Jer sharyn jeti ainalyp shyqsań da, Qazaqstannyń tústik bóligindegidei ásem óńirdi, ystyq yqylasty taýyp alý qiyn. Osy óskeleń ólkeniń kindigi ispettes Shymkent shahary óziniń qazaq jerindegi eń qonaqjai, meimandos qonystardyń biri retinde keńinen tanymal.
Buǵan qosa, túgin tartsań, maiy shyǵatyn bul shuraily da shyraily atyrap qaly kilemniń túsindei qulpyrǵan kórikti kórkimen, aspanmen tildesken aqbas shyńdy taýlarymen, aqyq sýy arqyrap aqqan órshil ózenderimen, japan túzdi jailaǵan jazyq dalalarymen, túieniń moinyndai tepsinip turatyn iir-iir qumdarymen kórgen kisiniń kóz jaýyn ózine tartyp alar edi.
Bul – shyn máninde de záýide kelip jatqan saiahatshy jurtty nemquraily qaldyrmaityn qasietti meken. Munda bir qadam basyp kórgen adam keiin taǵy qaitara kelgisi keledi de turady. Rasynda da bir zamandarda «Uly Jibek jolynyń» eń bir kúre tarmaqtarynyń biri esebinde tanylǵan bul aimaqta saiahatshylardy kóbirek tartyp, týrizmdi damytyp áketýge múmkindik mol. Qazaqstannyń ońtústigi Orta Aziiadaǵy eń órkendegen óńirleriniń biri bolyp tabylady. Ejelgi kerýen Otyrar, Iassy, Sairam qalalary arqyly odan ári Taraz, Ferǵana alqaby, Ystyqkól baýraiy men Qytaiǵa sapar syzǵan.
Álbette, qazir ońtústik ólkeniń týrizmdi jolǵa qoiýǵa eń bir yńǵaily atyrap ekenin nazardan tys qaldyrýǵa bolmas edi. Bul jaǵynan kelgende, Shymkent shartaraby elimizdiń bir de bir óńirinen kem túspeidi. Áitpese, bir kún ishinde qar basqan taýlardan qyzǵan qumǵa óte shyǵýǵa, móldir taý ózeninde shomylyp, naǵyz mineraldy sýdyń dámin tatýǵa bolatyn basqa qandai aimaq bar! Aitylyp otyrǵan alap ózin taý shyndaryn baǵyndyrýshy, batyl raftshy, qumar ańshy jáne balyqshy retinde sezinetin belsendi demalys áýesqoilary úshin naǵyz taptyrmas jer. Ońtústik Qazaqstannyń tabiǵaty termaldy jáne mineraldy kózderge bai, onyń shipaly klimaty kóptegen dertterdi emdeý úshin óte paidaly. Kóptegen sanatoriiler jáne demalys aýmaqtary sizge ýaqytty jaqsy ótkizýden basqa, densaýlyqty nyǵaitýǵa kómektesedi. Osynyń ózi munda meditsinalyq týrizmdi damytýǵa mol múmkindikter bar ekenin kórsetedi.
«Qoja Ahmet Iasaýi» kesenesi
Budan basqa, oblys ortalyǵy men onyń mańynda tarihi jáne sáýlettik kóz tartarlyq mekender, qajylyq oryndar, qoryqtar barshylyq. Aitalyq, Túrkistan ońtústik ólkeniń eń ejelgi qalasy bolyp esepteledi. Bul qala islam aqyny Qoja Ahmet Iasaýi arqasynda áigili boldy. Ol qaitys bolǵannan keiin áigili Aqsaq Temirdiń pármeni boiynsha «Qoja Ahmet Iasaýi» kesenesi salyndy. Ony salyp jatqan kezde qabyrǵasy birneshe ret qulap qalǵan degen ańyz bar. Aqyrynda ámirge túsinde aian berilip, aldymen Iasaýidyń rýhani tálimgeri Arystan-babaǵa kesene salý kerektigi jetkiziledi. Osylaisha Otyrar qalasynyń janynan Arystan-baba kesenesi paida bolǵan edi. Qazir bul jaqqa qadam basqan qajyǵa barýshylar men týristter áýeli Arystan-baba kesenesine, sodan keiin ǵana Túrkistandaǵy mavzoleige barady. Budan ári ornalasqan Ibragim ata men Qarashash ana keseneleri Ahmet Iasaýidiń qurmetine salynǵan. Al ejelgi Otyrar qalasy munda asa kórnekti filosof Ábý-Nasyr Ál-Farabidiń týǵanymen áigili. Sol siiaqty Qarataýdyń eteginde jatqan Uqash-ata qudyǵynyń syry da tym tereńde jatyr. Ólkeniń taǵy da bir qyzyqty aýdany – san ǵasyrlyq tarihy bar Sairam. Aqsý ózeni boiyndaǵy qala shejirege, orta ǵasyrlyq ǵalymdar men islam qairatkerleri jerlengen eski keseneler men eskertkishterge bai. Búginde munda «Mádeni mura» baǵdarlamasy sheńberinde arheologiialyq qazba jumystary júrgizilýde.
Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy
Shymkenttiń tóńireginde Aziiadaǵy eń eski Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy da ornalasqan. Onyń biregeiligi alýan túrli boiaýlarda turady: qylqan japyraqty jáne arsha ormandaryna aýysatyn qurǵaq dala, taý shyndaryn bezendiretin biik taý alqabyndaǵy kógal – bári bar munda! Bul jerdi tabiǵi jaǵdailarda janýarlar men qustardyń sirek kezdesetin túrleri mekendeidi, joiylyp ketý qaýipi tóngen ósimdik túrleri ósedi. Tumsa tabiǵattyń naǵyz mereili mekeni. Bas ainaldyratyn tasqyndy ózender men sarqyramalar, shýaqty kógildir aspannyń beinesi shaǵylatyn taý kólderi – osynda. Tabiǵat pen kórkemdikti baǵalai biletin adamdar munda ózderi úshin saialy oryn tabady.
Qarataý taýynyń qoinaýynda elimizdegi eń jas tabiǵi qoryq jaiǵasqan. Taýdyń basynda tastan salynǵan «taq» bar. Oǵan kez kelgen adam otyryp, ainaladaǵy ásemdikti birneshe metr biiktikten tamashalai alady. Taýdyń saf taza aýasy, shipaly ósimdikteri men burqyrap aqqan qainar sýy Qarataý qoryǵynyń jaqsy jaqtaryn eselei túsedi. Mundaǵy bai ósimdikter álemi júzdegen biregei ósimdikterdi qamtidy. Olardyń birqatary Qyzyl kitapqa engizilgen. Qoryqtyń faýnasy jabaiy janýarlar men qustarǵa toly. Olardyń quryp ketý qaýpi tóngen túrleri qazir saqtaýǵa qoiylǵan.
Shymkentten 50 shaqyrymda Búrgúlúk toǵaily sai-salasy ornalasqan. Onda ainaladaǵy ósimdikke ylǵal berip jáne shatqaldy salqyndatyp, móp-móldir attas ózen aǵady. Osy jerdiń aýasy adam densaýlyǵyna qolaily áser etetin fitontsidterge qanyq. Bul – tynys alý organdaryn, júike júiesin, júrek aýrýlaryn emdeý úshin qolaily jer.
Sairam-Sý shatqaly
Móldir ózender aǵatyn, taý tekeler, aiýlar, tipti qar qabylany da kezdesetin kórkem Sairam-Sý shatqaly óziniń eki tústi kólimen áigili. Kóldiń bir jaǵy kógildir, al ekinshi jaǵy aqshyl-kók túspen kómkerilgen. Ańyz boiynsha, osy taýlarda bir zamandarda bir taipa turǵan. Taipanyń kósemi hanmen qudalasyp, oǵan qyzyn bermek bolǵan. Biraq muny estip qoiǵan qyz ájesiniń batasyn alyp, qarapaiym baqtashymen qashyp ketedi. Qoshtasarda kempir nemeresine kógildir tasy bar saqina men jylan tárizdi kók bilezikti syiǵa tartady. Myna tirlikke qatty keiigen ákesi qyzy sońynan qýǵynshylardy jiberedi. Qyz manaǵy saqinany jerge tastaǵan kezde, kógildir tústi kól paida bolady, al jerge bilezigin tastaǵan kezinde aqyrsyzdyq belgisi bolyp tabylatyn segiz sany túrindegi taǵy bir kól shyǵa keledi. Sodan beri osy eki kól qatar turyp keledi desedi…
Aqmeshit úńgiri
Shymkenttiń janynda «Aqmeshit úńgiri» degen de jer bar. Aǵash ósetin, qustar ushyp júretin eń qupiialy jer. Munda jyldyń kez kelgen kezeńinde úńgirdegi 9-15 gradýsqa jýyq bir ǵana temperatýra saqtalady. Ońtústik tóńiregi túrli ańyzdarmen áigili, biraq dál osy úńgir týraly áńgimeler eń kóp. Onyń birinde jońǵarlar shabýyly kezinde úńgirde balalar men áielder tyǵylǵany týraly baiandalady, ekinshisinde bul adamdar men malǵa shabýyl jasaityn aidahar turǵany týraly baiandalady. Úńgir baqylaýshysynyń sózi boiynsha, ertede bul jerde jer asty joldary bar meshit bolǵan. Aitýshylar úńgir ózinde oqylǵan myńdaǵan duǵalardy saqtaidy jáne ǵajaiyp kúshke ie bolady degendi jetkizedi. Munda kelgen aýrý kisiler óz densaýlyǵy týraly, áielder ana baqytyn surap, duǵa oqidy.
Qazyǵurt taýy
Óńirdegi taǵy bir tarihi tamasha meken Shymkentten 40 shaqyrym jerde ornalasqan Qazyǵurt taý massivindegi Nuh kemesi kelip toqtaǵan jer. Osy oqiǵa qurmetine qazirgi sheberler munda aǵashtan jáne metaldan «ushatyn kemeni» jasady. Onyń tóbesine kóterilgende, ushy-qiyry joq dalany jáne aibyndy taýlardy kórýge bolady. Al Ata-Ana taýy týristerdi óziniń tylsym jumbaǵymen tartady. Jergilikti halyq olardyń Adam men Haýa ekenin aitady. Jartas ekige qaq jarylǵan jáne odan ótken adam kúnásiz, iaǵni onyń oiy taza dep esepteledi.
Qazirgi tańda ońtústik ólke jaqsy demalysty baǵalai biletin barlyq adamdar úshin ashyq. Qala qarqyndy ósýde, týrizm damýda, taýlarda, shatqaldarda, ózender men kólderde tamasha demalys aimaqtary ashylýda. Shymkent tek qazaqstandyqtardyń ǵana emes, taiaý jáne alys shetel turǵyndarynyń nazaryn ózine aýdaryp, týristik ortalyqqa ainalýdy josparlaidy. Ońtústik óńirdiń damýyn, sońǵy ýaqytta bildirgen týristerdiń qyzyǵýshylyǵyn baqylai otyryp, kerýender qaita oralyp kele jatqany týraly senimdi túrde aitýǵa bolady.
Baqtiiar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy
.jpeg)