شىمكەنتكە قانداي ەكٸم كەرەك?

كەيٸنگٸ 31 جىلدا شىمكەنت قالاسىندا 19 رەت ەكٸم اۋىسىپتى. ەلدەگٸ ٷش ٸرٸ مەگاپوليستٸڭ بٸرٸ سانالاتىن قالاعا نەگە باسشى تۇراقتامايدى? ەلدە بۇل قالىپتى جايت پا? «شىمكەنتتٸڭ جۇمساق كٷشٸ» دەيتٸن اتى دا, زاتى دا ەرەكشە كٸتاپتىڭ اۆتورى, مەدەنيەتتانۋشى-فيلوسوف, پوليتتەحنولوگ ابىلايحان قالنازاروۆپەن وسى مەسەلە جٶنٸندە سۇحباتتاسقان ەدٸك. 

– ابىلايحان مىرزا, سٸزدٸ سىرتىڭىزدان «ەلدەگٸ جالعىز شىمكەنتتانۋشى, شىمكەنتتٸڭ باس يدەولوگٸ» دەپ تە اتايدى ەكەن. زەرتتەۋدٸڭ مۇنداي تٷرٸنە قالاي بەت بۇرىپ جٷرسٸز? شىمكەنتتٸ قازاقستاننىڭ ٶزگە ايماقتارىنان بٶلە-جارىپ زەرتتەپ جٷرۋٸڭٸز جەرشٸلدٸك, تٸپتٸ جٸكشٸلدٸك ەمەس پە?

– تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ شىمكەنت قالاسىندا 19 رەت əكٸم تاعايىندالىپ, 16 əكٸم باسقارىپتى. مۇنى بەينەلەپ ايتساق, سوناۋ 1992 جىلدان بەرٸ كەلە جاتقان 19 ەپيزود پەن 16 اكتەردان تۇراتىن ناعىز سەريال دەۋگە بولادى. ەلدەگٸ ٷشٸنشٸ مەگاپوليس باسقا جاعىنان بولماسا دا, تٸل-دٸل, دەموگرافييا تۇرعىسىنان ەلدەگٸ «دونور» قالانىڭ بٸرٸ. قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە تاراپ جاتقان ەر شىمقالالىق ٶزٸمەن بٸرگە مەنتاليتەتٸن الا بارادى. «اۋىلدان ادام كٶشكەنمەن, ادامنان اۋىل كٶشپەيدٸ» دەيتٸن ەن مەتٸنٸندەگٸ سيياقتى قۇبىلىس قوي. ياعني, شىمكەنتتٸكتەر كٶپشٸلٸك بولۋ ەسەبٸنەن ەلدٸڭ دامۋىنا, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ زامان تالابىنا ساي ترانسفورماتسييالانۋىنا ەڭبەگٸمەن دە, ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸگٸمەن دە, ەدەت-عۇرىپ, مٸنەزٸمەن دە ەسەر ەتۋدە. شىمكەنتتٸڭ جۇمساق كٷشٸن تەرەڭ زەرتتەۋ وسى تۇرعىدان ماڭىزدى. تٸپتەن ەل ٷكٸمەتٸ وسى جۇمساق تا تابيعي كٷشتٸ ٶزٸ دە قارۋىنا الاتىن بولسا, تالاي ەلدٸك مەسەلەنٸ شەشٸپ تاستاعان بولار ەدٸ. جاڭا ەگەمەندٸك تاريحىمىزدا بٸرقاتار قارا كٷشكە سالعان كەزدەرٸمٸزدە نەندەي نەتيجەگە قول جەتكٸزدٸك, سونىڭ دا تەرٸس جاعىن كٶرسەتكٸم كەلدٸ. 

ودان قالسا «نە شىقسا دا, شىمكەنتتەن شىعادى» دەگەن قىجىرتپا سٶز بار. ەلدەگٸ جەمقورلىق, پاراقورلىق سيياقتى كەلەڭسٸز قۇبىلىستاردىڭ تامىرىن بٸر عانا كٷنگەي ٶڭٸردەن ٸزدەيتٸن سىڭارەزۋلەر بار. ولاردىڭ شىمجاتىرقاۋىنا دا تويتارىس بەرۋدٸ كٶزدەدٸم. «جٸكشٸلدٸك» دەپ سولاردىڭ ەرەكەتٸن ايتۋ كەرەك شىعار. مٸنە, وسىنداي تەندەنتسييالارعا ەلدٸك سانا جەنە عىلىمي ٸزدەنٸسپەن جاۋاپ ٸزدەۋٸم تٷرتكٸ بولسا كەرەك. ال بىلاي ۇلى دالانىڭ پالۋاندارى مەن كٷش مەدەنيەتٸ, مەملەكەتشٸلدٸك فيلوسوفيياسى, قاجىلار تۋرالى دا ٸزدەنٸستە ەكەنٸمدٸ جەتكٸزگٸم كەلەدٸ. 

– مۇنداي كٷردەلٸ قالانى باسقاراتىن ادام قانداي بولۋ كەرەك سوندا?

– ايماق – كەڭٸستٸك. ەكٸمدٸك سول كەڭٸستٸكتٸ ۇيىمداستىرۋشى ورتالىق ساياسي ۇيىم. ال ەكٸم سول ەكٸمدٸكتٸڭ بٷكٸل ساياساتى مەن تيٸمدٸلٸگٸنە جاۋاپتى قۇزٸرەتتٸ تۇلعا. ەندەشە شىمكەنتكە دە ەكٸم بولۋ باقىتى بۇيىرعان باسشى ٶزٸنٸڭ قانداي بولماعىن انىقتاۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن مىنا سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تيٸس: «بٸز كٸمبٸز? مەن كٸممٸن?». مىسالى, مەنٸڭ ٶزٸم ۇناتاتىن امەريكالىق كوۋچ بەن حوريۆيتستىڭ «What you do is who you are. How to Greate Your Business Culture»  (نە ٸستەپ جاتساڭىز, سٸز دە سولسىز. ٶز بيزنەس مەدەنيەتٸڭٸزدٸ قالاي قۇرۋعا بولادى) كٸتابىندا وسىعان ۇقساس جاعدايلار كەڭٸنەن تالدانعان.

حوريۆيتس ۇيىم باسشىسىنا قويىلۋى جەنە ونىڭ تاراپىنان جاۋاپ بەرٸلۋٸ تيٸس ساۋالدار مىنالار دەپ ەستەپتەگەن:

تۇتىنۋشىلارمەن قالاي سٶيلەسەسٸز?...

ادامدار قينالعاندا قول ۇشىن سوزاسىز با?...

سٸزگە سەنٸم ارتۋعا بولا ما?...

ٶز تاراپىمنان بۇلارعا جەرگٸلٸكتٸ سيپاتتاعى مىنا سۇراقتاردى قوسار ەدٸم:

استاناداعى اقوردا, جالپى ەل ستراتەگتەرٸ شىمكەنتتەن الىس-جاقىن پەرسپەكتيۆادا نە كٷتٸپ وتىر? تٷركٸستان مەن شىمكەنت تاشكەنتكە شەكارالىق بالانستىق كٷش بولۋ كەرەك دەپ ويلاي ما? شىمكەنتتٸكتەر بولاشاقتان نە كٷتەدٸ? 

– سوندا ەكٸم بۇل سۇراقتاردان نە تٷيۋٸ كەرەك?

– «ەكٸم» – «حەكٸم» دەگەن تاماشا مۇسىلماندىق شىعىس سٶزٸنەن شىققان. قازٸر ول ەۋليە-حەكٸمدٸككە تەن ساكرالدى دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ زور ٸلكٸ مەن-ماعىناسىنان جۇرداي بولعان. اسسوتسياتيۆتٸك قاتارى دا جاعىمسىز وبرازدارمەن قالىپتاستى. سوندىقتان دا قازاقي جٷيەگە سەل دە بولسا جاقىندايمىز دەسەك, ەكٸمقارا ٶزٸن قوعام الدىنا قازٸرگٸ تٷسٸنٸكتەگٸ «ەكٸم» ەمەس, «بي» رەتٸندە قويۋعا تيٸستٸ. سەبەبٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ دٸلٸنە وسى فورمات جاقىن. تاريحي تۇرعىدان العاندا, بي – ٷشتٸكتٸڭ بٸرلٸگٸ: ەتاتيست, مەملەكەتشٸل جەنە حالىقشىل قۇبىلىس. ال ەكٸم دەگەن بٷگٸنگٸ جاعدايدا كٶبٸنە جوعارىداعىلاردىڭ مٷددەسٸن تٷگەندەۋمەن اينالىساتىن, بيلٸك اپپاراتىنا عانا جۇمىس ٸستەيتٸن ەتاتيزممەن شەكتەلۋدە. كٸم تاعايىنداسا, سونىڭ وسىنداعى «التىلىعى» ٸسپەتتٸ. كەيبٸر «مەدەنيەتتٸلەرٸنٸڭ» ەل تەڭدٸك تالاپ ەتٸپ كەلگەندە, كونستيتۋتسييامىزدا اتاپ كٶرسەتٸلگەندەي, مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى حالىق ەكەندٸگٸن ەسكەرمەي, بالاعاتتاپ قويىپ جٷرگەنٸ دە سول. 

– شاھار تاريحىندا ەتالون ەتٸپ ۇسىنارلىقتاي ەكٸم بولىپ كٶردٸ مە?

– شىمكەنت تاريحىندا ونداي تۇلعالار بارشىلىق. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا ابىلاي حان جوڭعارلاردى جەڭگەننەن كەيٸن ازات ەتٸلگەن جەرلەرگە حالىقتى ورنالاستىرعانى مەلٸم. سوندا تاشكەنتكە داتقا قىلىپ قاراۋىل قاناي بيدٸ قالدىرسا, شىمكەنتكە ەكٸم قىلىپ بالىق مىرزا دەگەندٸ قالدىرعان. ولاردان دا بٶلەك قانشاما اتپال ازاماتتاردىڭ ەسٸمٸ ەل جادىندا قالعان. سول ابىلايدىڭ سامارقان-بۇقارا ساپارىندا كٶرگەن تٷسٸ ەفساناسىندا اۋىزعا الىناتىن سايرام مەن شىمكەنت ەكٸمٸ عابدىلراحمان تۋرالى نە بٸلەمٸز? وسىلاردىڭ ٸشٸندە عابدىلراحماننان باسقا قاي-قايسىسىنىڭ ٶمٸر تاريحىن الساق تا ٶزٸنە تاپسىرىلعان ەل مەن اۋماقتىڭ باعى ٷشٸن وتقا دا, سۋعا دا تٷسكەن ناعىز قايراتكەر, ٶز ۋەزيپاسىنا ادال ادامدار بولعانىن كٶرەمٸز. 

دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى سول, شىن ەكٸم ياكي بي – بۇل كەڭسەنٸڭ قابىرعاسىنا ٸلٸنٸپ تۇرعان باعدارلاما يا پلاكات ەمەس. كٶپشٸلٸك جينالعان جەرلەردەگٸ جالىندى سٶزدەر دە ەمەس. اقپاراتتىق-ماركەتينگتٸك, پيارلىق جۇمىستار دا ەمەس. ەكٸم حالىقتىڭ كٶزٸندە ەڭ الدىمەن باياعى بيلەردٸڭ ٷردٸسٸمەن ناقتى ٸس-قيمىل مەن حالىقشىل اتقارىلعان تٸرلٸكتەر بەينەسٸن تولتىرىپ تۇرۋى كەرەك. ناق وسى نەرسە ەكٸمنٸڭ باستى انىقتاۋىشى. قاڭتاردان كەيٸن بٸر قالاعا جەتەكشٸ بولعان دٶكەيدٸڭ وققا ۇشقان بوزداقتاردىڭ قىرىق كٷندٸگٸن ٶتكەرمەگەن حالىققا كٶڭٸل ايتۋدىڭ ورنىنا, بەزبٸرەۋلەرگە العىس ايتقانىن, وعان كٶپشٸلٸكتٸڭ قالاي شامدانعانىن دا كٶردٸك ەمەس پە? ياعني ەكٸم كٸم بولعىسى كەلەدٸ, ەرتەڭ ورنىنان كەتكەندە ەل ەسٸندە كٸم بولىپ قالعىسى كەلەدٸ? وسىنى ٶزٸ ٷشٸن ٶزٸ شەشٸپ الماي بولمايدى.

– سٸز ايتقانداي شىمكەنت سيياقتى تۇتاس بٸر قالانىڭ تاعدىرىن جالعىز ەكٸمنٸڭ قولىنا تاپسىرىپ قانا قاراپ وتىرۋ قانشالىقتىڭ دۇرىس?

– جاڭا كەزەڭدەگٸ قالالىق ەكٸمدٸك تە قوعامعا بۇرىنعىدان دا تيٸمدٸ قىزمەت ەتۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ سوڭعى كەزدەرٸ بيلٸك ونشا-مۇنشا كەم-كەتٸگٸن, قاتەلٸكتەرٸن بٸلدٸرمەي تۇراتىن ساكرالدىلىق جامىلعىسىنان ايىرىلىپ قالدى. ول بٷكٸل قازاقستان ٷكٸمەتٸنە تەن جٷيەلٸك كەمشٸلٸك – قاي جەردە ٶرت بولسا, سوندا شلەنگٸسٸن ۇستاپ, الاٶكپە بولىپ شاپقىلاپ جٷرەتٸن ٶرت سٶندٸرۋشٸ بولماۋى كەرەك. ياعني ونىڭ جۇمىسىنىڭ نەتيجەلەرٸ قوعامعا عانا تيەسٸلٸ جەنە مەسەلەلەردٸڭ الدىن الا بٸلۋٸمەن دە ماڭىزدى. الايدا ەكٸمدٸك قوعامعا تولىقتاي باعىنىپ نەمەسە وعان تۇتاستاي سٸڭٸپ كەتە المايدى. ەكٸمدٸك مەدەنيەت جاعىنان قوعامنان اسىپ تٷسۋٸ كەرەك. ال بۇعان ىقپال ەتەتٸن اسا زور كٷشتٸڭ بٸرٸ – ەكٸمنٸڭ تۇلعاسى جەنە ادامي مەدەنيەتٸ مەن تەرتٸپ تۋدىرۋشى ليدەرلٸك ستاندارتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 

مەنٸڭشە, تاپ قازٸر شىمكەنتكە باسشىلىق ەتۋشٸ ەكٸم قالا اۋماعىندا جاڭا ەتيكالىق نورمالاردى قالىپتاستىرۋى كەرەك. ال بۇل جۇمىس ەڭ الدىمەن ەكٸمدٸكتٸڭ ٶز ٸشٸنەن باستالۋعا تيٸس. 

«ەر كومپاني يا جوعارى دەرەجەلٸ ادامگەرشٸلٸك پرينتسپتەرٸنە يەمٸز دەپ سانايدى. الايدا قاراپايىم قىزمەتكەرلەرٸنەن سۇراساڭ, ولاردىڭ اۋزىنان مٷلدە باسقا ەڭگٸمەلەر ەستٸر ەدٸڭٸز. ادامگەرشٸلٸك پرينتسيپتەرٸن ەندٸرۋ ٶتە قيىن جەنەدەن بۇل ۇزاقمەرزٸمدٸ كونتسەپتسييا. ادامگەرشٸلٸك پرينتسيپتەرٸ, ادالدىق پەن تەربيەلٸلٸك – ۇزاقمەرزٸمدٸ مەدەني ينۆەستيتسييا ٸسپەتتٸ. ولاردى ەنگٸزۋدٸڭ قيىندىعى سول, مۇندا ەكٸ ستاندارتتىلىققا جول جوق. مٸنەز-قۇلىق نورمالارى باسشىعا دا, قوسشىعا دا بٸردەي, ۋنيۆەرسال بولۋعا تيٸس» دەيدٸ بۇل تۋراسىندا ەلگٸ حوريۆيتسەكەڭ. 

وسىنى تەرەڭٸنەن پايىمداي السا, بٸر شىمكەنت ەمەس, قاي-قايسى جەردەگٸ ەكٸم دە ٶز جەرلەستەرٸنٸڭ ادامگەرشٸلٸك-مورالدىق دەڭگەيٸن جٷيەلٸ تٷردە اسقان ىجداعاتتىلىقپەن كٶتەرگەن بولار ەدٸ. قىسقا مەرزٸمدٸ پايدانى عانا ويلاماعان باسشى سٶيتەدٸ. ەگەر شىمكەنتتٸكتەر دە ٶز قالاسىن ماقتان تۇتسىن دەسەك, ۇزاقمەرزٸمدٸ ماقساتتار اياسىندا ەرەكەتكە باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەك. 

ليدەرلٸك تەورەتيكتەرٸ مۇنداي ماقسات-مٸندەتتەردٸ باسشىلىققا العان ەلاعالارىنا «شوك تۋعىزاتىن تەرتٸپ ەنگٸز» دەپ كەڭەس بەرگەن. 

بٸرٸنشٸدەن, ول تەرتٸپ ەستە قالارلىقتاي جۇمىر بولۋعا تيٸس. ەگەر ادامدار ونى ۇمىتسا, وندا ولار مەدەنيەتتٸ دە ۇمىتادى. 

ەكٸنشٸدەن, ول تەرتٸپ «نەلٸكتەن?» دەگەن سۇراق تۋعىزۋعا تيٸس. ياعني بۇل تەرتٸپتٸڭ جويقىندىعى سونداي «ەزٸلدەپ تۇرسىڭ با?» دەپ سۇرايتىنداي بولسا قۇبا-قۇپ. 

ٷشٸنشٸدەن, اتالمىش تەرتٸپ مەدەنيەتكە تٸكەلەي ەسەر ەتۋگە تيٸس. ال «نەلٸكتەن» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى مەدەني تۇعىرناما اياسىندا تٷيٸندەلسە لەزٸم.

تٶرتٸنشٸدەن, ادامدار بۇل تەرتٸپپەن كٷندەلٸكتٸ بەتپە-بەت كەلۋلەرٸ كەرەك. ەگەراكي, سٸزدٸڭ تاڭعاجايىپ تەرتٸبٸڭٸز جىلىنا بٸر رەت قانا ورىن الاتىن سيتۋاتسيياعا عانا قاتىستى بولسا, وندا ونىڭ ٸسكە اسىرىلۋىندا دا مەن جوق دەگەن سٶز جەنە تەرتٸپتٸڭ دۇرىس تٷزٸلمەگەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. 

– بٸر تانىمال بلوگەر «شىمكەنتكە تەك جەرگٸلٸكتٸ پىسىق جٸگٸتتەر شىدايدى» دەپتٸ. ەكٸمدٸ سىناۋ مەسەلەسٸنە قالاي قارايسىز?

– ەكٸم حالىقتىڭ قوجايىنى ەمەس, مالايى ەكەندٸگٸن بٸلدٸرٸپ وتىرۋ ٷشٸن نەگە سىناماسقا?! الايدا ايتىلاتىن ورنى مەن شەگٸن بٸلۋ, ەدەپتەن اسپاۋعا مۇقييات بولعان جٶن. امەريكالىق جازۋشى مارك تۆەن ايتپاقشى, شىندىقتى سۋلى سٷلگٸ سەكٸلدٸ بەتكە لاقتىرماي, پالتو سەكٸلدٸ ٸلتيپاتپەن ۇسىنۋ كەرەك. 

قوعامداعى ناقاق ەدٸلەتسٸزدٸككە كٶنٸپ, قيياناتتاردى لەم دەمەي قابىل العاندار سول زاماتتا بولمىستىق سۋيتسيد جاسايتىنىن دا ۇمىتپاساق. مانسابىن ويلاپ, باسقاسىن ويلاپ, تۋراشىلدىقتان تارتىنعاننىڭ ٶز ارى الدىندا كٶڭٸلٸ پەس, جٷرەگٸ دە تىنىش ەمەس. مىسالى, ادام بالاسى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتٸلەرٸنە قاتىستى قالاي ٷندەمەي قالا الادى? 

– قالا تاريحىندا سىنمەن تيٸمدٸ جۇمىستى جولعا قويعان ەكٸم رەتٸندە كٸمدەردٸ ايتا الاسىز?

– نەگٸزٸ كەز-كەلگەن سىننىڭ مەنٸ تيٸستٸ قورىتىندى جاساۋ. دەل وسى قورىتىندى جاساۋ تارماعىنا قاتىستى كەزٸندە بۇل ٶڭٸردٸڭ باسشىسى بولعان, ياعني تٷركٸستان مەن شىمكەنت بٸر كەزدەگٸ «وقو» ەكٸمٸ اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ تەجٸريبەسٸن نازارعا الماي كەتۋگە بولمايدى. ول ٶزٸنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى, باسپاسٶز قىزمەتٸ مەن ونداعى مونيتورينگشٸلەرگە باق, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ ٶز قۇزٸرەتتٸلٸگٸنە كٸرەتٸن سالالارعا قاتىستى بٷكٸل نەگاتيۆ پەن سىندى, مەسەلەلەردٸ جيناقتاپ, سولاردى ەلەپ, ەكشەپ وتىرۋدى تاپسىراتىن بولعان. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ اسا كٶكەيكەستٸ نەمەسە شىن مەنٸندە نەگٸزٸ بارلارىن باقىلاۋعا قويىپ, ٶز قولىن قويىپ, تيٸستٸ باسقارما باسشىلارىنىڭ تٷيٸندٸ تارقاتۋىن قاتاڭ قاداعالاعان. بٷگٸندە اڭىز سيياقتى كٶرٸنگەنٸمەن, شىمكەنتتە وسىنداي دا وڭدى ٸستەر اتقارىلعان. بٷگٸندە قاراپايىم اۋىل مەن اۋداندا شەشٸلەتٸن مەسەلەلەر, ايتالىق, قاراپايىم جول سالۋ مەن ارىق قازۋعا دا قاسىم-جومارت توقاەۆقا اشىق حات جازۋ كٶبەيدٸ. سوندا مەملەكەت باسشىسىنا دەيٸنگٸ ارالىقتاعىلار تٷك بٸتٸرمەي جالاقى الا بەرمەك پە? ولاي بولاتىن بولسا, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ بٸر بۋىنا مەسليحاتتاردىڭ مەرتەبەسٸ مەن قۇزٸرەتٸن ارتتىرىپ, ٸس تٸزگٸنٸن سولارعا بەرەيٸك. 

– بٸر سۇحباتىڭىزدا «رەيتينگتٸڭ دە رەيتينگٸسٸ بار, تٸپتەن, ەكٸمدەر رەيتينگٸن جاساۋ باسشىلاردى بوپسالاۋدىڭ جاڭا بٸر تٷرٸ بولىپ بارا جاتىر» دەپ اتاپ ٶتٸپسٸز. مۇنى قالاي تٷسٸنسەك بولادى?

– ەكٸمدەر رەيتينگتەرٸندە قالا باسشىلىعىنىڭ توپ جارىپ جٷرگەنٸ, تٸپتەن, بۇل جاعىنان الماتى سەكٸلدٸ ليدەرلەردٸ ارتقا تاستاعانى, ايتالىق, 2021 جىلدىڭ باستى جاڭالىعى بولعانى جاسىرىن ەمەس. بٸراق رەيتينگ جاساۋشىلاردىڭ سانىنا ەمەس, سىن-ساپاسىنا دا قاراۋ كەرەك. ەسٸلٸندە رەيتينگ دەگەن جەكەدارا ادامدار مەن ترايباليستٸك-توپتىق كوممەرتسييالىق ۇستانىمنان ادا تارازىلى-تالدامالىق بولۋى تيٸس. بۇل ەڭ الدىمەن مورال مەن ەتيكانىڭ اۋىلىنا تيەسٸلٸ جاي. سوندا عانا ونى تٶبەگە تۇتىپ, ەلدٸك اۋقىمدا جار ەتۋگە جارايدى. شىمكەنتتە رەيتينگشٸلدٸكسٸز دە ٷلكەن  جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ەندٸ وسىنى تيٸستٸ دەڭگەيدە كٶرسەتۋ – پارىز جەنە ونىڭ وڭدى تۇستارىن كەڭٸنەن تانىتۋ قالا يدەولوگتارىنا زور سىن. ەزٸرشە اقپاراتتىق جۇمىستار جاقسى دەڭگەيدە بولسا, بۇدان دا زور, ۇلى دەڭگەيگە جەتكٸزۋگە بولادى. تەك ەرٸك-جٸگەر, قاجىر-قايرات تٷگەسٸلمەسە بولعانى. 

– سونىمەن, تۇجىرىم جاساۋ تۇسىنا دا كەلگەندەيمٸز. ٶزٸڭٸز قانداي ەكٸم مودەلٸن ۇسىنعان بولار ەدٸڭٸز?

– جالپى, «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەن بار عوي. «شىمكەنتكە قانداي ەكٸم كەرەك?» دەگەن ساۋالعا جەرگٸلٸكتٸ قوعام بەلسەندٸسٸ ەسەت ەسساندي اعامىز كەزٸندە بىلاي دەپتٸ: «شىمكەنت – مەنتاليتەتٸ بٶلەك مەگاپوليس. بۇل قالاعا حالىقتى تٷسٸنەتٸن, بٸر تولقىندا سٶيلەسە الاتىن, قازاقشاعا جەتٸك, ٸسكەرلٸگٸمەن قوسا ادالدىعى, مٸنەزٸمەن قوسا قاراپايىمدىلىعى تەڭ ەكٸم كەرەك». مەنٸڭ دە بۇعان الىپ-قوسارىم – ەل مەن جەرگە سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ, قىزمەت ەتۋ يدەياسى بار ادام بولسا دەيمٸن.

شىمكەنتكە دە كٸمدەر كەلٸپ, كٸمدەر كەتپەگەن. بۇل جەردٸ دە «كەزەكتٸ بٸر تەزەك تاستايتىن تٶبە» دەپ كەلٸپ كەتكەندەر كٶپ-اق. بۇل جەردەگٸ كٸنە جەرگٸلٸكتٸلەردە ەمەس, استانا جاقتاعى شەشٸم قابىلداۋشىلاردا ەكەندٸگٸ دە انىق. دەسە دە ساۋاتتى تٷردە جٷرگٸزٸلگەن كٶپ كەزەڭدٸك باعالاۋ پروتسەدۋراسى عانا ەمەس, ٷمٸتكەردٸڭ پسيحولوگييالىق تيپاجىن انىقتاۋ دا اسا ماڭىزدى. كەسٸبي ماماندى تاڭداۋ – بۇل ونىڭ باسقارماق قۇرىلىمنىڭ ماقسات-مٸندەتتەرٸنە, كومانداسىنا, قۇندىلىقتارىنا سەيكەس كەلەتٸنٸنە كەپٸلدٸك بەرمەيدٸ. تيٸسٸنشە, پروفيلدٸ بىلاي ىسىرىپ قويىپ, سەيكەس كەلەتٸن جانعا ٸزدەۋ سالىنادى. كومپەتەنتسييالار پروفيلٸ, تەجٸريبە, بۇعان دەيٸنگٸ جەتٸستٸكتەرٸ جەنە باسقا دا بيوگرافييالىق مەلٸمەتتەردٸ تانىپ بٸلۋ وڭاي. بەرٸنەن دە قيىنى – كانديداتتىڭ جەكە قاسيەتتەرٸن باعالاۋ مەن مەنتالدىق ەرەكشەلٸكتەرٸن دٶپ باسۋ. ال كەسٸبي ەكٸم تاڭدالىپ, تاعايىندالىپ جاتسا, بۇل ٷلكەن قۋانىش. ەندٸگٸسٸ ونىڭ بەينەسٸن شىمنىڭ برەندتٸك-يميدجدٸك بەينەسٸنە قوندىرىپ, بٸر-بٸرٸنە وڭتايلاۋ عانا قالادى. 

– سٶزٸڭٸز اۋزىڭىزدا... اقپاراتتىق جۇمىس جاعىنان نەندەي كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز?

– مەملەكەتتٸك ياكي ٷكٸمەتتٸك PR ەرەكشەلٸگٸ – حالىقتىڭ بارلىق تارماعى مەن قاباتىن قامتۋى. ايماقتىڭ برەندٸ مەن يميدجٸ سول ايماقتىڭ ەكٸمدٸگٸنە جەنە ەكٸمدٸكتٸڭ برەندٸ مەن يميدجٸ سول ايماقتىڭ جالپى بەينەسٸنە تەۋەلدٸ. وسىنىڭ اراسىندا قالا باسشىسىنىڭ وبرازى تۇر. بٸرٸنسٸز بٸرٸ جوق. سوندىقتان ٷش ماسشتاب پەن پۋنكتتٸ نازاردا ۇستاعان ابزال. 

– ەكونوميكالىق جاعىنان نە ٸستەگەن جٶن?

– ورىس عالىمدارى يگور روجكوۆ پەن ۆلاديمير كيسمەرەشكين «رەسەي دەگەنٸمٸز – تەك مەسكەۋ مەن سانكت-پەتەربور قانا ەمەس» دەپ ۋاقىتىندا كرەمٸلمەن تٸرەسكەن ەكەن. قازاقستان دەگەنٸمٸز دە استانا مەن الماتى مەگاپوليستەرٸمەن شەكتەلمەيدٸ. ناعىز قازاق ەلٸ – شىمكەنتتەيٸن قالالار مەن تٷركٸستان سەكٸلدٸ ٶڭٸرلەردٸڭ جيىنتىعىنان قۇرالعان. شىمكەنت سىندى ايماقتاردىڭ ساياسي-ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸگٸ ولاردى الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە تانىمال ەتەتٸنٸ دە شىندىق. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلدٸك اۋقىمدا باسىمدىق بەرٸلگەن قالا رەتٸندە تاپ شىمكەنتتٸكتەر ٷشٸن سۋىرىلىپ العا شىعۋعا بٸرەگەي شانس بەرٸلٸپ وتىر. ال مۇنى سارقا پايدالانا بٸلۋ كەرەك.

موبيلدٸ اكتيۆتەر – كاپيتال, تەحنولوگييا, نوۋ-حاۋ, باسقارۋشىلىق ەدٸسنامالاردىڭ جىلدام قوزعالىسى زامانىندا شىمقالاعا بەز-باياعىشا ينەرتتٸ اكتيۆتەردٸ – تابيعي جاعدايلار, كليماتتىق رەسۋرستار, ينفراقۇرىلىم وبەكتٸلەرٸن پايدالانۋمەن عانا شەكتەلۋ دەگەن ۇيات. راس, ٶركەندەگەن ايماقتارىمىزدىڭ ٶزٸندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋ, ەڭ باستىسى ٶزدەرٸنٸڭ تابيعي رەسۋرستارىن, عىلىمي-تەحنيكالىق, ٶندٸرٸستٸك جەنە كادرلىق ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ مەسەلەلەرٸ كٶكەيكەستٸ. بٸراق مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن قازٸرگٸ زامانعى وزىق مەنەدجمەنتكە جٷگٸنسە بولماي ما? كەرەك دەسەڭٸز بۇل, بٸر كٷنگەيگە قاتىستى تٷيتكٸل ەمەس. كەسٸبي كەڭەس بەرۋ جەنە ەدٸستەمەلٸك قولداۋ, ونىڭ ٸشٸندە جارنامالىق-اقپاراتتىق, پوليتتەحنولوگييالىق سالالار بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىنا تيٸمدٸ ورتالىقتاندىرىلعان ٸس-قيمىل قاجەت. اقوردانىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا!

قالاي دەگەندە دە بيزنەستٸ دامىتۋ جەنە ٶڭٸرلەرگە ينۆەستيتسييالار تارتۋ – ايماق-ٶڭٸرلەر ٷشٸن دە, شىمكەنت ٷشٸن دە بٸرٸنشٸ نٶمٸرلٸ مٸندەت. قالانى برەند رەتٸندە ٸلگەرٸلەتۋدٸڭ باستى مەن-ماعىناسى وسىندا جاتىر. مۇنى شەشە الاتىندار حالقىنىڭ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸن جاقسارتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى, تۇراقتى تٶلەنەتٸن جالاقى, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەرگە سالىق اۋدارىمدارى بولادى. ٶكٸنٸشكە قاراي شىمكەنت قالاسى دا حالىقارالىق, ايماقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ەڭبەك قوزعالىسى, كاپيتال مەن تاۋار سالاسىندا دامىماعان ٶڭٸرلەردٸڭ بەلگٸلەرٸن ساقتاپ وتىر. دوتاتسييالىق جاعى تاعى بار. ٷلكەن سۇراۋ بەلگٸ مە? ٷلكەن سۇراۋ بەلگٸ! باسشىلار وسىنى ەسٸنەن ەش شىعارماۋى كەرەك.

– قازٸر ٸستەن بۇرىن سٶزدٸڭ, پياردىڭ ادامىنا سۇرانىس بولىپ تۇر عوي. ەكٸمگە ناسيحات پەن پياردىڭ مٶلشەرٸن بٸلۋ ٷشٸن نە كەرەك دەپ ويلايسىز?

– تاپ بۇل جەردە ەكس-جۋرناليست جومارت ايتقازىنىڭ ۇلى اباي ٸزٸمەن ازداپ تٷرلەندٸرٸپ جىرلاعان فورمۋلاسىن قاتاڭ ۇستانسا بولعانى:

«ار, ەڭبەك, پياردى بٸردەي ۇستا, 

سوندا «سۋپەر» بولاسىڭ ەلدەن بٶلەك. 

جەكە-جەكە بٸرەۋٸ جارىتپايدى, 

جول دا جوق حالتۋرششيكتٸ «پروفي» دەمەك».

ات ٷستٸندە جٷرگەندە ەكٸمنٸڭ ٶزٸ دە بٸر جۇلدىز ەسەپتٸ. اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە قولداۋ دا, قورلاۋ دا قاتار جٷرە بەرەدٸ. «رەاكتسييا بولمايدى» دەپ ويلاماۋ كەرەك. بٸراق ونى دا تەرٸس ماقساتتا پايدالانىپ, «بازبٸرەۋلەر سەكٸلدٸ «دەمالىستا دا دەمالمايتىن ەكٸم» دەپ باس-كٶز دەمەي ساۋاتسىز تٶپەلەر بولسا, كەرٸ ەففەكت بەرۋٸ ىقتيمال. قىسقاسى, قالا مەن ەكٸمدٸك, ەكٸم جۇمىسىن جارييالاۋ مەن اقپاراتتاندىرۋدا, قوعاممەن بايلانىس ورناتۋدا جاڭا, ساپالى كرەاتيۆ قاجەت. ەل قازٸر باق-عى قىزىلدى-جاسىلدى ناسيحات-پروپاگاندا, توننا-توننا سٶز بەن كيلومەتر-كيلومەتر ۋەدەبيەت پەن باعدارلامالاردان ەبدەن زەرەزاپ بولعان. سوندىقتان كرەاتيۆتٸ ۇستانىم سەيكەسٸنشە سەنٸم دەڭگەيٸن, حالىقتىڭ اقپاراتتانۋىن جوعارىلاتىپ, جوبالاردى جٷرگٸزۋ جۇمىستارىنا مٷددەلٸ توپتار تارتادى. ەڭ باستىسى شىمكەنت برەندٸ مەن يميدجٸن نىعايتىپ, ولاردى تيٸمدٸ دە ٸلكٸمدٸ باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

وندا دا ەكٸم اينالاسىنداعى PR كومانداعا كٶپ نەرسە بايلانىستى. ايتالىق, ەكٸمگە مىقتى سپيچرايتەرلەر كەرەك. سپيچكە جاۋاپتى تۇلعا ەربٸر رەسمي مەلٸمدەمەنٸڭ زاڭدىق, مورالدىق-ەتيكالىق, پوليتتەحنولوگييالىق سالدارىن سالماقتاپ, مودەلدەپ, اۋديتوريياعا ساي مەتٸن ەزٸرلەپ وتىرۋعا تيٸس. قازٸرگٸ جۇرتتىڭ نەگٸزٸنەن تۇسپال مەن استار دەگەن قازاقيلىقتى ۇمىتقان بۋكۆاليست ەكەنٸن ەسكەرسەك تٸپتەن اكتۋال. مىسالى, پرەزيدەنتتٸڭ گەگەل مەن بابەل تۋرالى سٶزٸ بارشانى قالاي دٷرلٸكتٸرٸپ ەدٸ? مەملەكەت باسشىسى تەرٸزدٸ ەكٸم دە اراكٸدٸك جەرگٸلٸكتٸ 2-3 جازۋشىنى اتاپ تۇرسا, بٸراز ازامات ايماق دەڭگەيٸندە تانىلىپ قالماي ما? سونداي-اق ەكٸم مەن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرگە رەسمي قابىلداۋلار مەن تۇساۋكەسەرلەر, ٸسكەري كەزدەسۋلەر, باق پەن اۋديتورييا الدىندا شەشەن جەنە ساۋاتتى سٶز سٶيلەۋ بويىنشا ارنايى ماماندار تەلٸمٸن العان ابزال. بۇل جەرگە «مەن ٶز سٶزٸمە جاۋاپ بەرەمٸن, بٸراق قالاي تٷسٸنگەنٸڭە جاۋاپ بەرمەيمٸن» دەگەن قاراپايىم ادامعا تەن قاعيدا جٷرمەيدٸ. 

بٸراق تىم ەدەمٸ سٶيلەپ, ساندۋعاشتاي سايراي بەرگەنمەن, كٷمپٸلدەتٸپ پيارلاتقانمەن, ناقتى نەتيجە بولماسا دا قيىن. ەل دە تٸلٸن ەمٸزەتٸن, ارمان-بولاشاقتى ايتا بەرەتٸن ەرتەكشٸ-شەشەندٸ ەمەس, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸك-تۇرمىسىن ەرتەگٸ ەتەتٸن ەر ەدٸگە – ناعىز كٶسەمنٸڭ جولىن توسىپ جٷر. مۇنى وسى كەزگە دەيٸنگٸ ميتينگتەردٸڭ لوزۋنگتارىنان-اق كٶرۋگە بولادى

اڭداماي سٶيلەپ قويعان باسشىلاردىڭ «ٷيدەن تاماق ٸشپەيمٸن», «بالالارىم كيپردە وقيدى», «قازاقستاندا كيٸنبەيمٸن», «ادام قازاقستاندا اقشا تاۋىپ, ونى لوندوندا جاراتۋى كەرەك»,  «ەيەلٸمنٸڭ ٷيٸندە تۇرامىن» سيياقتى سٶزدەرٸ تالاي ەجۋا-حايپقا تۇزدىق بولدى. سپيچرايتەردەن قارجى ٷنەمدەمەۋ كەرەك دەپ وتىرعانىمىز وسى.  

ەكٸمگە كٶمەكشٸمەن بٸرگە باسپاسٶز حاتشىسىن تاڭداي بٸلۋٸ دە زور مەسەلە. ول دا ٶز باسشىسىنىڭ تۇلعالىق بولمىسى مەن كونتسەپتسيياسىن, ويىن تٷسٸنەتٸن, بٸر-بٸرٸنە كەراعارلىعى جوق, «رەزۆٸسٸ» كەلەتٸن ادام بولۋى كەرەك. باسپاسٶز حاتشىسى دا ەكٸمدٸ ٶسٸرە دە, ٶشٸرە دە الادى. مۇنىڭ جارقىن مىسالى رەتٸندە قازاقستانداعى باسپاسٶز حاتشىسى قىزمەتٸ مەن قوعاممەن بايلانىس سالاسىن ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸپ, ەلەنەتٸن لاۋازىمدار قاتارىنا قوسقان بەرٸك ۋەليدٸ اتاۋعا بولادى. تەك بۇل جەردە نارتسيسس باسپاسٶز حاتشىلارىنا تاپ بولۋدان ساقتانۋ كەرەك. ونداي حاتشىلار ەكٸمنٸڭ, جالپى باسشىلىقتىڭ, مەكەمە-ۇيىمنىڭ ٶزٸنەن بۇرىن بٸر ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنىڭ پيارىنا باسا كٶڭٸل بٶلٸپ, شىن باسشىنىڭ وبرازىن ٶزٸنٸڭ «بوپ كٶرٸنۋ» موزايكالارى جەنە مەسسەدجدەرٸمەن شىرماۋىقتاي شىرماپ تاستايدى. وندايلار باسشىسىن كٶرسەتەتٸن جەردە ٶزٸن ورىنسىز تىقپالاۋدان تارتىنبايدى ھەم ۇيالمايدى. بۇل ەتيكاعا دا, كەسٸبيلٸككە دە جات نەرسە. زامانىندا شىڭعىسحان تەڭٸرٸ سىيلاعان بيلٸگٸنٸڭ العاشقى ناسيحاتشىسى كٶكەشٸ باقسىنى ۋاقىت ٶتە كەلە جەكەدارا حاندىق بيلٸگٸنە قاتەر تۋعىزعان وسى نارتسيسستٸگٸ ٷشٸن قان شىعارماي, ومىرتقاسىن سىندىرىپ ٶلتٸرگەن. 

– شىمكەنت ەكٸمٸنٸڭ يميدجٸ تۋرالى بٸراز دٷنيە ايتقان سيياقتىسىز. ال شىمشاھاردىڭ ٶزٸنٸڭ يمميدجٸ تۋرالى نە ايتاسىز? 

– قالا برەندٸ مەن يميدجدٸك وبرازىنىڭ ەڭ وسال تۇسى – قالا ورتالىعى. مىسالى, «تسەنتر بولسا دا, جارىق سٶنە بەرەدٸ» نەمەسە  «دەل ورتالىق داڭعىل بويىنداعى عيماراتتار قۇلاعالى تۇر» دەگەن ەر شىمكەنتتٸككە تانىس لەپەس. سول سيياقتى قالا ماڭىنداعى ەلدٸ-مەكەندەردٸڭ ينفراقۇرىلىمى مەن سىرتقى كٶرٸنٸسٸ دە زور مەسەلە. كەي-كەيدە ەل-جۇرت «قالاعا تيٸپ تۇرسا دا سۋ جوق», «جول ويدىم-ويدىم» دەپ كەيٸپ جاتپاي ما, وسى! الماتىنىڭ قاق ورتاسىندا, تاپا-تال تٷستە دەنيس تەننٸڭ ادام قولىنان ٶلۋٸ سيياقتى كەلەڭسٸزدٸكتەر يميدج بەن برەندكە جويقىن سوققى بەرەدٸ. استاناداعى «حان شاتىردىڭ» جانىنداعى بۇرىنعى قيراندى ساياجايلاردىڭ قالدىقتارى ەلەمدٸك اقپارات كەڭٸستٸگٸندە استانالىق شارم مەن وبرازعا قانشالىقتى نۇقسان كەلتٸرگەنٸنە دە كۋەمٸز. ميلليونداردى شاشىپ جٷرٸپ جاسالعان PR جۇمىستار ۇرلانىپ كەلگەن شەتەلدٸك فوتوگرافتىڭ بٸر باتىرمانى باسقانىنىڭ استىندا قالدى. تاپ سول سيياقتى «قوسشى» قالاسىنداعى جول مەن اۋىز سۋ سەكٸلدٸ مەسەلەلەر دە ٷلكەن يميدجدٸك شىعىندار كەلتٸرەتٸن فاكتور بولىپ كەلدٸ. سەبەبٸ مۇنى كٶرگەندەردە «قازاقستاننىڭ ورداسى دەگەن استانانىڭ ٶزٸندە مۇنداي بولسا, قالعان جەرلەرٸ قانداي?» دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى زاڭدى بولسا كەرەك. سول سەكٸلدٸ شىمكەنت قالاسىنا دا ٶز ورتالىعىنىڭ, ەسٸرەسە ەكٸمدٸك اينالاسىنىڭ «ەكٸمدٸكتٸڭ جانىندا تۇرىپ, گاز جوق» نەمەسە «دەل ەكٸمدٸكتٸڭ جانىندا توناپ كەتتٸ», «سىعاندار جٷر», «جابايى ساۋدا» دەگەندٸ بولعىزباي, بارىنشا فۋنكتسيونالدى جەنە كٶزگە كٶركەم بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بٸر سٶزبەن, بٸرٸنشٸ كەزەكتە «ۆيترينالىق» دەپ ەسەپتەلەتٸن كٶرنەكٸ جەرلەردٸ رەتكە كەلتٸرگەن جٶن. دەل بۇل ەڭگٸمە سىرت قوناقتاردى قارسى الىپ جەنە شىعارىپ سالاتىن قالانىڭ تەمٸرجول-اۆتوۆوكزالدارى مەن ەۋەجايىنا دا قاتىستى. 

– وسىنىڭ بەرٸن شىمكەنتتٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاپ جٷرگەن باسشىلاردىڭ ٶزٸنە ايتىپ كٶرمەدٸڭٸز بە? 

– ەرينە, «جۇمساق كٷش» كٸتابىنىڭ Word-دەمو نۇسقاسىن سول شاقتاعى يدەولوگيياعا جاۋاپتىلاردىڭ قولىنا تاپسىرعانىم بار. ولار ونى دەرەۋ قولدانىسقا الدى, بٸراق مەن بٸر شەتتە قالىپ كەتتٸم. «قالاعا نە جاسالۋى كەرەكتٸگٸن بٸرەۋ تەگٸننەن تەگٸن زەرتتەپ زەردەلەپ ەكەپ بەرٸپ تۇرسا, نەگە جاساماسقا?» دەدٸ-اۋ دەيمٸن. جاسادى. ەلٸ دە جاساۋدا. باسقاسىن ايتپاعاندا شىمكەنت تاقىرىبىنداعى قاپتاعان روليك-فيلمدەر, بەينەلەر قايدان شىقتى? «شىمكەنت ماحابباتىم مەنٸڭ» قايدان شىقتى? ٶتكەندە پودكاستتا بٸر باۋىرىمىز مارقۇم جاقسىلىق ٷشكەمپٸروۆتٸڭ بٸر رەنجٸگەن ەستەلٸگٸن قوزعاپ, «شەنەۋنٸكتەر تەگٸنگە نەگە قۇمار?» دەپ سٶيلەپ جاتىر ەكەن. مەن ايتار ەدٸم, ولارداعى تاعى بٸر جامان ەدەت – ٶتە قىزعانشاق كەلەدٸ. تەك ٶزدەرٸ تاپقانداي, ٶزدەرٸ عانا ٸستەگەندەي بولىپ جٷرەدٸ. ال ارعى جاعىندا قانشاما كٸشكەنتاي ادام تاسادا قالادى. جەڭٸس پەن تابىستىڭ اتا-اناسى كٶپ. جامان اتاق ەكەلەتٸن نەرسە بولسىنشى, مٸندەتتٸ تٷردە «مىناۋ» دەپ سٸلتەمە بەرە سالادى. تاعى قانشاما ٸلكٸمدٸ قوزعاۋلاردى ٶلسە مويىنداپتى. No comment!

دەيتۇرعانمەن قالادا دٷنيەگە كەلگەن ەربٸر سەبيگە – ۇل بولسا كٶك, قىز بولسا قىزىل تٷستٸ جەنە ەر سەبيدٸڭ جىنىسىنا قاراي ورايلاستىرىلعان قۇتتىقتاۋ مەتٸنٸ بار حاتتىڭ شىمقالالىق شەندٸلەر جٶنٸندەگٸ قاساڭ وبرازدى بۇزۋعا جاسالعان وڭدى قادام بولعانىن ايتا كەتكٸم كەلەدٸ. ول حاتقا قالا ەكٸمٸنٸڭ ٶز قولى قويىلىپ تاپسىرىلاتىن-دى. مٸنە, وسىناۋ «اينالايىن بٶبەگٸم, بٶپەشٸم» دەپ باستالاتىن دٷنيە كٸمنٸڭ قولىنان شىعىپتى? ەر اتا-انانى دەل وسىنداي جىلىلىق پەن قامقورلىق ەسٸپ تۇرعان «نازار بەلگٸسٸ» قالا باسشىلىعىنا دەن ريزا ەتتٸ. «دەل مۇنداي ٸلتيپاتتى امەريكا قۇراما شتاتتارى پرەزيدەنتتەرٸ عانا جاسايدى» دەپ ەستيتٸن جۇرتتىڭ بٸر جەلپٸنٸپ قالعانى انىق. بۇل قازاقستان نە, بٷكٸل تمد اۋماعىندا شىمكەنتتە عانا جٷزەگە اسىرىلعان بولاتىن. مۇنداي-مۇندايدىڭ دا ايتىلار ۋاقىتى كەلەدٸ. ەزٸر پٸسكەن جوق. 

– سونىمەن, ەۋەلگٸ سۇراققا قايتا ورالساق. ەكٸم قالانىڭ كورپوراتيۆتٸك مەدەنيەتٸنە قالاي ەسەر ەتۋٸ كەرەك? 

– بٷگٸندە ەلدەن كەتٸپ قالعانداردىڭ ۋەج رەتٸندە ايتاتىن ماڭىزدى سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ – بۇل مەدەنيەتتٸڭ دەڭگەيٸ, دەلٸرەك ايتساق, مەدەنيەتتٸڭ دەگراداتسيياسى. «مەدەنيەت مەسەلەسٸ» قالالىق قانا ەمەس, جاھاندىق مەسەلە جەنە  كٸنەلٸنٸ ٸزدەۋ شەشٸم ەمەس. بٸراق جاعدايدى ٶزگەرتە الاتىن تۇس – اينالاداعى ٶز «باقىلاۋ ايماعىمىز». ايتالىق, شىمكەنتتٸكتەر «مەدەنيەتتٸ» كەزەككە تۇرعىلارى كەلەدٸ. ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزشٸ, شىمكەنتتەگٸ بارشا مەكەمەلەر مەن كومپانييالار مىقتى كورپوراتيۆتٸ مەدەنيەتتٸ دامىتۋعا كٸرٸسٸپ كەتسە. ونىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ لاۋازىمىنا قاراماستان جاپپاي كەزەككە تۇرۋ باستالسا. بٸرتٸندەپ مٸنەز-قۇلىق دەڭگەيٸندە قىزمەتكەرلەر ٶزگەرٸسكە ۇشىرايدى, بۇل ولار ٷشٸن قالىپتى جاعدايعا اينالىپ, سودان كەيٸن وتباسى مٷشەلەرٸنە جەنە ولاردىڭ قورشاعان ورتاسىنا تاراتىلادى. تيٸسٸنشە, ەڭبەك مەدەنيەتٸنٸڭ ارقاسىندا قالالىق مەدەنيەت دەڭگەيٸ ٶسٸپ, ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا جۇمىس ورنىندا دۇرىس قۇندىلىقتار مەن پرينتسيپتەردٸ دامىتا وتىرىپ, قالانى ٶمٸر سٷرۋگە جاعىمدى ورىنعا اينالدىرامىز. بۇل ٷدەرٸس رەسپۋبليكالىق ماسشتابتا جٷزەگە اسسا, مەسەلەن, شەتەلدەرگە «ميدىڭ كەتۋ» جىلدامدىعىن تٶمەندەتە الامىز. بۇل مەدەنيەت جوعارىدان تٶمەن قاراي قالىپتاسۋى كەرەك. كٷن سايىن كٶشباسشىلار مەن توپ-مەنەدجمەنتتٸڭ مىسالىندا قۇندىلىقتاردىڭ جاساندى ەمەس ەكەندٸگٸن, جۇمىس پرينتسيپتەرٸنٸڭ بارلىعىنا جەنە كەز-كەلگەن جاعدايعا قولدانىلاتىندىعىن, سول ارقىلى RTB قالىپتاستىراتىندىعىن راستاۋ قاجەت. 

تاپ سول سيياقتى بۇرىنعى ەسكٸ قازاقستاندا جوعارىداعىلاردا سەن بولعان, پارلامەنت پەن ٷكٸمەت وتىرىس-جيىندارىندا مينيسترلەر, ۆيتسەلەر, ەكٸم-قارالار, ورىنباسارلار, دەپارتامەنت-باسقارما باسشىلارى جەنە باسقا دا تٷرلٸ مانساپ پەن لاۋازىم يەلەرٸن تۇقىرتۋشىلىق ٷردٸسٸن جويۋ. ساباق وقىماي كەلگەن وقۋشىشا ۇرسىپ, ورىندىقتارىنان اۋىستىرىپ, كٶپشٸلٸك الدىندا ماسقارالاپ جاتۋشى ەدٸ. ولار ٶز كەزەگٸندە ٶز مەكەمەلەرٸندە باعىنىشتىلارىنا دەل وسى تەرٸس مودەلدٸ قايتالاپ, تٶمەنگٸ ەشولونعا دەيٸن دٷرلٸگەتٸن. جاڭا قازاقستاندا وسىناۋ مەدەنيەتسٸزدٸككە تىم بولماعاندا شىمكەنت دەڭگەيٸندە «ستوپ» قويۋعا مٷمكٸن بار. لاۋازىم يەلەرٸنەن ٸس پەن تاپسىرما بارىسى مەن نەتيجەسٸ قاتاڭ سۇرالۋى كەرەك, بٸراق ولاردىڭ ار-ابىرويىنا نۇقسان كەلتٸرٸپ, باسىپ جانشىپ, تاپتامايتىنداي فورمادا جٷزەگە اسۋى تيٸس. لاۋازىمدى تۇلعانى كٶپشٸلٸك الدىندا باستىقتاردىڭ تۇقىرتۋىنىڭ استارىندا جالپى حالىققا دەگەن دە استام كٶزقاراس جاتىر. ەۋروپالىق ويشىل پيتەر درۋكەر ايتپاقشى, ۇجىمدىق رۋح باسشىدان باستالادى. مۇنىڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە كادرلىق شەشٸمدەردەن كٶرٸنٸس تاباتىنى دا شىندىق. نە دەسە دە «تەكسٸزدەر تٶرگە شىققاندا, تەكتٸنٸڭ باسىن دوپ قىلادى. بٸلٸمسٸزگە بيلٸك تيسە, بٸلٸمدٸنٸ جٷن قىلادى» دەگەننٸڭ كەرٸ بولماۋى كەرەك. ال بۇل جەردە باسشىنىڭ شىنايىلىعى باستى رٶل وينايدى. 

قاراپايىم ٶمٸردە كٸسٸنٸڭ اتى-جٶنٸ ورنىقتى برەند بولىپ بەكٸگەندە تۇلعا رەتٸندە مويىندالادى. سپورتتا دا, كەسٸپتە دە, بارلىق سالادا دا سول. مىسالى, جۋرناليستەر اراسىندا مارقۇمدار – بەيسەن قۇرانبەك پەن امانگەلدٸ سەيتحان وسى ساناتتان ەدٸ. تەلەجۋرناليست زەيٸن ەلٸپبەك, تٸپتەن, ەندٸگٸ شەن يەسٸ – بەرٸك ۋەليلەرگە قاتىستى دا وسىلاي دەۋگە بولادى. قالقامان سارين, سانجار كەرٸمباي, ديماش, گولوۆكين, بارلىعىنا ورتاق بٸر نەرسە – برەندكە اينالۋ. بۇدان قانداي قورىتىندى شىعادى? ەلٸنە, جەرٸنە, يدەالدارىنا دەگەن ادالدىق پەن ىقىلاس, كەسٸبٸنە جەتٸكتٸك پەن قۇرمەت ولاردى اسقارالى بيٸككە شىعارىپ تۇر. مۇنى ماركەتولوگتار جازىلماعان زاڭ دەپ تە جاتادى. تاپ سول سيياقتى ەكٸم ەسٸمٸ دە ەل ٸشٸندە ەلشٸل تۇلعا رەتٸندە تانىلعاندا, اسقار مىرزاحمەتوۆ, قۋانىش ايتاحانوۆ, مارقۇم بەردٸبەك ساپارباەۆ سەكٸلدٸ برەندتەر قاتارىنا قوسىلعاندا ونىڭ قوعامعا ەسەرٸ دە ەسەلەپ ارتا تٷسپەكشٸ. ونىڭ ٶزٸندە فورمالدى ەمەس, ناعىز ليدەر بولماي جاعداي قيىن. قازٸرگٸ Y, Z تولقىن-ۇرپاعى تەك قانا كٶشباسشىلاردى, شىنايى زيياتكەرلەر مەن تابىستىلارعا عانا ٸلەسەدٸ. «حالىقتى تىڭداتا الاتىن ليدەر جوق. بيلٸك جاقتا دا, قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٸشٸندە دە» دەپ جانى ىشقىنعان جوق پا, قاڭتاردا بٸراز ويشىل. تسۋگتسۆانگ!

– جۋرناليست رەتٸندە مەن تٷسٸنبەي كەلە جاتقان بٸر جايت بار. قازاق تٸلدٸ وقىرمان باسشىلاردىڭ اۋىسقانى تۋرالى اقپاراتتى تالاسىپ-تارماسىپ وقيدى. زەرتتەۋشٸ رەتٸندە وسى قۇبىلىستىڭ سەبەبٸنە ٷڭٸلٸپ كٶردٸڭٸز بە?

– قازەكەڭ ەكٸمقۇمار جۇرت. ەكٸم-قارانىڭ ەر قادامىن, سٶزٸن, يشاراسىن قالت جٸبەرمەي, سىناي قاراپ وتىرادى. مۇنى ەر باسشى ەسكەرۋگە تيٸس. تٸپتەن مۇنى ايتۋلى قالامگەر تۇرسىنجان شاپاي «كٷلكٸ جەنە كٶز جاسى» كٸتابىندا اياماي مىسقىلداعان بولاتىن. سوندا ايتىلماقشى,  «ەكٸم اۋىسىپتى» دەگەن سٶز قازٸر اناۋ ايتقانداي جاڭالىق تا ەمەس. بٸرٸ كەلٸپ, بٸرٸ كەتٸپ, قىم-قيعاش باسشى ساپىرىلىسقان زامان. ەڭ ابزالى, ارتىندا قانداي ٸز قالدىردى, قانداي سٶز قالدى, سول ماڭىزدى. 

يە, شىمكەنت ەر كەزەڭدە باسقارعان ەكٸمدەردٸڭ ۆەكتورىنا بايلانىستى ازداپ مالايزييالانعان, تٷركييالانعان, لاس-ۆەگاس-امەريكالانعان, ەل-فارابي-وتىرار, قايىرىمدالعان, سيتيلەنٸپ-زىڭدانعان, كەيدە «جىندانعان» شاھار. تٸپتەن, الدىڭعى ەكٸمنٸڭ كەزٸندە جەمنٸڭ ورىسشاسىن تاپپاي, مٷيٸزٸ بۇعىداي بٸر وقىمىستى ورىنباسار شاقىرىپ, كٸتابي-يپپادرومدانعان قالا. 

بولاشاق تٷلەگٸ, كەسٸپكەر, وڭتٷستٸك ٶندٸرٸسٸنە سوناۋ امەريكادان ينۆەستور تارتقان دارحان جيەنباي الدىڭعى جىلى: «مينيستردٸ تاعايىنداعان كەزدە «قۇتتى بولسىن» دەپ ەدٸك. قىزمەتتەن بوساتقان كەزدە دە «قۇتتى بولسىن» دەدٸك. بٸر كەم دٷنيە» دەپ بٸر دٶكەي جٶنەگەندە جار سالعان-دى. نە دە بولسا ەكٸمنٸڭ دە كەتەرٸندە «ەتتەگەن-اي» دەپ حالقىنىڭ قيماعانى جاقسى ەمەس پە?! ال بۇل ٷشٸن ناقتى ٸستەن بٶلەك سونىمەن تىعىز ينتەگراتسيياداعى جٷيەلٸ دە جوسپارلى ناسيحات جۇمىسى دا كەرەك.  

– سٸز يميدجەلوگييا, برەندولوگييا تۋرالى ٶتە-ٶتە كٶپ ايتاسىز. مۇنىڭ سىرى نەدە? 

– شىمكەنت قالاسىنا وڭدى برەند بولۋ نەگە كەرەك? يميدج قالىپتاستىرۋ مەن ونى ٸلگەرٸلەتۋ نە بەرەدٸ? بۇل مەسەلەلەر نەلٸكتەن تاپ قازٸر ماڭىزدى بولىپ تۇر? كەرەك دەسە وسى سۇراقتاردىڭ اينالاسىندا بەرٸنٸڭ دە جاۋابىن تابۋعا بولادى. 

قالانىڭ باستى مۇراتى – ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ەكٸمشٸلٸك-ٸسكەرلٸك, مەدەني ورتالىعىنا اينالۋ ەكەندٸگٸن پايىمداۋ كەرەك. رەسمي تٷردە ەر جەردە ناسيحاتتالماسا دا, بۇل قيسىندىق تۇرعىدا زاڭدى دا. سول قالانىڭ باسقارۋشى-ۇيىمداستىرۋشى كٷشٸ – ەكٸمدٸكتٸڭ باستى ميسسيياسى دا وسىناۋ مۇراتتى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ورتاق ساياساتىنداعى ايماقتىق ساياساتتىڭ بٸردەن-بٸر قاتىسۋشىسى ھەم جٷرگٸزۋشٸسٸ رەتٸندە تۇرعىنداردىڭ بارلىق باعىتتارداعى مٷددەسٸن قورعاۋ جەنە قاجەتتٸلٸكتەرٸن ٶتەۋ ەكەنٸ مەلٸم. ياعني شىمكەنت ەكٸمٸ مەن اپپاراتىنىڭ باستى مٸندەتٸ – تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن, ۇيىمدارمەن, سونداي-اق ازاماتتارمەن ٶزارا قارىم-قاتىناستا قالانىڭ مٷددەسٸن بٸلدٸرٸپ, قالا شەگٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ ماڭىزى بار مەسەلەلەردٸ شەشۋ, بارلىق جٷيەلەردٸڭ قىزمەتتٸك فۋنكتسييانالىن قامتامىسز ەتۋ. ال بۇل جەردە جارقىن برەند بولۋ دا, نۇرلى يميدجگە يە بولۋ دا, يدەولوگييالىق مازمۇندانۋ دا سول باسىمدىقتاردى جٷزەگە اسىرۋعا كەرەك قۇرال-جابدىق مٸندەتٸن اتقارعالى تۇر.

سونىمەن قاتار يدەولوگييالىق-ماگنيتتٸك مەنٸ زور وڭدى برەندكە يە بولۋ مەن ونى وڭتايلى باسقارۋدىڭ بەرە الاتىن جالپى اكتيۆتەرٸ ەكونوميكا تٸلٸنە سالىپ ايتقاندا, ينۆەستورلاردىڭ نازارىن اۋدارۋ جەنە ينۆەستيتسييا اعىمىن ارتتىرۋ, ەلدٸڭ ٸشٸندە جەنە سىرتىندا قالانىڭ ىقپالى مەن ەسەرٸن ارتتىرۋ, تۋريستەردٸڭ نازارىن اۋدارۋ جەنە سول ارقىلى قازىنا كٸرٸستەرٸن كٶبەيتۋ, ينفراقۇرىلىمدى, ساۋدانى جەنە ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ, جەكە ۇيىمدارمەن, باسقا قالالارمەن, تٸپتٸ جەكە ادامدارمەن سەرٸكتەستٸك قاتىناستار ورناتۋ, قالا تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋ. ەڭ باستىسى بۇل تەرريتورييالىق دارالىقتى بارىنشا ايقىنداي تٷسەدٸ. ياعني ەر اۋماقتىڭ برەندتٸك وبراز-بەينەسٸمەن ٷيلەسكەن بٸرەگەي دە قايتالانباس سيپاتتاماسى سول اۋماقتىڭ ەكونوميكالىق تابىستىلىعى مەن ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىنىڭ نەگٸزٸ بولا وتىرىپ, ۇدايى اقپاراتتىق قولداپ-سٷيەمەلدەۋ مەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇقتاج جەنە ٸشكٸ جەنە سىرتقى تەرٸس ەسەرلەردەن اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸ قاداعالاپ باقىلاۋ مەن قورعاۋدى قاجەت ەتەدٸ. تۇجىرا ايتقاندا, ەكٸم دەڭگەيٸندەگٸ قالالىق برەندينگتٸ جولعا قويۋ شاھارداعى ٶمٸردٸڭ بارلىق سالالارىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ جەنە ناق وسى برەندتەر مەن برەند بولۋ عانا زاماناۋي ەلەمدە تەز جەنە تيٸمدٸ تٷردە جەرگٸلٸكتٸ قىزمەتتەر مەن تاۋارلارعا قوسىمشا قۇن جاساۋعا سەپتەسە الادى. 

سٶز سوڭىندا ايتارىڭىز نە?

– بٷگٸندە ەلدٸڭ پەيٸلٸ بۇزىلىپ, نيەتٸ اينىدى, ۇلتتىق تەمٸرقازىعىنان اداستى دەپ جاتىرمىز. بۇل – تىعىرىققا تٸرەلۋدٸڭ باسى. ەندٸ ودان قالاي شىعۋعا بولادى? شىعار جول قايسى? ىنساپ قۇندىلىعىن ورنىنا قويۋ ارقىلى عانا وسى شىرعالاڭنان امان-ەسەن شىعا الامىز. الاش, ونىڭ ٸشٸندە وڭتٷستٸك جۇرتشىلىعى سول ىنساپقا يەلٸك ەتكەن قاۋىمداردان ەدٸ. «ىنساپ سايىن بەرەكە» دەپ جٷرگەندەر ەلٸ دە تٷگەسٸلٸپ بٸتكەن جوق. ال بۇل قاسيەت – يماننان تۋىندايدى. حالىقتىڭ ىندىن-ىنسابىن, نيەت-پيعىل, مٸنەز-قۇلىق, اقلاعىن تٷزەي الاتىن پرەزيدەنتتٸڭ دە, پارلامەنتشٸلەر-ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ دە,  شىمكەنت مىسالىندا ەكٸمنٸڭ دە بٸر عانا تەتٸگٸ بار. ول – ەدٸلەتتٸلٸك پەن اشىقتىق دەگەن فۋنكتسييا. جاڭا قازاقستاننىڭ دا باستى ۇرانى وسى بولۋى كەرەك. وسمان يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان وسپان عازيعا شەيح ەدەبالي «ادامعا ٶمٸر سىيلا, مەملەكەت عۇمىرلى بولسىن!» دەپ ٶسيەتتەگەن كٶرٸنەدٸ. شىمكەنتتٸكتەرگە دە ٶمٸر سٷرگٸز, قالا دا ٶمٸر سٷرسٸن. سوندا بەرٸ دۇرىس بولادى. 

– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!