شىمكەنت تۋريستٸك ورتالىققا اينالا ما?

جەر شارىن جەتٸ اينالىپ شىقساڭ دا, قازاقستاننىڭ تٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸدەي ەسەم ٶڭٸردٸ, ىستىق ىقىلاستى تاۋىپ الۋ قيىن. وسى ٶسكەلەڭ ٶلكەنٸڭ كٸندٸگٸ ٸسپەتتەس شىمكەنت شاھارى ٶزٸنٸڭ قازاق جەرٸندەگٸ ەڭ قوناقجاي, مەيماندوس قونىستاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە كەڭٸنەن تانىمال.

بۇعان قوسا, تٷگٸن تارتساڭ, مايى شىعاتىن بۇل شۇرايلى دا شىرايلى اتىراپ قالى كٸلەمنٸڭ تٷسٸندەي قۇلپىرعان كٶرٸكتٸ كٶركٸمەن, اسپانمەن تٸلدەسكەن اقباس شىڭدى تاۋلارىمەن, اقىق سۋى ارقىراپ اققان ٶرشٸل ٶزەندەرٸمەن, جاپان تٷزدٸ جايلاعان جازىق دالالارىمەن, تٷيەنٸڭ موينىنداي تەپسٸنٸپ تۇراتىن يٸر-يٸر قۇمدارىمەن كٶرگەن كٸسٸنٸڭ كٶز جاۋىن ٶزٸنە تارتىپ الار ەدٸ.

بۇل – شىن مەنٸندە دە زەۋٸدە كەلٸپ جاتقان ساياحاتشى جۇرتتى نەمقۇرايلى قالدىرمايتىن قاسيەتتٸ مەكەن. مۇندا بٸر قادام باسىپ كٶرگەن ادام كەيٸن تاعى قايتارا كەلگٸسٸ كەلەدٸ دە تۇرادى. راسىندا دا بٸر زامانداردا «ۇلى جٸبەك جولىنىڭ» ەڭ بٸر كٷرە تارماقتارىنىڭ بٸرٸ ەسەبٸندە تانىلعان بۇل ايماقتا ساياحاتشىلاردى كٶبٸرەك تارتىپ, تۋريزمدٸ دامىتىپ ەكەتۋگە مٷمكٸندٸك مول. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸ ورتا ازيياداعى ەڭ ٶركەندەگەن ٶڭٸرلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. ەجەلگٸ كەرۋەن وتىرار, ياسسى, سايرام قالالارى ارقىلى ودان ەرٸ تاراز, فەرعانا القابى, ىستىقكٶل باۋرايى مەن قىتايعا ساپار سىزعان.

ەلبەتتە, قازٸر وڭتٷستٸك ٶلكەنٸڭ تۋريزمدٸ جولعا قويۋعا ەڭ بٸر ىڭعايلى اتىراپ ەكەنٸن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولماس ەدٸ. بۇل جاعىنان كەلگەندە, شىمكەنت شارتارابى ەلٸمٸزدٸڭ بٸر دە بٸر ٶڭٸرٸنەن كەم تٷسپەيدٸ. ەيتپەسە, بٸر كٷن ٸشٸندە قار باسقان تاۋلاردان قىزعان قۇمعا ٶتە شىعۋعا, مٶلدٸر تاۋ ٶزەنٸندە شومىلىپ, ناعىز مينەرالدى سۋدىڭ دەمٸن تاتۋعا بولاتىن باسقا قانداي ايماق بار! ايتىلىپ وتىرعان الاپ ٶزٸن تاۋ شىندارىن باعىندىرۋشى, باتىل رافتشى, قۇمار اڭشى جەنە بالىقشى رەتٸندە سەزٸنەتٸن بەلسەندٸ دەمالىس ەۋەسقويلارى ٷشٸن ناعىز تاپتىرماس جەر. وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ تابيعاتى  تەرمالدى جەنە مينەرالدى كٶزدەرگە باي, ونىڭ شيپالى كليماتى كٶپتەگەن دەرتتەردٸ ەمدەۋ ٷشٸن ٶتە پايدالى. كٶپتەگەن ساناتورييلەر جەنە دەمالىس اۋماقتارى سٸزگە ۋاقىتتى جاقسى ٶتكٸزۋدەن باسقا, دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا  كٶمەكتەسەدٸ. وسىنىڭ ٶزٸ مۇندا مەديتسينالىق تۋريزمدٸ دامىتۋعا مول مٷمكٸندٸكتەر بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.

«قوجا احمەت ياساۋي» كەسەنەسٸ

بۇدان باسقا, وبلىس ورتالىعى مەن ونىڭ ماڭىندا تاريحي جەنە سەۋلەتتٸك كٶز تارتارلىق مەكەندەر, قاجىلىق ورىندار, قورىقتار بارشىلىق. ايتالىق, تٷركٸستان وڭتٷستٸك ٶلكەنٸڭ ەڭ ەجەلگٸ قالاسى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بۇل قالا يسلام اقىنى قوجا احمەت ياساۋي ارقاسىندا ەيگٸلٸ بولدى. ول قايتىس بولعاننان كەيٸن ەيگٸلٸ اقساق تەمٸردٸڭ پەرمەنٸ بويىنشا «قوجا احمەت ياساۋي» كەسەنەسٸ سالىندى. ونى سالىپ جاتقان كەزدە قابىرعاسى بٸرنەشە رەت قۇلاپ قالعان دەگەن اڭىز بار. اقىرىندا ەمٸرگە تٷسٸندە ايان بەرٸلٸپ, الدىمەن ياساۋيدىڭ رۋحاني تەلٸمگەرٸ ارىستان-باباعا كەسەنە سالۋ كەرەكتٸگٸ جەتكٸزٸلەدٸ. وسىلايشا وتىرار قالاسىنىڭ جانىنان ارىستان-بابا كەسەنەسٸ پايدا بولعان ەدٸ. قازٸر بۇل جاققا قادام باسقان قاجىعا بارۋشىلار مەن تۋريستتەر ەۋەلٸ ارىستان-بابا كەسەنەسٸنە,  سودان كەيٸن عانا تٷركٸستانداعى ماۆزولەيگە بارادى. بۇدان ەرٸ ورنالاسقان يبراگيم اتا مەن قاراشاش انا كەسەنەلەرٸ احمەت ياساۋيدٸڭ قۇرمەتٸنە سالىنعان.  ال ەجەلگٸ وتىرار قالاسى مۇندا اسا كٶرنەكتٸ فيلوسوف ەبۋ-ناسىر ەل-فارابيدٸڭ تۋعانىمەن ەيگٸلٸ. سول سيياقتى قاراتاۋدىڭ ەتەگٸندە جاتقان ۇقاش-اتا قۇدىعىنىڭ سىرى دا تىم تەرەڭدە جاتىر. ٶلكەنٸڭ تاعى دا بٸر قىزىقتى اۋدانى – سان عاسىرلىق تاريحى بار سايرام. اقسۋ  ٶزەنٸ بويىنداعى قالا شەجٸرەگە, ورتا عاسىرلىق عالىمدار مەن يسلام قايراتكەرلەرٸ جەرلەنگەن ەسكٸ كەسەنەلەر مەن ەسكەرتكٸشتەرگە باي. بٷگٸندە مۇندا «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە.

اقسۋ-جاباعىلى قورىعى

شىمكەنتتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە ازيياداعى ەڭ ەسكٸ اقسۋ-جاباعىلى قورىعى دا ورنالاسقان.  ونىڭ بٸرەگەيلٸگٸ الۋان تٷرلٸ بوياۋلاردا تۇرادى: قىلقان جاپىراقتى جەنە ارشا ورماندارىنا  اۋىساتىن قۇرعاق دالا, تاۋ شىندارىن بەزەندٸرەتٸن بيٸك تاۋ القابىنداعى كٶگال – بەرٸ بار مۇندا! بۇل جەردٸ تابيعي جاعدايلاردا جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن تٷرلەرٸ مەكەندەيدٸ, جويىلىپ كەتۋ قاۋٸپٸ تٶنگەن ٶسٸمدٸك تٷرلەرٸ ٶسەدٸ. تۇمسا تابيعاتتىڭ ناعىز مەرەيلٸ مەكەنٸ. باس اينالدىراتىن تاسقىندى ٶزەندەر مەن سارقىرامالار,  شۋاقتى كٶگٸلدٸر اسپاننىڭ بەينەسٸ شاعىلاتىن تاۋ كٶلدەرٸ – وسىندا. تابيعات پەن كٶركەمدٸكتٸ باعالاي بٸلەتٸن ادامدار مۇندا ٶزدەرٸ ٷشٸن سايالى ورىن تابادى.

قاراتاۋ تاۋىنىڭ قويناۋىندا ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ جاس تابيعي قورىق جايعاسقان.  تاۋدىڭ باسىندا تاستان سالىنعان «تاق» بار. وعان كەز كەلگەن ادام وتىرىپ, اينالاداعى ەسەمدٸكتٸ  بٸرنەشە مەتر بيٸكتٸكتەن تاماشالاي الادى. تاۋدىڭ ساف تازا اۋاسى, شيپالى ٶسٸمدٸكتەرٸ مەن بۇرقىراپ اققان قاينار سۋى قاراتاۋ قورىعىنىڭ جاقسى جاقتارىن ەسەلەي تٷسەدٸ. مۇنداعى باي ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸ جٷزدەگەن بٸرەگەي ٶسٸمدٸكتەردٸ قامتيدى. ولاردىڭ بٸرقاتارى قىزىل كٸتاپقا ەنگٸزٸلگەن. قورىقتىڭ فاۋناسى جابايى جانۋارلار مەن قۇستارعا تولى. ولاردىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپٸ تٶنگەن تٷرلەرٸ قازٸر ساقتاۋعا قويىلعان.

شىمكەنتتەن 50 شاقىرىمدا بٷرگٷلٷك توعايلى ساي-سالاسى ورنالاسقان. وندا اينالاداعى ٶسٸمدٸككە ىلعال بەرٸپ جەنە شاتقالدى سالقىنداتىپ, مٶپ-مٶلدٸر اتتاس ٶزەن اعادى. وسى جەردٸڭ اۋاسى ادام دەنساۋلىعىنا قولايلى ەسەر ەتەتٸن فيتونتسيدتەرگە قانىق.  بۇل – تىنىس الۋ ورگاندارىن, جٷيكە جٷيەسٸن, جٷرەك اۋرۋلارىن ەمدەۋ ٷشٸن قولايلى  جەر.

سايرام-سۋ شاتقالى

مٶلدٸر ٶزەندەر اعاتىن, تاۋ تەكەلەر, ايۋلار, تٸپتٸ قار قابىلانى دا كەزدەسەتٸن كٶركەم سايرام-سۋ شاتقالى ٶزٸنٸڭ ەكٸ تٷستٸ كٶلٸمەن ەيگٸلٸ. كٶلدٸڭ بٸر جاعى كٶگٸلدٸر, ال ەكٸنشٸ جاعى اقشىل-كٶك تٷسپەن كٶمكەرٸلگەن. اڭىز بويىنشا, وسى تاۋلاردا بٸر زامانداردا بٸر تايپا تۇرعان. تايپانىڭ كٶسەمٸ حانمەن قۇدالاسىپ, وعان قىزىن بەرمەك بولعان. بٸراق مۇنى ەستٸپ قويعان قىز ەجەسٸنٸڭ باتاسىن الىپ, قاراپايىم باقتاشىمەن قاشىپ كەتەدٸ. قوشتاساردا كەمپٸر نەمەرەسٸنە كٶگٸلدٸر تاسى بار ساقينا مەن جىلان تەرٸزدٸ كٶك بٸلەزٸكتٸ سىيعا تارتادى. مىنا تٸرلٸككە قاتتى كەيٸگەن ەكەسٸ قىزى سوڭىنان قۋعىنشىلاردى جٸبەرەدٸ. قىز ماناعى ساقينانى جەرگە تاستاعان كەزدە, كٶگٸلدٸر تٷستٸ كٶل پايدا بولادى, ال جەرگە بٸلەزٸگٸن تاستاعان كەزٸندە اقىرسىزدىق بەلگٸسٸ بولىپ تابىلاتىن سەگٸز سانى تٷرٸندەگٸ تاعى بٸر كٶل شىعا كەلەدٸ. سودان بەرٸ وسى ەكٸ كٶل قاتار تۇرىپ كەلەدٸ دەسەدٸ…

اقمەشٸت ٷڭگٸرٸ

شىمكەنتتٸڭ جانىندا «اقمەشٸت ٷڭگٸرٸ» دەگەن دە جەر بار. اعاش ٶسەتٸن, قۇستار ۇشىپ جٷرەتٸن ەڭ قۇپييالى جەر. مۇندا جىلدىڭ كەز كەلگەن كەزەڭٸندە ٷڭگٸردەگٸ 9-15 گرادۋسقا جۋىق بٸر عانا تەمپەراتۋرا ساقتالادى. وڭتٷستٸك تٶڭٸرەگٸ تٷرلٸ اڭىزدارمەن ەيگٸلٸ, بٸراق دەل وسى ٷڭگٸر تۋرالى ەڭگٸمەلەر ەڭ كٶپ. ونىڭ بٸرٸندە جوڭعارلار شابۋىلى كەزٸندە ٷڭگٸردە بالالار مەن ەيەلدەر تىعىلعانى تۋرالى باياندالادى, ەكٸنشٸسٸندە بۇل ادامدار مەن مالعا شابۋىل جاسايتىن ايداھار تۇرعانى تۋرالى باياندالادى. ٷڭگٸر  باقىلاۋشىسىنىڭ سٶزٸ بويىنشا, ەرتەدە بۇل جەردە جەر استى جولدارى بار مەشٸت بولعان. ايتۋشىلار ٷڭگٸر ٶزٸندە وقىلعان مىڭداعان دۇعالاردى ساقتايدى جەنە عاجايىپ كٷشكە يە بولادى دەگەندٸ جەتكٸزەدٸ. مۇندا كەلگەن اۋرۋ كٸسٸلەر ٶز دەنساۋلىعى تۋرالى, ەيەلدەر انا باقىتىن سۇراپ, دۇعا وقيدى.

قازىعۇرت تاۋى

ٶڭٸردەگٸ تاعى بٸر تاريحي تاماشا مەكەن شىمكەنتتەن 40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قازىعۇرت تاۋ ماسسيۆٸندەگٸ نۇح كەمەسٸ كەلٸپ توقتاعان جەر. وسى وقيعا قۇرمەتٸنە قازٸرگٸ شەبەرلەر مۇندا اعاشتان جەنە مەتالدان «ۇشاتىن كەمەنٸ» جاسادى. ونىڭ تٶبەسٸنە كٶتەرٸلگەندە, ۇشى-قيىرى جوق دالانى جەنە ايبىندى تاۋلاردى كٶرۋگە بولادى. ال اتا-انا تاۋى تۋريستەردٸ ٶزٸنٸڭ تىلسىم جۇمباعىمەن تارتادى. جەرگٸلٸكتٸ حالىق ولاردىڭ ادام مەن حاۋا ەكەنٸن ايتادى. جارتاس ەكٸگە  قاق جارىلعان جەنە ودان ٶتكەن ادام كٷنەسٸز, ياعني ونىڭ ويى تازا دەپ ەسەپتەلەدٸ.

قازٸرگٸ تاڭدا وڭتٷستٸك ٶلكە  جاقسى دەمالىستى باعالاي بٸلەتٸن بارلىق ادامدار ٷشٸن اشىق. قالا قارقىندى ٶسۋدە, تۋريزم دامۋدا, تاۋلاردا, شاتقالداردا, ٶزەندەر مەن كٶلدەردە تاماشا دەمالىس ايماقتارى اشىلۋدا. شىمكەنت تەك قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, تاياۋ جەنە الىس شەتەل تۇرعىندارىنىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارىپ, تۋريستٸك ورتالىققا اينالۋدى جوسپارلايدى. وڭتٷستٸك ٶڭٸردٸڭ دامۋىن, سوڭعى ۋاقىتتا بٸلدٸرگەن تۋريستەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن باقىلاي وتىرىپ, كەرۋەندەر قايتا ورالىپ كەلە جاتقانى تۋرالى سەنٸمدٸ تٷردە ايتۋعا بولادى.

باقتييار تايجان,

«ەگەمەن قازاقستان»

وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى