Syńǵyrlaǵan qońyraý úni estiler kún de alys emes. Balalaryn kezekti oqý jylyna ázirleý úshin dúken-bazarlardy sharlaǵan ata-analardyń qarasy kóbeidi. «Bar jaqsylyq - balaǵa» deitin kez kelgen ata-ana balasynyń mektepte muntazdai taza bolyp, jarqyrap júrgenin qalaidy. Byltyrǵy mektep formasy áli dál bolsa da, elden qalmai sý jańasyn áperedi. Al saýda oryndaryndaǵy mektep formalarynyń alýan túrinen kóz súrinedi.
Túrkiia, Resei, Bishkekte óndirilgen mektep formalarynyń baǵasy sapasyna qarai ártúrli árine. Saýdasy qyzyp turǵan kásipkerler mektep taýarlarynyń baǵasyn byltyrǵyǵa qaraǵanda eki eseletip qoiǵan. Byltyrǵy 2500-3000 teńgelik aq jeideler men shalbarlardyń biylǵy eń tómengi baǵasy 4500-5000 teńgeden saýdalansa, 3500 bolǵan mektep sómkeleri biyl 7500 teńge turady. Qaltasy kóteretinder mektep formasyn brendty býtikterden de alady. Bastysy, mektep formasyna qoiylatyn talap bireý.
Ústimizdegi jyldyń 14-qańtarynda Bilim ministriniń mindetti mektep formasy týraly buiryǵy shyqqany belgili. Buiryqqa sáikes, mektep formasynyń qandai bolatynyn ata-analar komiteti sheshedi. Ótken oqý jylynyń sońǵy toqsanynda ár mektepte mektep formasyna qoiylatyn talaptar jaiynda ata-analarmen jiyndar ótkizilýi tiis bolatyn. Osy oraida oblystyq bilim basqarmasy mindetti mektep formasyna qoiylatyn talaptardy bekitýde týyndaǵan problemalardy anyqtaý úshin 87712028525 vatsap nomerinde «shuǵyl jeli» jumysyn uiymdastyrǵan. Basqarma basshysynyń resmi blogy, buqaralyq aqparat quraldary, sondai-aq, vatsap jelisi arqyly 12 saýal men 33 usynys túsken. Osylaisha ata-analardyń mektep formasy týraly pikirlerin ashyq aitýǵa múmkindik berilgen. Sala basshysyna kelip túsken shaǵymdardyń basym bóliginde ata-analar mektep jinalysynda biryńǵai forma talaptary talqylanbai-aq, jańa formaǵa shuǵyl túrde aqsha jinaý kerektigin aitqan. Barlyq shaǵymdar men talap-tilekterdi talqyǵa salý úshin bilim basqarmasynyń basshysy Aijan Sadyqova shaǵym túsken mektep direktorlarynyń, qalalyq jáne aýdandyq bilim bólimderi basshylarynyń, ata-analar komitetteriniń qatysýymen arnaiy jiyn ótkizgen-di. Osy jiynda Aijan Erhanqyzy mektep direktorlaryna: - Mektep formasynyń talaptaryn ata-analar bekitýi tiis. Sizderge eshqandai jabdyqtaýshyny, merdigerdi izdeýdiń qajeti joq. Bul sizderdiń mindetterińizge jatpaidy, - dep naqtylap aitqan bolatyn. - Ata-analar mektep formasyn tiktire me, satyp ala ma, ózderi sheshedi. Bastysy, bekitilgen talaptarǵa sai bolsa bolǵany. Mektep ákimshiligi formany belgili bir saýda ornynan nemese naqty bir óndirýshiden satyp alýǵa mindettemeýi tiis. Mektep ishinde taýar satýǵa qatań tyiym salynǵan.
Bilim basqarmasy nemese bilim bólimderi mektep formasyn otandyq óndirýshilerden alýǵa usynys aita alady. Ony da mata sapasyna qarai ata-analardyń ózderi sheshedi. Bilim berý uiymdarynyń basshylary men muǵalimderdiń mektep formasyna aqsha jinaýyna jol berilmeidi. Ata-analar komiteti «Mektepke - jol» qaiyrymdylyq aktsiiasy aiasynda mektep qory esebinen kópbalaly jáne turmysy tómen otbasylardyń balalaryn tegin mektep formasymen qamtamasyz ete alady. Oqýshylardyń formasy syimai qalmasa, jyrtylmasa, biyl da kiiýge jaraidy. Olardy eshkim májbúrlemeidi.
Matasy - sapaly, baǵasy - qoljetimdi
Árine, mektep formasyn satýshylar men óndirýshiler az emes. Olarǵa da qoiylatyn arnaiy talaptar bar. Mektep formasy bala densaýlyǵyna ziiansyz matadan tigilýi tiis, al baǵasy 20 myń teńgeden aspaýy kerek.
Kiimderdi modeldeýde innovatsiialyq tehnologiialardy paidalanyp júrgen Óskemendegi qyzmet kórsetý salasy kolledjiniń sheberleri men stýdentteri biyldan bastap mektep formalaryn tige bastady. Atalmysh oqý ornynda tigilip jatqan formalardyń baǵasy da qoljetimdi.
- Deldalsyz satylatyndyqtan, forma jiyntyǵynyń quny 10 myń teńgeden aspaidy.
Mundaǵy 70 bolashaq tiginshiler oqýlaryn tájiribemen ushtastyryp, alǵashqy jalaqylaryn taýyp júr. Árine kiimderdiń sapasyn tájiribeli mamandar baqylaidy. Tájiribeli tiginshilerimiz bastaýysh synyptan bastap joǵary synyp oqýshylarynyń formalaryn da tigedi. 5-10 mektepti biryńǵai formamen qamtamasyz etýge shamamyz keledi,-deidi kolledj direktorynyń orynbasary Galina Harkovskaia.
Mamyr, maýsym ailarynda Óskemendegi «Jastar» saiabaǵynda, drama teatrynda oqýshy ul-qyzdarǵa arnalǵan mektep formalarynyń kórmesi ótip, jeideler men shalbarlar, beldemsheler men pidjak, galstýkterdiń 10-nan astam túri kelýshiler nazaryna usynyldy. Alǵashqy tutynýshylar da osy kórmeden tabyla ketti. Solardyń biri, qala turǵyny Juldyz Akparova:- Ata-ana retinde árine kiimniń matasyna, tigilý sapasyna qaraimyz. Bazarlar men dúkenderde samsap turǵan kiimderdiń barlyǵy birdei bala densaýlyǵyna ziiansyz emes. Aýa ótkizbei terletetin, kerisinshe sýyq tartatyn arzanqol materialdar da kezdesip jatady. Al myna kórmedegi formalar kóńilimnen shyqty. Matasy da, tigisi de dúkenderdegi daiyn formalardan eshbir kem emes, baǵasy da arzan eken.
Óskemen qyzmet kórsetý salasy kolledjiniń basshysy Batyrhan Qusmanovtyń aitýynsha, búginde kolledj «ISNAR» jeke kásipkerligimen birlesip jumys isteýde. Atalǵan jeke kásipker tiginshilerdi sapaly materialdarmen qamtamasyz etedi. Jazda ótken kórmeler barysynda birqatar tapsyrystar túsken. Qazirgi ýaqytta Ridder, Ahmer mektepteri, qaladaǵy birqatar mektepterdiń tapsyrysy kelisilgen merzimde oryndalyp, ata-analarǵa tapsyrylǵan. Tigý baǵasy, iaǵni tapsyrystyń jumysy kiim úlgisine bailanysty 5500-8500 teńge aralyǵynda. Qosymsha mata quny qosylatyndyqtan daiyn formanyń baǵasy jeke kásipkerlik pen ata-analar komitetiniń kelisimimen sheshiledi. Biraq saýda oryndaryndaǵydan áldeqaida arzanǵa shyǵatyn kórinedi. Tapsyrystar negizinen bastaýysh synyptardan túsken.
Búginge kúnge deiin 172 jiyntyq (shalbar, keýdeshe, jeide, pidjak, beldemshe, galstýk) tigildi. Endi 500 beldemshe tigiledi. – Árine, óńirimizdegi búkil mektepti qamtý múmkin emes. Jýyqta ǵana Samar mektebinen 44 formaǵa tapsyrys tústi. Sondyqtan suranys bolyp jatsa, jyl boiy tapsyrys qabyldai beremiz,-deidi kolledj basshysy.
Oqýshylary ǵana emes, ustazdary da birkelki kiinedi
Óńirimizdegi biryńǵai mektep formasyn engizgen birden-bir oqý orny – Oralhan Bókei atyndaǵy №44 mektep-litseii. Qazaqstannyń bilim berý isiniń úzdigi Tańatqan Túmenbaev basshylyq etetin bul bilim ordasy birkelki mektep formasyn bekitkeli 17 jyldyń júzi boldy. – Esterińizde bolsa, biryńǵai mektep formasy bolmaǵandyqtan, 1998 jyldary halyq bazardan qolǵa tigenin aldy. Baidyń balalary «erekshe» kiinip, ózderin joǵary sanai bastady. Qarapaiym otbasynyń balalary qolǵa tigenin kidi. Balalar arasyndaǵy áleýmettik teńsizdikti baiqaǵan ata-analar osy máseleni birinshi bolyp ózderi qozǵady, - deidi litsei basshysy. - Forma-birinshiden tártip, tárbie, jaýapkershilik. «Erkin forma» kietin keibir jekemenshik mektepterdiń jaǵdaiyn kórip júrmiz. Moinyna altyn taǵyp, jyltyraǵan pidjak, aiaǵyna krossovka, jabystyryp «sigaret» shalbar nemese tizeden joǵary qysqa beldemshe kiip júrgen oqýshylar da bar. Tártipsizdik bolǵan jerde sapa da, bilim de bolmaidy.
Sóitip, ata-analarmen biraýyzdan kelisip, 1999 jyldan bastap klassikalyq úlgidegi mektep formasyn kietin bolyp sheshken. Búginde litseide tálim-tárbie alyp júrgen er balalardyń formasy – aq jeide, qara kostiým-shalbar, kók galstýk, litsei tósbelgisi, al qyz balalar – aq jeide, tizesin jaýyp turatyn túzý qara beldemshe men pidjak, aq bantik, kók galstýk pen litsei tósbelgisin taǵady. Áp-ádemi, jyp-jinaqy. Galstýk – memlekettik tý tústes. Bul tús otansúigishtikke tárbielep, belgili bir dárejede oqýshylarǵa jaýapkershilik júkteidi. «Aq bantik, appaq jeide – kirshiksiz aq niet, tazalyq, ashyq pikir-kózqaras, ananyń aq sútin aqtaý» dep tárbieleidi eken litseide. «Kezinde pioner, komsomol boldyq. Endi el bolyp, táýelsizdik alǵanda nege óz tósbelgimizdi shyǵarmasqa?» degen oqý ordasynyń basshylyǵy óz tósbelgisin shyǵarady. «Oralhan Bókei atyndaǵy mektep-litsei» dep ainaldyra jazylyp, asqaq jazýshynyń sýreti beinelengen tósbelgide Muztaý salynǵan. Bul - Otanymyzdyń týyn jelbireter shákirtterimiz tek biikten kórinse degen tilekten týyndasa kerek. Tósbelginiń úlkenin oqýshylar, kishileý úlgisin ustazdar taǵady.
Ustazdar demekshi, atalmysh litsei ustazdaryna qoiylatyn talap ta qatań. Bilim ordasynyń jarǵysyna sai, 5 jyldan beri ustazdar qaýymy da biryńǵai formaǵa kóshken. Saltanatty mereke kúnderi aq jeide men qara beldemshe, qara kostiým, al jai kúnderi kók beldemshe, kók kostiým kiip, litsei tósbelgisin taǵyp júredi. Bul týrasynda litsei basshysy: - Muǵalim-bilim beretin mashina emes. Ol kiimimen, tárbiesimen, sóileý mánerimen, júris-turysymen balaǵa tálim-tárbie beretin adam. Ustazdar úshin biryńǵai forma qarajat jaǵynan da óte tiimdi ári únemdi. Oqýshylarymyz deneshynyqtyrý páninde de tek aq fýtbolka men birkelki qara triko kiedi, - deidi. Sondai-aq, Zyrian aýdandyq bilim bóliminiń basshysy Arkadii Isaevtyń aitýynsha, Zyriandaǵy №1 bastaýysh mektepte biryńǵai úlgidegi ustazdar kiimi qabyldanyp qoidy.
Jalyndaǵan jastarymyz jyltyraǵan kiimimen ǵana emes, óner-bilimimen erekshelenip, aqyl-óresimen básekege túsetin urpaq bolyp ósse igi.
Kerek derek
Óńirimizde 667 mektep bar. Onda 183 myń oqýshy bilim alady. 22 981 búldirshin biyl mektep tabaldyryǵyn attaidy. Bilim ordalarynyń 95 paiyzy biryńǵai mektep formasyn engizgen. Qalǵan 5 paiyzy birkelki forma bolmasa da, klassikalyq úlgide kiinedi.
Aijanat Baqytqyzy, "Didar" gazeti
