قىركٷيەك ايىنىڭ سوڭىنا تامان ماڭعىستاۋلىقتاردى توسىن حابار توسىلتىپ تاستادى. كٶزٸن تىرناپ اشقالى شۇباتپەن سۋسىنداپ, تٷيە مالىنىڭ ٶنٸمدەرٸن پايدالانىپ كەلە جاتقان جۇرت قاپەلٸمدە تٷسٸنبەي قالعانىمەن, قازٸر تيٸستٸ ورىنداردان مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن انىقتاۋدى, تەكسەرۋدٸ سۇراۋدا.
70-شٸ جىلدارى ماڭعىستاۋدىڭ تۇرعىندارى سول كەزدەگٸ گۋرەۆ قالاسىنا بارىپ ەمدەلەدٸ ەكەن. ٶمٸرٸ شارۋاشىلىقپەن تٸكەلەي بايلانىسقان, ەت جەپ, شۇبات ٸشٸپ شالقىعان ەرٸ تٸلٸنٸڭ شاقپاسى بار بٸر ازامات اسقازانى اۋىرىپ اتالمىش قالانىڭ اۋرۋحاناسىنا بارىپ ەمدەلەدٸ. اۋىلىنا قايتاردا دەرٸگەر «اعا, اسقازانىڭىز اۋىرادى, ەندٸ ەت جەمەڭٸز, ەت جەسەڭٸز ٶلەسٸز» دەسە كەرەك, سول كەزدە ەلگٸ اعامىز «شىراعىم, بٸز ەتتٸ جەمەسەك ٶلەمٸز», دەپتٸ. ايتقانداي, اۋىلعا كەلگەسٸن شۇباتىن شايقاپ ٸشٸپ, ەتتٸ باپتاپ جەپ, ودان كەيٸن دە 20-30 جىلداي عۇمىر كەشٸپ, قارييا بولىپ ٶمٸردەن ٶتكەن ەكەن. سول سەكٸلدٸ ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكٸزگەن جەنە جاپپاي حالىقتىڭ, كەسٸبٸنەن نەسٸبٸن ايىرعان كەسٸپكەرلەردٸڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان مەسەلە وسى – تٶل تاعامىمىز, ۇلتتىق سۋسىنىمىز شۇباتقا قاتىستى بولىپ تۇر.
تٷيە سٷتٸ زيياندى-مىس…
چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ «ارنيكا» ەكولوگييالىق ۇيىمى, قاراعاندى وبلىستىق ەكولوگييالىق مۋزەيٸ جەنە «ەكو ماڭعىستاۋ» ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمى ماڭعىستاۋدا «ەكولوگييالىق تازا تەحنولوگييانى ٶندٸرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بٸرلەسە زەرتتەۋ جٷرگٸزەدٸ. «ەكو ماڭعىستاۋ» ٷەۇ جەتەكشٸسٸ كيريلل وسيننٸڭ ايتۋىنشا, اتالمىش باعدارلامانىڭ بٸر باعىتى ەكولوگييانىڭ ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ تاعام ٶندٸرٸسٸنە, ونىڭ ٸشٸندە ەت پەن سٷتكە ەسەرٸن زەرتتەۋگە ارنالعان. زەرتتەۋشٸلەر «2015-2016 جىلدار ارالىعىندا ماڭعىستاۋدىڭ شەتپە, تاۋشىق, جارمىش, باسقۇدىق, اقتاۋ, قىزىلتٶبە, قۇرىق, اقشۇقىر اۋىلدارىنان 200-گە تارتا تٷيەدەن سىناما الىپ, چەح رەسپۋبليكاسىنا, قوسىمشا نيدەرلاندتاعى زەرتحانالارعا جٸبەرگەندٸگٸن» ايتادى. جەنە ەڭ ماڭىزدىسى, ەكٸ زەرتحانادا دا «تٷيە سٷتٸ مەن شۇباتتا مىرىش قۇرامىنىڭ ارتىق ەكەنٸ, باۋىر مەن رەپرودۋكتيۆتٸ جٷيەنٸڭ زاقىمدانۋىنا سوقتىراتىن ۋىتتى ەلەمەنتتەردٸڭ جوعارى كونتسەنتراتسيياسى بار ەكەندٸگٸ» انىقتالادى.
زەرتتەۋشٸلەر «مىرىشپەن قاتار, پوليحلورلانعان ديفەنيلدەر تابىلدى. بۇل ەلەمەنتتەر اعزاعا ەسەر ەتٸپ, قان ازدىق اۋرۋىنا شالدىقتىرادى جەنە ولار كٶپ جينالاتىن بولسا, قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋىنا شالدىقتىرادى», دەپ قورىتادى. وسىلايشا, شەتەلدٸك عالىمداردىڭ جەرگٸلٸكتٸ تەۋەلسٸز ەكولوگتارمەن بٸرلەسە شۇباتقا جاساعان زەرتتەۋلەرٸ نەتيجەسٸ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى قۇندىلىعىنا ٷركە قاراۋعا مەجبٷر ەتتٸ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا تەڭدەسٸ جوق ەرٸ شيپالى سۋسىن, ەرٸ قۇنارلى تاعام بولىپ كەلگەن شۇباتقا «قاتەرلٸ ٸسٸك شاقىرادى» دەگەن «ايدار تاقتى».
قازٸر شۇبات ٸشپەسە اشىعىپ ەرٸ شٶلٸركەپ جٷرەتٸن ماڭعىستاۋلىق تۇرعىندار ەرٸ-سەرٸ كٷيدە. ەسٸرەسە, جٷزدەگەن تٷيە ٶسٸرٸپ, ولاردىڭ ٶنٸمٸن دٷكەن سٶرەلەرٸنە قويىپ, بٸرقاتار ٶندٸرٸستٸك كەن ورىندارىنا كەلٸسٸممەن جەتكٸزٸپ وتىراتىن كەسٸپكەرلەر الاڭداۋلى. ولار «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ عيماراتىندا وسى مەسەلە بويىنشا جيىلىپ, شۋلى مەسەلەنٸ ورتاعا سالىپ, ٶز پٸكٸرلەرٸن ايتتى. زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلار تاراپىنان «ەكو ماڭعىستاۋ» ٷەۇ جەتەكشٸسٸ ك.وسيندٸ شاقىرتىپ, سۇراقتىڭ استىنا الدى. «سىناما بٸر مالعا ەكٸ رەت جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. مىسالى, بٸر ادامنىڭ قانىن الىپ, وعان ساراپتاما جاساۋ ارقىلى بٷكٸل ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ قانى وسىنداي دەۋگە بولمايدى عوي. سول سيياقتى, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگييالىق اۋماعىندا جايىلعان مالدى بٸر بٶلەك, بىلاي مالدى بٸر بٶلەك الىپ قاراپ, ەكەۋٸنٸڭ ساراپتاماسىن سالىستىرمالى تٷردە كٶرسەتسە, ەڭگٸمە باسقا. ونىڭ ٷستٸنە مەلٸمەتتە ايتىلعان اقشۇقىر اۋىلىندا نەمەسە باسقۇدىق اۋىلىندا 200 تٷيە دەگەندەرٸ دە شىندىققا مٷلدەم جاناسپايدى. ٷشٸنشٸدەن, 2-3 جاسار تٷيەنٸڭ سٷتٸ دەگەن نە? تٷيە مالى ەكٸ جاسىندا تايلاق بولماي ما? ەلٸ ەنەسٸنٸڭ ەمشەگٸنٸڭ ٸزٸ ەرنٸنەن كەتپەگەن, رەتٸن تاپسا باسىن ەنەسٸنٸڭ باۋىرىنا سالىپ قالىپ, تٷرتٸنشەكتەپ سٷت ٸزدەپ جٷرەتٸن بالا جاستاعى تٷيەدەگٸ, ياعني تايلاقتاعى نەعىلعان سٷت?» دەگەن كەسٸپكەرلەر مەن ماماندار, عالىمدار عىلىمي جەنە كەسٸبي تۇرعىدان بٸر ەمەس, بٸرنەشە سۇراقتى دايىنداپ وتىرعاندىقتارىن العا تارتتى.
ەكولوگييانى سىلتاۋراتىپ, ۇلتتىق تاعامعا تاس اتۋ ەمەس پە?
«مەن زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا ماڭعىستاۋداعى ەكولوگييالىق جاعدايدى ايتپاق بولعانمىن. مىسالى, تٷيەلەردٸڭ مۇناي ٶندٸرٸسٸ وشاقتارىندا, مۇناي قالدىقتارى, ۋران ٶندٸرٸسٸ بولعان جەرلەردە, قوشقار اتا كٶلٸ ماڭىندا جايىلىپ جٷرگەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. بٸز وسى جاعدايدى كەسٸپكەرلەرگە جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جەتكٸزگٸمٸز كەلدٸ. ال شۇباتتان قاتەرلٸ ٸسٸك بولادى دەۋ جۋرناليستەردٸڭ بۇرمالاۋى», – دەدٸ ك.وسين ٶز سٶزٸندە.
راس, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگييالىق جاعدايى دابىل قاعاتىن جاعدايدا. اقتاۋ قالاسىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ قوشقار اتا ۋلى كٶلٸ ەلٸ حالىقپەن بٸرگە جاساپ كەلەدٸ. 77 مىڭ شارشى مەتر جەردٸ الىپ جاتقان اتىشۋلى ۋلى كٶل كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قورشاۋسىز. ماماندار وسى مەسەلەگە وراي اتالمىش كٶلدٸڭ مەسەلەسٸنە قاتىستى جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتىڭ مەملەكەتتٸك ساراپتاما قاراۋىندا جاتقاندىعىن, ول دايىن بولعان سوڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنىس كەتەتٸندٸگٸن, جوبانىڭ قۇنى شامامەن 18,5 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايتىندىعىن ايتقان. ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان قوشقار اتا مەسەلەسٸ ەندٸ شۇباتتى دا شىلاۋىنا الا كەتٸپ تۇر.
بٸراق, ەكولوگييانى شۇباتپەن بايلانىستىرماي-اق, ٶز الدىنا اشىق ايتۋ ازدىق ەتە مە نەمەسە تاسادان قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامىنا كٶز الارتقان پيعىلدار بار ما? ەربٸر قالالالارداعى مىڭداعان ٸرٸلٸ-ۇساقتى دٷكەن سٶرەلەرٸنەن جىلتىراق قاپتاعى نە ەكەنٸ بەلگٸسٸز تاعامدار مەن قىزىلدى-جاسىلدى سۋسىندار سيياقتى دەنساۋلىققا زيياندى تاعام تٷرلەرٸ نەگە زەرتتەۋشٸلەردٸ قىزىقتىرمايدى? سانسىز زيياندى تاعامداردىڭ اراسىنان اسا پايدالى شۇباتقا اۋىز سالۋدىڭ استارى بار ما? ماڭعىستاۋلىقتاردى زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸ ەمەس, زەرتتەۋگە قاتىستى وسى سۇراقتار مازالاۋدا. «ەشقانداي دا باسقا پيعىل جوق, تاپسىرىس تا ەمەس» دەيدٸ ك.وسين. داۋ تۋدىرعان مەسەلە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا دا «ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا تٷيە سٷتٸنٸڭ (شۇباتتىڭ) قۇرامىنان تابىلعان لاستاۋشى ۋلى زاتتار» تۋرالى تالقىلاۋ كەڭەسٸندە قارالدى. كەڭەسكە ۆەتارينارييا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بٸرنەشە ٶكٸلدەرٸمەن بٸرگە, زەرتتەۋشٸلەر دە قاتىستى. «ارنيكا» قب-نىڭ مەنەدجەرٸ م.سكالسكيي بٸز زەرتتەگەن تٷيە ٶنٸمدەرٸنٸڭ قۇرامىندا مىرىش, اۋىر مەتالل جەنە ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتار تابىلدى. ولار كٶبٸنە ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردان تۇرادى جەنە ادامنىڭ اعزاسىنا جينالادى. جالپى, ولاردى ٶندٸرۋگە تىيىم سالىنعان. بٸراق تا ولار ەلٸ دە ەسكٸ ۇيىمداردا بار. وسىدان سۇراق تۋىندايدى. ولار جانۋارلار اعزاسىندا قايدان پايدا بولادى? مٷمكٸن بٸر جەرلەردە ەسكٸ كوندەنتسەرلەر تٶگٸلگەن شىعار. مەنٸڭ قولىمدا حاتتامام بار. سونداي-اق, بٸز كٶڭٸل بٶلەتٸن كٶپتەگەن پروبلەمالىق ورىنداردى تاۋىپ وتىرمىز. ونىڭ ٸشٸندە ەسكٸ ٸستەن شىققان زاۋىت قالدىقتارى, نەمەسە, مٷمكٸن ولار دالالىق جەرلەردە, قىرلاردا تٶگٸلگەن شىعار. بٸز جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىن ەمەسپٸز, بۇل سٷتتٸڭ قۇرامىنداعى ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردىڭ نورماعا سەيكەس قانشا بولاتىنىن بٸلمەيمٸز. بٸراق قازٸر اۋىر مەتالدار بٸز بٸلەتٸن بارلىق لاستانۋشى زاتتاردىڭ ماڭىزدى پروبلەماسى بولىپ وتىر, دەگەن ول لاستاۋشى زاتتاردى ٶزدەرٸ زەرتتەگەن 6 اۋداننان تٷگەلگە دەرلٸك تاپتىق دەپ وتىر. «بٸراق ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ سٷت قۇرامى ەرتٷرلٸ. سوسىن سٷت قۇرامىن انىقتايتىن قۇرالدا (داتچيكتە) ولاردىڭ قۇرامىنداعى لاستاۋشى زاتتار نورمادان ارتىق. بٸز بۇل نورمالاردى ەۋرووداق نورمالارىمەن سالىستىردىق. سەبەبٸ, قازاقستاندا بۇل لاستاۋشى زاتتاردىڭ شەكتٸك ەسەپتٸك نورمالارى جوق ەكەن» دەپ تٷسٸندٸردٸ تاعى دا.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ۆەتەرينارييالىق باقىلاۋ جەنە قاداعالاۋ كوميتەتٸ ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيياسىنىڭ بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى ن.دٷيسەبەك: «كەز كەلگەن زەرتتەۋ الدىمەن سول زەرتتەلەتٸن ٶنٸمنەن سىناما الۋدان باستالادى. تٷيە سٷتٸن (شۇباتىن) زەرتتەۋشٸ بۇل ادامدارعا مەن بٸراز سۇراقتار قويىپ وتىرمىن, ەسٸرەسە, سٷتتٸڭ (شۇباتتىڭ) سىنامالارىن قالاي العاندىعى تۋرالى. ٶكٸنٸشكە قاراي, جاۋاپتارى مەنٸ قاناعاتتاندىرماي وتىر. بٸزدە قازٸر اۋىلشارۋاشىلىق جانۋارلارى ٶنٸمدەرٸنەن سىناما الۋ تۋرالى «ۆەتەرينارييا تۋرالى» زاڭعا سەيكەس دايىندالعان ارنايى «ورنى اۋىستىرىلاتىن (تاسىمالداناتىن) وبەكتٸلەردٸڭ جەنە بيولوگييالىق ماتەريالدىڭ سىنامالارىن الۋ تۋرالى» اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ بەكٸتكەن №7-1/393 (30.04.2015 ج.) قاعيدا بار جەنە وعان قوسا «ۆەتەرينارييالىق باقىلاۋعا (قاداعالاۋعا) جاتاتىن تاۋارلاردان (ٶنٸمدەردەن) سىناما الۋ تۋرالى» ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسيياسى كەڭەسٸنٸڭ № 94 (09.10.2014 ج.)
شەشٸمٸمەن بەكٸتٸلگەن ەرەجە بار. مٸنە, وسى قۇجاتتاردا كٶرسەتٸلگەن تەرتٸپپەن تٷيە سٷتٸنەن (شۇباتتان) سىنامالار الىنۋى تيٸس. ال زەرتتەۋشٸ مىنا كٸسٸلەردٸڭ بۇدان حابارى جوق, سىناما الىنعان كەزدە بٸرنەشە قۇجاتتار (اكتٸلەر, ت.ب.) تولتىرىلۋى تيٸس, وعان مال يەسٸ, سىناما العان ادامدار, ۆەتەرينارييا ماماندارى, ت.ب. ادامدار قول قويۋلارى كەرەك, ال بۇل شارۋالار جاسالماعان. ياعني, قازٸرگٸ تاڭدا سٷتتٸڭ (شۇباتتىڭ) كٸمنٸڭ تٷيەسٸنەن, قانداي نٶمٸرلٸ تٷيەدەن الىنعانى بەلگٸسٸز, ونداي قۇجاتتار جوق. سىناما الۋعا ۆەتەرينارييا ماماندارى تارتىلماعان, تٸپتٸ ولارعا بۇل تۋرالى ٶتٸنٸشتەر دە جاسالماعان. قىسقاسى, بۇل كٸسٸلەر ۆەتەرينارلىق باقىلاۋعا (قاداعالاۋعا) جاتاتىن ٶنٸم – تٷيە سٷتٸنەن (شۇباتتان) سىناما الۋدان حابارى جوق بولا تۇرا, ٶز بەتتەرٸمەن, سۋ قۇياتىن قۇتىعا (بٸر مەرتە عانا قولدانىلاتىن) قۇيىپ العان دا, ونى ودان ەرٸ زەرتتەۋگە الىپ كەتكەن. تٸپتٸ, قازٸرگٸ بٸر مەرتەلٸك قۇتىلار جوعارى تەمپەراتۋرادا نەمەسە مۇزداتىلعاندا ٸشٸنە «قۇيعان ٶنٸمگە ۋلى زاتتار بٶلەدٸ. ماعان وسى جەرٸ ۇناماي وتىر, مۇنى سىناما دەپ اتاۋعا كەلمەيدٸ, ونىڭ ٷستٸنە, شەتەلدٸك, بەدەلدٸ زەرتحانالارعا تاپسىرۋ ٷشٸن سىناما بۇلاي, جابايى تٷردە الىنباۋ كەرەك», دەيدٸ.
«بٸزدە جالپى ەكولوگييالىق مەسەلەنٸڭ بار ەكەنٸ راس, ول جاعىنا, زەرتتەۋلەرگە قارسىلىعىم جوق. بٸراق سول زەرتتەۋلەر ٶز تەرتٸبٸمەن, ەرەجەسٸمەن جٷرۋٸ تيٸس. مىسالى, ەگەر بۇل كٸسٸلەر بٸزدەردەن ۆەتەرينارييا ماماندارىن سۇراسا, بٸز بەرەتٸن ەدٸك جەنە سول ماماندار بۇل كٸسٸلەر زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردٸڭ بەرٸندە بار. ەگەر سول ماماندار بۇل شاراعا قاتىسقاندا سىنامالار دا دۇرىس الىناتىن ەدٸ», – دەيدٸ اشم ۆەتەرينارييالىق باقىلاۋ جەنە قاداعالاۋ كوميتەتٸ ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيياسىنىڭ باسشىسى ق.مىرزاتوۆ.
ال زەرتتەۋشٸلەر بولسا بارلىق جۇمىستى دۇرىس جٷرگٸزگەندەرٸن, تٷيە سٷتٸنەن قاۋٸپتٸ ەلەمەنتتەردٸڭ تابىلعاندىعىن ايتىپ, بٸراق ونىڭ قاتەرلٸ ٸسٸك شاقىراتىندىعى تۋرالى حاباردى جۋرناليستەردٸڭ بۇرمالاۋى دەپ تٷسٸندٸردٸ. سونىمەن, ماڭعىستاۋدا شۇباتقا قاتىستى تۋىنداعان داۋدىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, تاعامتانۋ اكادەميياسى ارالاسىپ, ماڭعىستاۋ تابيعاتىنا جايىلعان تٷيەلەردٸڭ سٷت-شۇبات ٶنٸمدەرٸندە راسىندا دەنساۋلىققا قاۋٸپتٸ ەلەمەنتتەر بار ما, جوق پا, انىقتاۋى كەرەك. ەگەر بار بولسا, قاي ٶڭٸردە جايىلعان تٷيەلەردە ەكەنٸ دە ناقتى كٶرسەتٸلۋٸ تيٸس. جەنە, ەڭ باستىسى, «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كٶك سيىرى» دەمەكشٸ, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگييالىق احۋالىنا نازار اۋدارىلۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸز.
گٷلايىم شىنتەمٸرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
