa ushqan bozdaqtardyń qyryq kúndigin ótkermegen halyqqa kóńil aitýdyń ornyna, bázbireýlerge alǵys aitqanyn, oǵan kópshiliktiń qalai shamdanǵanyn da kórdik emes pe? Iaǵni ákim kim bolǵysy keledi, erteń ornynan ketkende el esinde kim bolyp qalǵysy keledi? Osyny ózi úshin ózi sheship almai bolmaidy.
– Siz aitqandai Shymkent siiaqty tutas bir qalanyń taǵdyryn jalǵyz ákimniń qolyna tapsyryp qana qarap otyrý qanshalyqtyń durys?
– Jańa kezeńdegi qalalyq ákimdik te qoǵamǵa burynǵydan da tiimdi qyzmet etýi kerek. Óitkeni sońǵy kezderi bilik onsha-munsha kem-ketigin, qatelikterin bildirmei turatyn sakraldylyq jamylǵysynan aiyrylyp qaldy. Ol búkil Qazaqstan úkimetine tán júielik kemshilik – qai jerde órt bolsa, sonda shlángisin ustap, alaókpe bolyp shapqylap júretin órt sóndirýshi bolmaýy kerek. Iaǵni onyń jumysynyń nátijeleri qoǵamǵa ǵana tiesili jáne máselelerdiń aldyn ala bilýimen de mańyzdy. Alaida ákimdik qoǵamǵa tolyqtai baǵynyp nemese oǵan tutastai sińip kete almaidy. Ákimdik mádeniet jaǵynan qoǵamnan asyp túsýi kerek. Al buǵan yqpal etetin asa zor kúshtiń biri – ákimniń tulǵasy jáne adami mádenieti men tártip týdyrýshy liderlik standarty desek, artyq aitqandyq emes.
Menińshe, tap qazir Shymkentke basshylyq etýshi ákim qala aýmaǵynda jańa etikalyq normalardy qalyptastyrýy kerek. Al bul jumys eń aldymen ákimdiktiń óz ishinen bastalýǵa tiis.
«Ár kompani ia joǵary dárejeli adamgershilik printspterine iemiz dep sanaidy. Alaida qarapaiym qyzmetkerlerinen surasań, olardyń aýzynan múlde basqa áńgimeler estir edińiz. Adamgershilik printsipterin endirý óte qiyn jáneden bul uzaqmerzimdi kontseptsiia. Adamgershilik printsipteri, adaldyq pen tárbielilik – uzaqmerzimdi mádeni investitsiia ispetti. Olardy engizýdiń qiyndyǵy sol, munda eki standarttylyqqa jol joq. Minez-qulyq normalary basshyǵa da, qosshyǵa da birdei, ýniversal bolýǵa tiis» deidi bul týrasynda álgi Horivitsekeń.
Osyny tereńinen paiymdai alsa, bir Shymkent emes, qai-qaisy jerdegi ákim de óz jerlesteriniń adamgershilik-moraldyq deńgeiin júieli túrde asqan yjdaǵattylyqpen kótergen bolar edi. Qysqa merzimdi paidany ǵana oilamaǵan basshy sóitedi. Eger shymkenttikter de óz qalasyn maqtan tutsyn desek, uzaqmerzimdi maqsattar aiasynda áreketke basymdyq berilýi kerek.
Liderlik teoretikteri mundai maqsat-mindetterdi basshylyqqa alǵan elaǵalaryna «shok týǵyzatyn tártip engiz» dep keńes bergen.
Birinshiden, ol tártip este qalarlyqtai jumyr bolýǵa tiis. Eger adamdar ony umytsa, onda olar mádenietti de umytady.
Ekinshiden, ol tártip «nelikten?» degen suraq týǵyzýǵa tiis. Iaǵni bul tártiptiń joiqyndyǵy sondai «ázildep tursyń ba?» dep suraityndai bolsa quba-qup.
Úshinshiden, atalmysh tártip mádenietke tikelei áser etýge tiis. Al «nelikten» degen suraqtyń jaýaby mádeni tuǵyrnama aiasynda túiindelse lázim.
Tórtinshiden, adamdar bul tártippen kúndelikti betpe-bet kelýleri kerek. Ágáraki, sizdiń tańǵajaiyp tártibińiz jylyna bir ret qana oryn alatyn sitýatsiiaǵa ǵana qatysty bolsa, onda onyń iske asyrylýynda da mán joq degen sóz jáne tártiptiń durys túzilmegendigin bildiredi.
– Bir tanymal bloger «Shymkentke tek jergilikti pysyq jigitter shydaidy» depti. Ákimdi synaý máselesine qalai qaraisyz?
– Ákim halyqtyń qojaiyny emes, malaiy ekendigin bildirip otyrý úshin nege synamasqa?! Alaida aitylatyn orny men shegin bilý, ádepten aspaýǵa muqiiat bolǵan jón. Amerikalyq jazýshy Mark Tven aitpaqshy, shyndyqty sýly súlgi sekildi betke laqtyrmai, palto sekildi iltipatpen usyný kerek.
Qoǵamdaǵy naqaq ádiletsizdikke kónip, qiianattardy lám demei qabyl alǵandar sol zamatta bolmystyq sýitsid jasaitynyn da umytpasaq. Mansabyn oilap, basqasyn oilap, týrashyldyqtan tartynǵannyń óz ary aldynda kóńili pás, júregi de tynysh emes. Mysaly, adam balasy sybailas jemqorlyq faktilerine qatysty qalai úndemei qala alady?
– Qala tarihynda synmen tiimdi jumysty jolǵa qoiǵan ákim retinde kimderdi aita alasyz?
– Negizi kez-kelgen synnyń máni tiisti qorytyndy jasaý. Dál osy qorytyndy jasaý tarmaǵyna qatysty kezinde bul óńirdiń basshysy bolǵan, iaǵni Túrkistan men Shymkent bir kezdegi «OQO» ákimi Asqar Myrzahmetovtyń tájiribesin nazarǵa almai ketýge bolmaidy. Ol óziniń baspasóz hatshysy, baspasóz qyzmeti men ondaǵy monitoringshilerge BAQ, áleýmettik jelilerdegi óz quzirettiligine kiretin salalarǵa qatysty búkil negativ pen syndy, máselelerdi jinaqtap, solardy elep, ekshep otyrýdy tapsyratyn bolǵan. Olardyń ishindegi asa kókeikesti nemese shyn máninde negizi barlaryn baqylaýǵa qoiyp, óz qolyn qoiyp, tiisti basqarma basshylarynyń túiindi tarqatýyn qatań qadaǵalaǵan. Búginde ańyz siiaqty kóringenimen, Shymkentte osyndai da ońdy ister atqarylǵan. Búginde qarapaiym aýyl men aýdanda sheshiletin máseleler, aitalyq, qarapaiym jol salý men aryq qazýǵa da Qasym-Jomart Toqaevqa ashyq hat jazý kóbeidi. Sonda Memleket basshysyna deiingi aralyqtaǵylar túk bitirmei jalaqy ala bermek pe? Olai bolatyn bolsa, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń bir býyna máslihattardyń mártebesi men quziretin arttyryp, is tizginin solarǵa bereiik.
– Bir suhbatyńyzda «Reitingtiń de reitingisi bar, tipten, ákimder reitingin jasaý basshylardy bopsalaýdyń jańa bir túri bolyp bara jatyr» dep atap ótipsiz. Muny qalai túsinsek bolady?
– Ákimder reitingterinde qala basshylyǵynyń top jaryp júrgeni, tipten, bul jaǵynan Almaty sekildi liderlerdi artqa tastaǵany, aitalyq, 2021 jyldyń basty jańalyǵy bolǵany jasyryn emes. Biraq reiting jasaýshylardyń sanyna emes, syn-sapasyna da qaraý kerek. Ásilinde reiting degen jekedara adamdar men traibalistik-toptyq kommertsiialyq ustanymnan ada tarazyly-taldamalyq bolýy tiis. Bul eń aldymen moral men etikanyń aýylyna tiesili jai. Sonda ǵana ony tóbege tutyp, eldik aýqymda jar etýge jaraidy. Shymkentte reitingshildiksiz de úlken jumystar atqarylyp jatyr. Endi osyny tiisti deńgeide kórsetý – paryz jáne onyń ońdy tustaryn keńinen tanytý qala ideologtaryna zor syn. Ázirshe aqparattyq jumystar jaqsy deńgeide bolsa, budan da zor, uly deńgeige jetkizýge bolady. Tek erik-jiger, qajyr-qairat túgesilmese bolǵany.
– Sonymen, tujyrym jasaý tusyna da kelgendeimiz. Ózińiz qandai ákim modelin usynǵan bolar edińiz?
– Jalpy, «Halyq aitsa, qalt aitpaidy» degen bar ǵoi. «Shymkentke qandai ákim kerek?» degen saýalǵa jergilikti qoǵam belsendisi Áset Ássandi aǵamyz kezinde bylai depti: «Shymkent – mentaliteti bólek megapolis. Bul qalaǵa halyqty túsinetin, bir tolqynda sóilese alatyn, qazaqshaǵa jetik, iskerligimen qosa adaldyǵy, minezimen qosa qarapaiymdylyǵy teń ákim kerek». Meniń de buǵan alyp-qosarym – el men jerge súiispenshiligi, qyzmet etý ideiasy bar adam bolsa deimin.
Shymkentke de kimder kelip, kimder ketpegen. Bul jerdi de «kezekti bir tezek tastaityn tóbe» dep kelip ketkender kóp-aq. Bul jerdegi kiná jergiliktilerde emes, astana jaqtaǵy sheshim qabyldaýshylarda ekendigi de anyq. Dese de saýatty túrde júrgizilgen kóp kezeńdik baǵalaý protsedýrasy ǵana emes, úmitkerdiń psihologiialyq tipajyn anyqtaý da asa mańyzdy. Kásibi mamandy tańdaý – bul onyń basqarmaq qurylymnyń maqsat-mindetterine, komandasyna, qundylyqtaryna sáikes keletinine kepildik bermeidi. Tiisinshe, profildi bylai ysyryp qoiyp, sáikes keletin janǵa izdeý salynady. Kompetentsiialar profili, tájiribe, buǵan deiingi jetistikteri jáne basqa da biografiialyq málimetterdi tanyp bilý ońai. Bárinen de qiyny – kandidattyń jeke qasietterin baǵalaý men mentaldyq erekshelikterin dóp basý. Al kásibi ákim tańdalyp, taǵaiyndalyp jatsa, bul úlken qýanysh. Endigisi onyń beinesin Shymnyń brendtik-imidjdik beinesine qondyryp, bir-birine ońtailaý ǵana qalady.
– Sózińiz aýzyńyzda... aqparattyq jumys jaǵynan nendei keńes berer edińiz?
– Memlekettik iaki úkimettik PR ereksheligi – halyqtyń barlyq tarmaǵy men qabatyn qamtýy. Aimaqtyń brendi men imidji sol aimaqtyń ákimdigine jáne ákimdiktiń brendi men imidji sol aimaqtyń jalpy beinesine táýeldi. Osynyń arasynda qala basshysynyń obrazy tur. Birinsiz biri joq. Sondyqtan úsh masshtab pen pýnktti nazarda ustaǵan abzal.
– Ekonomikalyq jaǵynan ne istegen jón?
– Orys ǵalymdary Igor Rojkov pen Vladimir Kismereshkin «Resei degenimiz – tek Máskeý men Sankt-Peterbor qana emes» dep ýaqytynda Kremilmen tiresken eken. Qazaqstan degenimiz de Astana men Almaty megapolisterimen shektelmeidi. Naǵyz qazaq eli – Shymkentteiin qalalar men Túrkistan sekildi óńirlerdiń jiyntyǵynan quralǵan. Shymkent syndy aimaqtardyń saiasi-iskerlik belsendiligi olardy alys-jaqyn shetelderde de tanymal etetini de shyndyq. Búgingi tańda eldik aýqymda basymdyq berilgen qala retinde tap shymkenttikter úshin sýyrylyp alǵa shyǵýǵa biregei shans berilip otyr. Al muny sarqa paidalana bilý kerek.
Mobildi aktivter – kapital, tehnologiia, noý-haý, basqarýshylyq ádisnamalardyń jyldam qozǵalysy zamanynda Shymqalaǵa báz-baiaǵysha inertti aktivterdi – tabiǵi jaǵdailar, klimattyq resýrstar, infraqurylym obektilerin paidalanýmen ǵana shektelý degen uiat. Ras, órkendegen aimaqtarymyzdyń ózinde ekonomikalyq turǵydan ózin-ózi qamtamasyz etý, eń bastysy ózderiniń tabiǵi resýrstaryn, ǵylymi-tehnikalyq, óndiristik jáne kadrlyq áleýetin tiimdi paidalaný máseleleri kókeikesti. Biraq máseleni sheshý úshin qazirgi zamanǵy ozyq menedjmentke júginse bolmai ma? Kerek deseńiz bul, bir kúngeige qatysty túitkil emes. Kásibi keńes berý jáne ádistemelik qoldaý, onyń ishinde jarnamalyq-aqparattyq, polittehnologiialyq salalar boiynsha elimizdiń barlyq aimaǵyna tiimdi ortalyqtandyrylǵan is-qimyl qajet. Aqordanyń qulaǵyna altyn syrǵa!
Qalai degende de biznesti damytý jáne óńirlerge investitsiialar tartý – aimaq-óńirler úshin de, Shymkent úshin de birinshi nómirli mindet. Qalany brend retinde ilgeriletýdiń basty mán-maǵynasy osynda jatyr. Muny sheshe alatyndar halqynyń kúnkóris deńgeiin jaqsartyp, jańa jumys oryndary paida bolady, turaqty tólenetin jalaqy, jergilikti biýdjetterge salyq aýdarymdary bolady. Ókinishke qarai Shymkent qalasy da halyqaralyq, aimaqtyq jáne áleýmettik eńbek qozǵalysy, kapital men taýar salasynda damymaǵan óńirlerdiń belgilerin saqtap otyr. Dotatsiialyq jaǵy taǵy bar. Úlken suraý belgi me? Úlken suraý belgi! Basshylar osyny esinen esh shyǵarmaýy kerek.
– Qazir isten buryn sózdiń, piardyń adamyna suranys bolyp tur ǵoi. Ákimge nasihat pen piardyń mólsherin bilý úshin ne kerek dep oilaisyz?
– Tap bul jerde eks-jýrnalist Jomart Aitqazynyń Uly Abai izimen azdap túrlendirip jyrlaǵan formýlasyn qatań ustansa bolǵany:
«Ar, eńbek, piardy birdei usta,
Sonda «sýper» bolasyń elden bólek.
Jeke-jeke bireýi jarytpaidy,
Jol da joq haltýrshikti «profi» demek».
At ústinde júrgende ákimniń ózi de bir juldyz esepti. Aqparattyq keńistikte qoldaý da, qorlaý da qatar júre beredi. «Reaktsiia bolmaidy» dep oilamaý kerek. Biraq ony da teris maqsatta paidalanyp, «bazbireýler sekildi «Demalysta da demalmaityn ákim» dep bas-kóz demei saýatsyz tópeler bolsa, keri effekt berýi yqtimal. Qysqasy, qala men ákimdik, ákim jumysyn jariialaý men aqparattandyrýda, qoǵammen bailanys ornatýda jańa, sapaly kreativ qajet. El qazir BAQ-ǵy qyzyldy-jasyldy nasihat-propaganda, tonna-tonna sóz ben kilometr-kilometr ýádebiet pen baǵdarlamalardan ábden zárezap bolǵan. Sondyqtan kreativti ustanym sáikesinshe senim deńgeiin, halyqtyń aqparattanýyn joǵarylatyp, jobalardy júrgizý jumystaryna múddeli toptar tartady. Eń bastysy Shymkent brendi men imidjin nyǵaityp, olardy tiimdi de ilkimdi basqarýǵa múmkindik beredi.
Onda da ákim ainalasyndaǵy PR komandaǵa kóp nárse bailanysty. Aitalyq, ákimge myqty spichraiterler kerek. Spichke jaýapty tulǵa árbir resmi málimdemeniń zańdyq, moraldyq-etikalyq, polittehnologiialyq saldaryn salmaqtap, modeldep, aýditoriiaǵa sai mátin ázirlep otyrýǵa tiis. Qazirgi jurttyń negizinen tuspal men astar degen qazaqilyqty umytqan býkvalist ekenin eskersek tipten aktýal. Mysaly, Prezidenttiń Gegel men Babel týraly sózi barshany qalai dúrliktirip edi? Memleket basshysy tárizdi ákim de arakidik jergilikti 2-3 jazýshyny atap tursa, biraz azamat aimaq deńgeiinde tanylyp qalmai ma? Sondai-aq ákim men jaýapty qyzmetkerlerge resmi qabyldaýlar men tusaýkeserler, iskeri kezdesýler, BAQ pen aýditoriia aldynda sheshen jáne saýatty sóz sóileý boiynsha arnaiy mamandar tálimin alǵan abzal. Bul jerge «Men óz sózime jaýap beremin, biraq qalai túsingenińe jaýap bermeimin» degen qarapaiym adamǵa tán qaǵida júrmeidi.
Biraq tym ádemi sóilep, sandýǵashtai sairai bergenmen, kúmpildetip piarlatqanmen, naqty nátije bolmasa da qiyn. El de tilin emizetin, arman-bolashaqty aita beretin ertekshi-sheshendi emes, kúndelikti tirshilik-turmysyn ertegi etetin Er Edige – naǵyz kósemniń jolyn tosyp júr. Muny osy kezge deiingi mitingterdiń lozýngtarynan-aq kórýge bolady
Ańdamai sóilep qoiǵan basshylardyń «Úiden tamaq ishpeimin», «Balalarym Kiprde oqidy», «Qazaqstanda kiinbeimin», «Adam Qazaqstanda aqsha taýyp, ony Londonda jaratýy kerek», «Áielimniń úiinde turamyn» siiaqty sózderi talai ájýa-haipqa tuzdyq boldy. Spichraiterden qarjy únemdemeý kerek dep otyrǵanymyz osy.
Ákimge kómekshimen birge baspasóz hatshysyn tańdai bilýi de zor másele. Ol da óz basshysynyń tulǵalyq bolmysy men kontseptsiiasyn, oiyn túsinetin, bir-birine keraǵarlyǵy joq, «rezvisi» keletin adam bolýy kerek. Baspasóz hatshysy da ákimdi ósire de, óshire de alady. Munyń jarqyn mysaly retinde Qazaqstandaǵy baspasóz hatshysy qyzmeti men qoǵammen bailanys salasyn sapalyq jańa deńgeige kóterip, elenetin laýazymdar qataryna qosqan Berik Ýálidi ataýǵa bolady. Tek bul jerde nartsiss baspasóz hatshylaryna tap bolýdan saqtaný kerek. Ondai hatshylar ákimniń, jalpy basshylyqtyń, mekeme-uiymnyń ózinen buryn bir óziniń jeke basynyń piaryna basa kóńil bólip, shyn basshynyń obrazyn óziniń «bop kóriný» mozaikalary jáne messedjderimen shyrmaýyqtai shyrmap tastaidy. Ondailar basshysyn kórsetetin jerde ózin orynsyz tyqpalaýdan tartynbaidy hám uialmaidy. Bul etikaǵa da, kásibilikke de jat nárse. Zamanynda Shyńǵyshan táńiri syilaǵan biliginiń alǵashqy nasihatshysy Kókeshi baqsyny ýaqyt óte kele jekedara handyq biligine qater týǵyzǵan osy nartsisstigi úshin qan shyǵarmai, omyrtqasyn syndyryp óltirgen.
– Shymkent ákiminiń imidji týraly biraz dúnie aitqan siiaqtysyz. Al Shymshahardyń óziniń immidji týraly ne aitasyz?
– Qala brendi men imidjdik obrazynyń eń osal tusy – qala ortalyǵy. Mysaly, «Tsentr bolsa da, jaryq sóne beredi» nemese «Dál ortalyq dańǵyl boiyndaǵy ǵimarattar qulaǵaly tur» degen ár shymkenttikke tanys lepes. Sol siiaqty qala mańyndaǵy eldi-mekenderdiń infraqurylymy men syrtqy kórinisi de zor másele. Kei-keide el-jurt «Qalaǵa tiip tursa da sý joq», «Jol oidym-oidym» dep keiip jatpai ma, osy! Almatynyń qaq ortasynda, tapa-tal túste Denis Tenniń adam qolynan ólýi siiaqty keleńsizdikter imidj ben brendke joiqyn soqqy beredi. Astanadaǵy «Han shatyrdyń» janyndaǵy burynǵy qirandy saiajailardyń qaldyqtary álemdik aqparat keńistiginde astanalyq sharm men obrazǵa qanshalyqty nuqsan keltirgenine de kýámiz. Milliondardy shashyp júrip jasalǵan PR jumystar urlanyp kelgen sheteldik fotograftyń bir batyrmany basqanynyń astynda qaldy. Tap sol siiaqty «Qosshy» qalasyndaǵy jol men aýyz sý sekildi máseleler de úlken imidjdik shyǵyndar keltiretin faktor bolyp keldi. Sebebi muny kórgenderde «Qazaqstannyń ordasy degen astananyń ózinde mundai bolsa, qalǵan jerleri qandai?» degen saýaldyń týyndaýy zańdy bolsa kerek. Sol sekildi Shymkent qalasyna da óz ortalyǵynyń, ásirese ákimdik ainalasynyń «Ákimdiktiń janynda turyp, gaz joq» nemese «Dál ákimdiktiń janynda tonap ketti», «Syǵandar júr», «Jabaiy saýda» degendi bolǵyzbai, barynsha fýnktsionaldy jáne kózge kórkem bolýyn qamtamasyz etý kerek. Bir sózben, birinshi kezekte «vitrinalyq» dep esepteletin kórneki jerlerdi retke keltirgen jón. Dál bul áńgime syrt qonaqtardy qarsy alyp jáne shyǵaryp salatyn qalanyń temirjol-avtovokzaldary men áýejaiyna da qatysty.
– Osynyń bárin Shymkenttiń tizginin ustap júrgen basshylardyń ózine aityp kórmedińiz be?
– Árine, «Jumsaq kúsh» kitabynyń Word-demo nusqasyn sol shaqtaǵy ideologiiaǵa jaýaptylardyń qolyna tapsyrǵanym bar. Olar ony dereý qoldanysqa aldy, biraq men bir shette qalyp kettim. «Qalaǵa ne jasalýy kerektigin bireý teginnen tegin zerttep zerdelep ákep berip tursa, nege jasamasqa?» dedi-aý deimin. Jasady. Áli de jasaýda. Basqasyn aitpaǵanda Shymkent taqyrybyndaǵy qaptaǵan rolik-filmder, beineler qaidan shyqty? «Shymkent mahabbatym meniń» qaidan shyqty? Ótkende podkastta bir baýyrymyz marqum Jaqsylyq Úshkempirovtiń bir renjigen esteligin qozǵap, «Sheneýnikter teginge nege qumar?» dep sóilep jatyr eken. Men aitar edim, olardaǵy taǵy bir jaman ádet – óte qyzǵanshaq keledi. Tek ózderi tapqandai, ózderi ǵana istegendei bolyp júredi. Al arǵy jaǵynda qanshama kishkentai adam tasada qalady. Jeńis pen tabystyń ata-anasy kóp. Jaman ataq ákeletin nárse bolsynshy, mindetti túrde «mynaý» dep silteme bere salady. Taǵy qanshama ilkimdi qozǵaýlardy ólse moiyndapty. No comment!
Deiturǵanmen qalada dúniege kelgen árbir sábige – ul bolsa kók, qyz bolsa qyzyl tústi jáne ár sábidiń jynysyna qarai orailastyrylǵan quttyqtaý mátini bar hattyń shymqalalyq shendiler jónindegi qasań obrazdy buzýǵa jasalǵan ońdy qadam bolǵanyn aita ketkim keledi. Ol hatqa qala ákiminiń óz qoly qoiylyp tapsyrylatyn-dy. Mine, osynaý «Ainalaiyn bóbegim, bópeshim» dep bastalatyn dúnie kimniń qolynan shyǵypty? Ár ata-anany dál osyndai jylylyq pen qamqorlyq esip turǵan «nazar belgisi» qala basshylyǵyna dán riza etti. «Dál mundai iltipatty Amerika Qurama Shtattary prezidentteri ǵana jasaidy» dep estitin jurttyń bir jelpinip qalǵany anyq. Bul Qazaqstan ne, búkil TMD aýmaǵynda Shymkentte ǵana júzege asyrylǵan bolatyn. Mundai-mundaidyń da aitylar ýaqyty keledi. Ázir pisken joq.
– Sonymen, áýelgi suraqqa qaita oralsaq. Ákim qalanyń korporativtik mádenietine qalai áser etýi kerek?
– Búginde elden ketip qalǵandardyń ýáj retinde aitatyn mańyzdy sebepterdiń biri – bul mádeniettiń deńgeii, dálirek aitsaq, mádeniettiń degradatsiiasy. «Mádeniet máselesi» qalalyq qana emes, jahandyq másele jáne kinálini izdeý sheshim emes. Biraq jaǵdaidy ózgerte alatyn tus – ainaladaǵy óz «baqylaý aimaǵymyz». Aitalyq, shymkenttikter «mádenietti» kezekke turǵylary keledi. Elestetip kórińizshi, Shymkenttegi barsha mekemeler men kompaniialar myqty korporativti mádenietti damytýǵa kirisip ketse. Onyń bir kórinisi laýazymyna qaramastan jappai kezekke turý bastalsa. Birtindep minez-qulyq deńgeiinde qyzmetkerler ózgeriske ushyraidy, bul olar úshin qalypty jaǵdaiǵa ainalyp, sodan keiin otbasy múshelerine jáne olardyń qorshaǵan ortasyna taratylady. Tiisinshe, eńbek mádenietiniń arqasynda qalalyq mádeniet deńgeii ósip, uzaq merzimdi perspektivada jumys ornynda durys qundylyqtar men printsipterdi damyta otyryp, qalany ómir súrýge jaǵymdy orynǵa ainaldyramyz. Bul úderis respýblikalyq masshtabta júzege assa, máselen, shetelderge «midyń ketý» jyldamdyǵyn tómendete alamyz. Bul mádeniet joǵarydan tómen qarai qalyptasýy kerek. Kún saiyn kóshbasshylar men top-menedjmenttiń mysalynda qundylyqtardyń jasandy emes ekendigin, jumys printsipteriniń barlyǵyna jáne kez-kelgen jaǵdaiǵa qoldanylatyndyǵyn, sol arqyly RTB qalyptastyratyndyǵyn rastaý qajet.
Tap sol siiaqty burynǵy eski Qazaqstanda joǵarydaǵylarda sán bolǵan, parlament pen úkimet otyrys-jiyndarynda ministrler, vitseler, ákim-qaralar, orynbasarlar, departament-basqarma basshylary jáne basqa da túrli mansap pen laýazym ielerin tuqyrtýshylyq úrdisin joiý. Sabaq oqymai kelgen oqýshysha ursyp, oryndyqtarynan aýystyryp, kópshilik aldynda masqaralap jatýshy edi. Olar óz kezeginde óz mekemelerinde baǵynyshtylaryna dál osy teris modeldi qaitalap, tómengi esholonǵa deiin dúrligetin. Jańa Qazaqstanda osynaý mádenietsizdikke tym bolmaǵanda Shymkent deńgeiinde «stop» qoiýǵa múmkin bar. Laýazym ielerinen is pen tapsyrma barysy men nátijesi qatań suralýy kerek, biraq olardyń ar-abyroiyna nuqsan keltirip, basyp janshyp, taptamaityndai formada júzege asýy tiis. Laýazymdy tulǵany kópshilik aldynda bastyqtardyń tuqyrtýynyń astarynda jalpy halyqqa degen de astam kózqaras jatyr. Eýropalyq oishyl Piter Drýker aitpaqshy, ujymdyq rýh basshydan bastalady. Munyń birinshi kezekte kadrlyq sheshimderden kórinis tabatyny da shyndyq. Ne dese de «Teksizder tórge shyqqanda, tektiniń basyn dop qylady. Bilimsizge bilik tise, bilimdini jún qylady» degenniń keri bolmaýy kerek. Al bul jerde basshynyń shynaiylyǵy basty ról oinaidy.
Qarapaiym ómirde kisiniń aty-jóni ornyqty brend bolyp bekigende tulǵa retinde moiyndalady. Sportta da, kásipte de, barlyq salada da sol. Mysaly, jýrnalister arasynda marqumdar – Beisen Quranbek pen Amangeldi Seithan osy sanattan edi. Telejýrnalist Zeiin Álipbek, tipten, endigi shen iesi – Berik Ýálilerge qatysty da osylai deýge bolady. Qalqaman Sarin, Sanjar Kerimbai, Dimash, Golovkin, barlyǵyna ortaq bir nárse – brendke ainalý. Budan qandai qorytyndy shyǵady? Eline, jerine, idealdaryna degen adaldyq pen yqylas, kásibine jetiktik pen qurmet olardy asqaraly biikke shyǵaryp tur. Muny marketologtar jazylmaǵan zań dep te jatady. Tap sol siiaqty ákim esimi de el ishinde elshil tulǵa retinde tanylǵanda, Asqar Myrzahmetov, Qýanysh Aitahanov, marqum Berdibek Saparbaev sekildi brendter qataryna qosylǵanda onyń qoǵamǵa áseri de eselep arta túspekshi. Onyń ózinde formaldy emes, naǵyz lider bolmai jaǵdai qiyn. Qazirgi Y, Z tolqyn-urpaǵy tek qana kóshbasshylardy, shynaiy ziiatkerler men tabystylarǵa ǵana ilesedi. «Halyqty tyńdata alatyn lider joq. Bilik jaqta da, qoǵam qairatkerleriniń ishinde de» dep jany yshqynǵan joq pa, Qańtarda biraz oishyl. Tsýgtsvang!
– Jýrnalist retinde men túsinbei kele jatqan bir jait bar. Qazaq tildi oqyrman basshylardyń aýysqany týraly aqparatty talasyp-tarmasyp oqidy. Zertteýshi retinde osy qubylystyń sebebine úńilip kórdińiz be?
– Qazekeń ákimqumar jurt. Ákim-qaranyń ár qadamyn, sózin, isharasyn qalt jibermei, synai qarap otyrady. Muny ár basshy eskerýge tiis. Tipten muny aitýly qalamger Tursynjan Shapai «Kúlki jáne kóz jasy» kitabynda aiamai mysqyldaǵan bolatyn. Sonda aitylmaqshy, «ákim aýysypty» degen sóz qazir anaý aitqandai jańalyq ta emes. Biri kelip, biri ketip, qym-qiǵash basshy sapyrylysqan zaman. Eń abzaly, artynda qandai iz qaldyrdy, qandai sóz qaldy, sol mańyzdy.
Iá, Shymkent ár kezeńde basqarǵan ákimderdiń vektoryna bailanysty azdap malaiziialanǵan, túrkiialanǵan, Las-Vegas-amerikalanǵan, Ál-Farabi-Otyrar, qaiyrymdalǵan, sitilenip-zyńdanǵan, keide «jyndanǵan» shahar. Tipten, aldyńǵy ákimniń kezinde jemniń orysshasyn tappai, múiizi buǵydai bir oqymysty orynbasar shaqyryp, kitabi-ippadromdanǵan qala.
Bolashaq túlegi, kásipker, ońtústik óndirisine sonaý Amerikadan investor tartqan Darhan Jienbai aldyńǵy jyly: «Ministrdi taǵaiyndaǵan kezde «qutty bolsyn» dep edik. Qyzmetten bosatqan kezde de «qutty bolsyn» dedik. Bir kem dúnie» dep bir dókei jónegende jar salǵan-dy. Ne de bolsa ákimniń de keterinde «áttegen-ai» dep halqynyń qimaǵany jaqsy emes pe?! Al bul úshin naqty isten bólek sonymen tyǵyz integratsiiadaǵy júieli de josparly nasihat jumysy da kerek.
– Siz imidjelogiia, brendologiia týraly óte-óte kóp aitasyz. Munyń syry nede?
– Shymkent qalasyna ońdy brend bolý nege kerek? Imidj qalyptastyrý men ony ilgeriletý ne beredi? Bul máseleler nelikten tap qazir mańyzdy bolyp tur? Kerek dese osy suraqtardyń ainalasynda báriniń de jaýabyn tabýǵa bolady.
Qalanyń basty muraty – elimizdiń jańa ákimshilik-iskerlik, mádeni ortalyǵyna ainalý ekendigin paiymdaý kerek. Resmi túrde ár jerde nasihattalmasa da, bul qisyndyq turǵyda zańdy da. Sol qalanyń basqarýshy-uiymdastyrýshy kúshi – ákimdiktiń basty missiiasy da osynaý muratty basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik ortaq saiasatyndaǵy aimaqtyq saiasattyń birden-bir qatysýshysy hám júrgizýshisi retinde turǵyndardyń barlyq baǵyttardaǵy múddesin qorǵaý jáne qajettilikterin óteý ekeni málim. Iaǵni Shymkent ákimi men apparatynyń basty mindeti – túrli deńgeidegi memlekettik organdarmen, uiymdarmen, sondai-aq azamattarmen ózara qarym-qatynasta qalanyń múddesin bildirip, qala shegindegi jergilikti mańyzy bar máselelerdi sheshý, barlyq júielerdiń qyzmettik fýnktsiianalyn qamtamysz etý. Al bul jerde jarqyn brend bolý da, nurly imidjge ie bolý da, ideologiialyq mazmundaný da sol basymdyqtardy júzege asyrýǵa kerek qural-jabdyq mindetin atqarǵaly tur.
Sonymen qatar ideologiialyq-magnittik máni zor ońdy brendke ie bolý men ony ońtaily basqarýdyń bere alatyn jalpy aktivteri ekonomika tiline salyp aitqanda, investorlardyń nazaryn aýdarý jáne investitsiia aǵymyn arttyrý, eldiń ishinde jáne syrtynda qalanyń yqpaly men áserin arttyrý, týristerdiń nazaryn aýdarý jáne sol arqyly qazyna kiristerin kóbeitý, infraqurylymdy, saýdany jáne ónerkásipti damytý, jeke uiymdarmen, basqa qalalarmen, tipti jeke adamdarmen seriktestik qatynastar ornatý, qala turǵyndarynyń ómir sapasyn jaqsartý. Eń bastysy bul territoriialyq daralyqty barynsha aiqyndai túsedi. Iaǵni ár aýmaqtyń brendtik obraz-beinesimen úilesken biregei de qaitalanbas sipattamasy sol aýmaqtyń ekonomikalyq tabystylyǵy men investitsiialyq tartymdylyǵynyń negizi bola otyryp, udaiy aqparattyq qoldap-súiemeldeý men qamtamasyz etýge muqtaj jáne ishki jáne syrtqy teris áserlerden aqparattyq keńistikti qadaǵalap baqylaý men qorǵaýdy qajet etedi. Tujyra aitqanda, ákim deńgeiindegi qalalyq brendingti jolǵa qoiý shahardaǵy ómirdiń barlyq salalaryna oń áserin tigizedi jáne naq osy brendter men brend bolý ǵana zamanaýi álemde tez jáne tiimdi túrde jergilikti qyzmetter men taýarlarǵa qosymsha qun jasaýǵa septese alady.
Sóz sońynda aitaryńyz ne?
– Búginde eldiń peiili buzylyp, nieti ainydy, ulttyq temirqazyǵynan adasty dep jatyrmyz. Bul – tyǵyryqqa tirelýdiń basy. Endi odan qalai shyǵýǵa bolady? Shyǵar jol qaisy? Ynsap qundylyǵyn ornyna qoiý arqyly ǵana osy shyrǵalańnan aman-esen shyǵa alamyz. Alash, onyń ishinde ońtústik jurtshylyǵy sol ynsapqa ielik etken qaýymdardan edi. «Ynsap saiyn bereke» dep júrgender áli de túgesilip bitken joq. Al bul qasiet – imannan týyndaidy. Halyqtyń yndyn-ynsabyn, niet-piǵyl, minez-qulyq, aqlaǵyn túzei alatyn Prezidenttiń de, parlamentshiler-úkimet músheleriniń de, Shymkent mysalynda ákimniń de bir ǵana tetigi bar. Ol – ádilettilik pen ashyqtyq degen fýnktsiia. Jańa Qazaqstannyń da basty urany osy bolýy kerek. Osman imperiiasynyń negizin qalaǵan Ospan Ǵaziǵa sheih Ádebali «Adamǵa ómir syila, memleket ǵumyrly bolsyn!» dep ósiettegen kórinedi. Shymkenttikterge de ómir súrgiz, qala da ómir súrsin. Sonda bári durys bolady.
– Áńgimeńizge raqmet!
