Shubat ziian degenderdiń kózdegeni ne?

Qyrkúiek aiynyń sońyna taman mańǵystaýlyqtardy tosyn habar tosyltyp tastady. Kózin tyrnap ashqaly shubatpen sýsyndap, túie malynyń ónimderin paidalanyp kele jatqan jurt qapelimde túsinbei qalǵanymen, qazir tiisti oryndardan máseleniń mán-jaiyn anyqtaýdy, tekserýdi suraýda.

70-shi jyldary Mańǵystaýdyń turǵyndary sol kezdegi Gýrev qalasyna baryp emdeledi eken. Ómiri sharýashylyqpen tikelei bailanysqan, et jep, shubat iship shalqyǵan ári tiliniń shaqpasy bar bir azamat asqazany aýyryp atalmysh qalanyń aýrýhanasyna baryp emdeledi. Aýylyna qaitarda dáriger «aǵa, asqazanyńyz aýyrady, endi et jemeńiz, et jeseńiz ólesiz» dese kerek, sol kezde álgi aǵamyz «shyraǵym, biz etti jemesek ólemiz», depti. Aitqandai, aýylǵa kelgesin shubatyn shaiqap iship, etti baptap jep, odan keiin de 20-30 jyldai ǵumyr keship, qariia bolyp ómirden ótken eken. Sol sekildi Mańǵystaý jurtshylyǵyn eleń etkizgen jáne jappai halyqtyń, kásibinen násibin aiyrǵan kásipkerlerdiń narazylyǵyn týdyrǵan másele osy – tól taǵamymyz, ulttyq sýsynymyz shubatqa qatysty bolyp tur.

Túie súti ziiandy-mys…

Cheh respýblikasynyń «Arnika» ekologiialyq uiymy, Qaraǵandy oblystyq ekologiialyq mýzeii jáne «Eko Mańǵystaý» úkimettik emes uiymy Mańǵystaýda «Ekologiialyq taza tehno­logiiany óndirý» baǵdarlamasy boiynsha birlese zertteý júrgizedi. «Eko Mańǵystaý» ÚEU jetekshisi Kirill Osinniń aitýynsha, atalmysh baǵdarlamanyń bir baǵyty ekologiianyń Mańǵystaý óńirindegi taǵam óndirisine, onyń ishinde et pen sútke áserin zertteý­ge arnalǵan. Zertteýshiler «2015-2016 jyldar aralyǵynda Mańǵystaýdyń Shetpe, Taýshyq, Jarmysh, Basqudyq, Aqtaý, Qyzyltóbe, Quryq, Aqshuqyr aýyldarynan 200-ge tarta túieden synama alyp, Cheh respýblikasyna, qosymsha Niderlandtaǵy zerthanalarǵa jibergendigin» aitady. Jáne eń mańyzdysy, eki zerthanada da «túie súti men shubatta myrysh quramynyń artyq ekeni, baýyr men reprodýktivti júieniń zaqymdanýyna soqtyratyn ýytty elementterdiń joǵary kontsentratsiiasy bar ekendigi» anyqtalady.

Zertteýshiler «myryshpen qatar, polihlorlanǵan difenilder tabyldy. Bul elementter aǵzaǵa áser etip, qan azdyq aýrýyna shaldyqtyrady jáne olar kóp jinalatyn bolsa, qaterli isik aýrýyna shaldyqtyrady», dep qorytady. Osylaisha, sheteldik ǵalymdardyń jergilikti táýelsiz ekologtarmen birlese shubatqa jasaǵan zertteýleri nátijesi halqymyzdyń ǵasyrlar boiǵy qundylyǵyna úrke qaraýǵa májbúr etti, urpaqtan-urpaqqa teńdesi joq ári shipaly sýsyn, ári qunarly taǵam bolyp kelgen shubatqa «qaterli isik shaqyrady» degen «aidar taqty».

Qazir shubat ishpese ashyǵyp ári shólirkep júretin mańǵystaýlyq turǵyndar ári-sári kúide. Ásirese, júzdegen túie ósirip, olardyń ónimin dúken sórelerine qoiyp, bir­­qatar óndiristik ken oryndaryna kelisimmen jetkizip otyratyn kásipkerler alańdaýly. Olar «Nur Otan» partiiasynyń ǵimaratynda osy másele boiynsha jiylyp, shýly máseleni ortaǵa salyp, óz pikirlerin aitty. Zertteýge qatysýshylar tarapynan «Eko Mańǵystaý» ÚEU jetekshisi K.Osindi shaqyrtyp, suraqtyń astyna aldy. «Synama bir malǵa eki ret júrgizilýi kerek. Mysaly, bir adamnyń qanyn alyp, oǵan saraptama jasaý arqyly búkil Mańǵystaý halqynyń qany osyndai deýge bolmaidy ǵoi. Sol siiaqty, Mańǵystaýdyń ekologiialyq aýmaǵynda jaiylǵan maldy bir bólek, bylai maldy bir bólek alyp qarap, ekeýiniń saraptamasyn salystyrmaly túrde kórsetse, áńgime basqa. Onyń ústine málimette aitylǵan Aqshuqyr aýylynda nemese Basqudyq aýylynda 200 túie degenderi de shyndyqqa múldem janaspaidy. Úshinshiden, 2-3 jasar túieniń súti degen ne? Túie maly eki jasynda tailaq bolmai ma? Áli enesiniń emsheginiń izi erninen ketpegen, retin tapsa basyn enesiniń baýyryna salyp qalyp, túrtinshektep sút izdep júretin bala jastaǵy túiedegi, iaǵni tailaqtaǵy neǵylǵan sút?» degen kásipkerler men mamandar, ǵalymdar ǵylymi jáne kásibi turǵydan bir emes, birneshe suraqty da­iyndap otyrǵandyqtaryn alǵa tartty.

Ekologiiany syltaýratyp, ulttyq taǵamǵa tas atý emes pe?

«Men zertteý qorytyndysynda Mańǵystaýdaǵy ekologiialyq jaǵdaidy aitpaq bolǵanmyn. Mysaly, túielerdiń munai óndirisi oshaqtarynda, munai qaldyqtary, ýran óndirisi bolǵan jerlerde, Qoshqar ata kóli mańynda jaiylyp júrgendigin kórýge bolady. Biz osy jaǵdaidy kásipkerlerge jáne memlekettik organdarǵa jetkizgimiz keldi. Al shubattan qaterli isik bolady deý jýrnalisterdiń bur­ma­laýy», – dedi K.Osin óz sózinde.

Ras, Mańǵystaýdyń ekologiialyq jaǵdaiy dabyl qaǵatyn jaǵdaida. Aqtaý qalasynyń irgesindegi Qoshqar ata ýly kóli áli halyqpen birge jasap keledi. 77 myń sharshy metr jerdi alyp jatqan atyshýly ýly kól kúni búginge deiin qorshaýsyz. Mamandar osy máselege orai atalmysh kóldiń máselesine qatysty jobalyq smetalyq qujattyń memlekettik saraptama qaraýynda jatqandyǵyn, ol daiyn bolǵan soń respýblikalyq biýdjetke usynys ketetindigin, jobanyń quny shamamen 18,5 mlrd teńgeni quraityndyǵyn aitqan. Mańǵystaý halqynyń «bas aýrýy­na» ainalǵan Qoshqar ata máselesi endi shubatty da shylaýyna ala ketip tur.

Biraq, ekologiiany shubatpen bai­­l­anys­tyrmai-aq, óz aldyna ashyq aitý azdyq ete me nemese tasadan qazaqtyń ulttyq taǵamyna kóz alartqan piǵyldar bar ma? Árbir qalalalardaǵy myńdaǵan irili-usaqty dúken sórelerinen jyl­tyraq qaptaǵy ne ekeni belgisiz taǵamdar men qyzyldy-jasyldy sýsyndar siiaqty densaýlyqqa ziiandy taǵam túrleri nege zert­teýshilerdi qyzyqtyrmaidy? Sansyz ziiandy taǵamdardyń arasynan asa paidaly shubatqa aýyz salýdyń astary bar ma? Mańǵystaýlyqtardy zertteýdiń nátijesi emes, zertteýge qatysty osy suraqtar mazalaýda. «Eshqandai da basqa piǵyl joq, tapsyrys ta emes» deidi K.Osin. Daý týdyrǵan másele Mańǵystaý oblysynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda da «Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda túie sútiniń (shubattyń) quramynan tabylǵan lastaýshy ýly zattar» týraly talqylaý keńesinde qaraldy. Keńeske vetarinariia, aýyl sharýashylyǵy salasynyń birneshe ókilderimen birge, zertteýshiler de qatysty. «Arnika» QB-nyń menedjeri M.Skalskii biz zerttegen túie ónim­deriniń quramynda myrysh, aýyr metall jáne organikalyq lastaýshy zattar tabyldy. Olar kóbine organikalyq lastaý­shy zattardan turady jáne adamnyń aǵzasyna jinalady. Jalpy, olardy óndirýge ty­iym salynǵan. Biraq ta olar áli de eski uiymdarda bar. Osydan suraq týyndaidy. Olar janýarlar aǵzasynda qaidan paida bolady? Múmkin bir jerlerde eski kondentserler tógilgen shyǵar. Meniń qolymda hattamam bar. Sondai-aq, biz kóńil bóletin kóptegen problemalyq oryndardy taýyp otyrmyz. Onyń ishinde eski isten shyqqan zaýyt qaldyqtary, nemese, múmkin olar dalalyq jerlerde, qyrlarda tógilgen shyǵar. Biz jergilikti turǵyn emespiz, bul súttiń quramyndaǵy organikalyq lastaýshy zattardyń normaǵa sáikes qansha bolatynyn bilmeimiz. Biraq qazir aýyr metaldar biz biletin barlyq lastanýshy zattardyń mańyzdy prob­lemasy bolyp otyr, degen ol lastaýshy zattardy ózderi zerttegen 6 aýdannan túgelge derlik taptyq dep otyr. «Biraq olardyń árqaisysynyń sút quramy ártúrli. Sosyn sút quramyn anyqtaityn quralda (datchikte) olardyń quramyndaǵy lastaý­shy zattar normadan artyq. Biz bul normalardy Eýroodaq normalarymen salystyrdyq. Sebebi, Qazaqstanda bul lastaýshy zattardyń shektik eseptik normalary joq eken» dep túsindirdi taǵy da.

Aýyl sharýashylyǵy ministrligi Ve­teri­nariialyq baqylaý jáne qadaǵalaý ko­miteti Mańǵystaý oblys­tyq aýmaqtyq inspek­tsiiasynyń bio­logiialyq qaýipsizdik bóliminiń basshysy N.Dúisebek: «kez kelgen zertteý aldymen sol zertteletin ónimnen synama alýdan bastalady. Túie sútin (shubatyn) zertteýshi bul adamdarǵa men biraz suraqtar qoiyp otyrmyn, ásirese, súttiń (shubattyń) synamalaryn qalai alǵandyǵy týraly. Ókinishke qarai, jaýaptary meni qanaǵattandyrmai otyr. Bizde qazir aýylsharýashylyq janýarlary ónimderinen synama alý týraly «Veterinariia týraly» zańǵa sáikes daiyndalǵan arnaiy «Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne biologiialyq materialdyń synamalaryn alý týraly» Aýyl sharýashylyǵy ministri be­kit­ken №7-1/393 (30.04.2015 j.) qaǵida bar jáne oǵan qosa «Veterinariialyq baqylaýǵa (qadaǵalaýǵa) jatatyn ta­ýarlardan (ónimderden) synama alý týraly» Eýraziialyq ekonomikalyq komissiiasy Keńesiniń № 94 (09.10.2014 j.)
sheshimimen bekitilgen Ereje bar. Mine, osy qujattarda kórsetilgen tártippen túie sútinen (shubattan) synamalar alyn­ýy tiis. Al zertteýshi myna kisilerdiń budan habary joq, synama alynǵan kezde birneshe qujattar (aktiler, t.b.) toltyrylýy tiis, oǵan mal iesi, synama alǵan adamdar, veterinariia mamandary, t.b. adamdar qol qoiýlary kerek, al bul sharýalar jasalmaǵan. Iaǵni, qazirgi tańda súttiń (shubattyń) kimniń túiesinen, qandai nómirli túieden alynǵany belgisiz, ondai qujattar joq. Synama alýǵa veterinariia mamandary tartylmaǵan, tipti olarǵa bul týraly ótinishter de jasalmaǵan. Qysqasy, bul kisiler veterinarlyq baqylaýǵa (qadaǵalaýǵa) jatatyn ónim – túie sútinen (shubattan) synama alýdan habary joq bola tura, óz betterimen, sý quiatyn qutyǵa (bir márte ǵana qoldanylatyn) quiyp alǵan da, ony odan ári zertteýge alyp ketken. Tipti, qazirgi bir mártelik qutylar joǵary temperatýrada nemese muzdatylǵanda ishine «quiǵan ónimge ýly zattar bóledi. Maǵan osy jeri unamai otyr, muny synama dep ataýǵa kelmeidi, onyń ústine, sheteldik, bedeldi zerthanalarǵa tapsyrý úshin synama bulai, jabaiy túrde alynbaý kerek», deidi.

«Bizde jalpy ekologiialyq máse­le­niń bar ekeni ras, ol jaǵyna, zertteýlerge qarsylyǵym joq. Biraq sol zertteýler óz tártibimen, erejesimen júrýi tiis. Mysaly, eger bul kisiler bizderden veterinariia mamandaryn surasa, biz beretin edik jáne sol mamandar bul kisiler zertteý júrgizgen jergilikti jerlerdiń bárinde bar. Eger sol mamandar bul sharaǵa qatysqanda synamalar da durys alynatyn edi», – deidi AShM Veterinariialyq baqylaý jáne qadaǵalaý komiteti Mańǵystaý oblystyq aýmaqtyq inspektsiiasynyń basshysy Q.Myrzatov.

Al zertteýshiler bolsa barlyq jumysty durys júrgizgenderin, túie sútinen qaýipti elementterdiń tabyl­ǵandyǵyn aityp, biraq onyń qaterli isik shaqyratyndyǵy týraly habardy jýrnalisterdiń burmalaýy dep túsindirdi. Sonymen, Mańǵystaýda shubatqa qatysty týyndaǵan daýdyń aq-qarasyn anyqtaý úshin elimizdiń joǵary zertteý institýttary, Taǵamtaný akademiiasy aralasyp, Mańǵystaý tabiǵatyna jaiylǵan túielerdiń sút-shubat ónimderinde rasynda densaýlyqqa qaýipti elementter bar ma, joq pa, anyqtaýy kerek. Eger bar bolsa, qai óńirde jaiylǵan túielerde ekeni de naqty kórsetilýi tiis. Jáne, eń bas­tysy, «daýdyń basy – Dairabaidyń kók siyry» demekshi, Mańǵystaýdyń ekologiialyq ahýalyna nazar aýdarylýy tiis dep esepteimiz.

Gúlaiym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy