Shýaq tókken shirek ǵasyr

Táýelsizdikpen tustas berekeli «Bastaý»

Qaǵaz, qalamymdy sailap, «al, bastaiyq» dep Temkeńe qaradym. Ańtarylyp qaldym. Janymdaǵy adam janymnan uzap ketkendei. Janary jarqyldap, ózine ǵana málim qimas sezimniń jeteginde eljirep otyr. Ánsheiinde alasa­pyran minezdi adamnyń ishki qubylysy kórinip qalǵanda ádemi sýret paida bolady eken. Mundaidy qazyqtai qaǵylyp, aitqanynan qaitpaityndarǵa qaratyp aitamyz ǵoi.

Áńgimemiz «al, bastaiyqtan» bastaldy. «Alasapyran jyldar edi, – deidi «Bastaý» JShS direk­tory Temirhan Muqyshev jazyq mańdaiyndaǵy ómir joldary biliner-bilinbes dir-dir etip. Qulamastai kóringen qoǵam da qaljyraidy eken. Ýaqyt óktemdigi Keńes ókimetin tirshilik aidynynan zamatta yǵystyryp shyǵardy. Jai emes, kóptegen qiyn­dyqtardy úiip-tógip ketti. Tal qarmar shaqtaǵy qiianatty aitsańyzshy. Qolǵa alynǵan saia­sattyń bári saiaz bolyp shyqty. Jyldar boiǵy júie buzylyp, el sheti sógile bastady. 1991 jyl edi. Ájeptáýir ozattar sapyndaǵy bizdiń sharýashylyǵymyzdyń da qoly salbyrap qalǵan. Qan­shama qurylymdyq ózgerister jasa­ǵa­nymyzben, ekonomikalyq tur­ǵydaǵy aita qalarlyqtai qai­tarym joq. Qaryzdanyp qaýǵalanǵan kúzgi jiyn-terimimiz ne beretini belgisiz. Shildeniń shilińgirinde aýyl quryl­taiǵa jinaldy. Taily-tuiaǵy qal­mady deýge bolady. Jinalys uzaq­qa sozylmady. Másele aiqyn edi. Jurtshylyq maǵan qaratyp «Basta» dedi. Jaýapkershiligi shekteýli jańa seriktestigimizdiń ataýy «Bastaý» boldy. Dál sol jylǵy jeltoqsanda armandaǵan Táýelsizdigimiz jariialandy. Bul barsha halqymyzdyń, bizdiń «Bastaýdyń» qadamyn tiktegen alaqai qýanysh edi».

«Aýylyna qarap, azamatyn tany» demekshi, munda altyn uia – aýyldy aialaý eń basty paryz sanalatyny kórinip tur. Kók­oraiǵa malynǵan kósheler asfalt­­talǵan, túngi jaryq sama­la­dai jarqyraidy. Zamanaýi ǵimarattardyń janyndaǵy tyń kezinde boi kótergen úilerdiń ózi syryn bermegen. Mundaǵy tur­ǵyn úilerdiń baǵasy ózge aimaqtarǵa qaraǵanda birshama joǵary. Aýyldyń tartymdylyǵyn áleýmettik nysandarǵa jasalyp jatqan qamqorlyqtan da bai­qaisyz. Máselen, seriktestik jer­gilikti mektepke jańa ashana salyp berip, oqýshylardyń barlyǵyn tegin tamaqpen qamtamasyz etip otyr. Sharýashylyqtyń ystyq-sýyǵyn kótergen ardagerlerge qurmet ózgeshe. Toi-tomalaq ta kóp. Eldiń qyzyǵy, basqa da jaǵdailar sharýashylyqtyń aralasýymen ótedi. Jumysshylardyń ortasha ailyq jalaqysy 95 myń teńgeni quraidy. Bul «Bastaýdyń» berekeli jolda ekendigin dáleldeidi.

Osy jerde direktor áńgime jelisin basqa arnaǵa buryp jiber­di. Ol kópte­gen aýyldardyń bere­kesi ketýin mal mamandarynyń joqtyǵynan kóretin syńaily. «Mal dárigerleri jaily «Egemen Qazaq­stan» gazeti jaqsy maqala jazdy,  deidi Temkeń. Ózekti máselege bailanys­ty respýblikamyzdyń túkpir-túkpirinen únqosýlar be­rildi. Onda aitylǵan pikirlerge men de qosylamyn. Biz veterinariia fakýltetin 130 bala bitirip edik, búgingi kúni mamandyǵymen jumys isteitinder úsh-tórteý ǵana. Qazir ýaqyt ózgerdi. Sharýashylyqtar men jeke menshikte mal basy ósti, olardy baǵyp-qaǵý ǵana emes, keselden saqtaý, tektik quramyn jańartý, asyldandyrýsyz tabysqa jetý qiyn. Bul – bilikti mamannyń qolymen jasalatyn tirlik. Mem­leket bul oraida tiisti sharalar qoldanyp jatyr. «Biznestiń jol kartasy-2020», «Serpin» baǵdarlamasy, «Diplommen – aýylǵa!» qozǵalysy igi maqsatty kózdeidi. Biraq dál qazirgi kezde naqty áreketter kerek. Eń aldymen, oqý oryndarynyń bilim berý sapasyn kóterý qajet. Sodan keiin JOO-lardyń joldamasyna qaita oralyp, túlekterdi keminde úsh jyl jumys isteýge mindettegen durys. Árine, tiisti jaǵdai jasalatyny aitpasa da túsinikti. Tájiribe jinaqtaýda us­tazdyq qamqorlyqtyń mańy­zy joǵary. Men sharýashylyq isiniń sheber uiymdastyrýshylary, kolhoz bas­qarmasynyń tóraǵalary Tólegen Qam­batyrovtyń, Leonid Raingoldovich Shi­mannyń tárbie­sin­de boldym. Biz serik­­testik ese­binen jergilikti mektep túlek­­­terin oqytyp jatyrmyz. Bitirip kelgen­derine mindetti túrde ustaz-tálimger taǵai­yndaimyz. Biraq, búgingi abyroily mamandar erteń-búrsigúni  zeinetke shyǵady. Bizge izbasarlar kerek. Taǵy bir aitarym, tolyp jatqan semi­narlarǵa basshylardy ǵana shaqyrady. Mun­da da oilanatyn jailar bar. Men bilimim tasyp turǵandyqtan emes, ózgelerdiń tanymy keńeisin degen ustanymmen jas mamandardy jiberemin. Sol kezde joǵary jaqtan birinshi basshy nege kelmedi degendei qońyraý túsip jata­ty­nyna túsinbeimin», deidi Temirhan Mu­qyshev.

Mundaida ózine qatys­ty­dan tereńirek oilaityn suhbat­ta­symyzdy negizgi taqy­ryp­qa qaqpaqyldai berýdiń jóni joq­tyǵyn bilgenimizben, Táýel­sizdik perzenti sanalatyn «Bastaý­dyń» tabysty jolyn sóz etýdi qup kórip otyrmyz. Sóitse de, Temkeń «Bizderde mynalar bar, mynalar bardan» emes eken. Onyń ústine, óndiristik máseleler boiynsha oblystan ba, aýdannan ba, arasynda alys-beris áriptesterden be, áiteýir, telefonnyń shyldyry kóbeie bastady. Jalpy, sharýa­­shylyq negizgi eki baǵytty: eginshilik pen mal sharýashylyǵyn ozyq tehnologiiaǵa meilinshe baǵyt­tap otyr. Biz osy salalarǵa jaýapty orynbasarlardyń kabinetine qarai oiystyq. 

Merekeli jyldyń marjan dáni

Bas agronomdyqty qatar alyp júre­tin Qaiyrkeldi Erbalin alǵa­shynda seriktestiktiń qaraýynda 14 myń gektar egistik bolsa, qazir 36 myńǵa jetkenin aitady. Árta­raptandyrý maqsatynda 5 myń gektarǵa kúnbaǵys, 3 myń gektarǵa zyǵyr egilipti. Ekpe shóptiń kólemi de suranysqa sai. «Ne ekseń, sony orasyń» degendei, «bastaýlyqtar» tuqym sharýashylyǵyna airyqsha mán beredi. Ózgeden satyp almaidy. Shortandydaǵy egin sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýtymen dás­túrli bailanys diqanshylyqtyń oraiyn keltirip turǵandai. Ony Q.Erbalin sońǵy bes jyl­da gektar túsimdiligi 16 tsentnerden tómen túspegenimen dáleldep otyr. Biyl da ábden óńdelgen alqapqa institýt patentindegi bidaidyń «Aqmola-2», «Astana», «Shortandy-95», arpa­nyń «Arna», «Bitik» atalatyn tuqymdary sebilgen. Atal­ǵan qor Germaniianyń «Penkýs» fir­ma­synan alyp kelingen jabdyq­tarmen su­ryptalyp, joǵary ón­gishtik deńgeige jet­ki­zilgeni kompiý­terlik bazada ret-reti­men tirkelgenin kórdik. Nátijeniń salmaq­­tylyǵy osydan.

Biyl «Bastaý» JShS oraq naýqanyn erte bastap, erte aiaqtady. Arpanyń ár gektary 22 tsentnerden, suly 27 tsentnerden ónim beripti. Negizgi daqyl – bidai 18 tsentnerden qyzyl dán shashqan. Bul – aýdan, oblystaǵy joǵary kórsetkishtiń biri. Bizge, salystyrmaly túrde, byltyrǵy kórsetkish derekteri usynyldy. Ótken jyly sharýashylyq 26,9 myń tonna bidai, 1300 tonna arpa, 2500 tonna maily daqyldar men 3300 tonna ekpe shóp ónimin jinaǵan eken. Al qarapaiym esepke salsaq, 2016 jyldyń berekesi anaǵurlym artyq ekendigine qanyǵamyz.

Mamandar egin oraǵynyń ekpindi qarqyn­men júrgizilýin «John Deere», «Claas», «Vektor» i «Esil» siiaqty keń alym­dy 35 kom­bainnyń tolyq qýatynda jumys isteýimen bailanystyrady. Ózara jarystaǵy Qanat Aqylbaev pen Vladimir Simankov basqaratyn traktor egis brigadalary biyl da senim biiginen kórindi. «Egemen Qazaqstannan» jýrnalist keldi degen soń, brigada jetek­shileri ozat mehanizatorlardyń eńbegin atap ótýdi ótindi. Olardyń qata­rynda Janat Qalievtiń, Temir Pishenovtiń, Qadyrbek Jataevtyń, Jasqairat Shoiynbekovtiń, Talǵat Muqanovtyń, Ivan Barannikovtyń, Amanbek Samrattyń esimderi atalyp jatty. Taǵy basqa ozattardyń tizimi qoly­myzǵa ustatyldy. Buǵan Sergei Oleinik meńgerýshilik etetin qyrman jumysshylaryn qosyńyz. Bizdi erekshe súisintkeni, Hit deitin familiianyń jeti ret, Bolojdyń úsh ret qaitalanýy edi. Óitkeni, mehanizatorlar áýletiniń kóptigi «Bastaýdyń» áleýeti joǵarylyǵyn, aýyl tirshi­liginiń jaimashýaqtyǵyn, ynty­maq-berekeniń tolymdylyǵyn ai­qyndaidy.

Osy rette, myna bir jaǵdaidy aitqymyz keledi. Sharýashylyqtyń jyl on eki ai boiǵy jumysynda jap-jańa 12 «Kirovets» traktory júitkip júr. Jurttyń bári esik pen tórge syimaityn sheteldik teh­nikalarǵa qumartyp jatqanda, «Bastaýdyń» munysy nesi deisiz áýelde. Temirhan Qappasuly osydan úsh-tórt jyl buryn Sankt-Peterbýrgte bolǵan eken. Ataqty zaýytqa da bas suǵypty. Sonda maiy keppegen traktorlar tizbesine qairan qalady. Bul traktorlar Qazaqstan jaǵdaiyna óte yńǵaily jáne resýrstyq qýat-qarymy 30 jylǵa jaraidy. Arzan ári qosalqy bólshekterge qol jetkizý qiyndyq túsirmeitin tehnikanyń 12-sine kelisimshart jasalady. Munyń ózi sharýaqorlyq pen tiimdiliktiń bir kórinisi retinde ózin aqtap otyr.

Basty kórsetkish –  asyldandyrý men eksport

«Bastaýdyń» atyn shyǵaryp turǵan sala – mal sharýashylyǵy. Muny seriktestiktiń bas mal dárigeri Gaidar Qospaevtyń kóterińki kóńildegi áńgimesinen baiqaýǵa bolady. Munda tek qana asyl tuqymdy ettik baǵyttaǵy tórt túliktiń bári ósiriledi. JShS 2011 jyldan bastap bir mezette 5000 bas iri qarany bordaqylaýdy kózdeitin investitsiialyq jobany júzege asyrýda. Onyń teń jartysy analyq mal bolmaq. Qazirgi kúni qazaq­tyń aq bas siyry men Amerikadan alyp kelgen aberdin-angýs tuqymyn qos­qanda iri qara sany 4100 basty, jabaiy tuqymdy jylqylar 1600 basty quraidy. Sharýa­shylyq Soltústik Qazaqstanda asyl tuqymdy edilbai qoiyn ósiretin birden-bir zamanaýi kásiporyn. Quiryqty qoi sany ótken jyldarda 10 myńǵa jetip, 4 myńy satylǵan. Túlik jergilikti jaǵdaida tolyq qoldan uryqtandyrylady.

– Biz jumys oryndaryn ashý úshin alǵa­shynda jergilikti turǵyndardan aq bas siyr­lardy satyp ala bastadyq, – deidi Gaidar Qairollauly. Qazir 8 buzaý qorasy, jańa úlgidegi 4 qysqy qorajai bar. Qasaphana men et óńdeý tsehyn salyp aldyq. Fermada 12 maman, 80 malshy jumys isteidi. Endigi jerde óndiristik tabys jóninde de aýyz toltyryp aitatyn jaǵdaiǵa jettik. Ol barlyq túlik sanynyń ósýimen bailanystyrylady. Sondai-aq, Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń 60 myń tonna et eksporttaý týraly tapsyrmasy birinshi kezektegi nazarda ustalady. Biz byltyr 40 tonna ónimdi Qazaqstan aimaǵy men Reseige shyǵarsaq, biyl da osy mejeden kórinýge múmkindik bar.

Bas maman sońǵy jyldary memleket tarapynan aýyl óndirisin damytý baǵytynda tiimdi qoldaý kórsetilip otyrǵanyn aitady. «Bastaý» baǵdarlamalar sheńberinde, asyl tuqymdy selektsiia úshin ár bas analyq malǵa 20 myń teńge sýbsidiia alyp otyr. Ótken jyly jalpy qarajat mólsheri 60 million teńge ótemdi qurapty. Sondai-aq, et kombinatyna ótkizilgen birinshi sanatty 1 kilo ónimge 300 teńge qosymsha berilýde. Osynyń arqasynda jyl basynan beri ótkizilgen iri qara úshin 6 million, qoidan 4 million teńge qosymsha qarajat túsipti. Muny óndiristi ǵylymi júiede uiymdastyrýmen de bailanystyrýǵa bolady. Almatydaǵy mal sharýashylyǵy jáne jemazyq óndirisi ǵylymi-zertteý insti­týtynyń jáne «Bastaýda» zertteý jumystaryn júrgizip jatqan Astanadaǵy S.Seifýllin atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ýniversitetiniń professory Rashid Qazi­hanovtyń usynysymen atalyq maldardy tańdaý, irikteý, ósirýge arnalǵan arnaiy baza jabdyqtalypty. Stýdentterdiń óndi­ristik tájiribeden ótýi dástúrge ainalǵan.

Sharýashylyq 2012 jyly Qaraótkel kórme-jármeńkesine qatysyp, jurt nazaryn birden ózine aýdarǵan. Munda «Ýdav» atty qazaqtyń aq bas buqasy birinshi oryn aldy. Odan keiingi jyldary da júldesiz qalǵan emes. Bas mal dárigeriniń airyqsha maqtan tutatyny Astanadaǵy «Uly Dala-2016» kórmesine qatysyp, satyp alýshylardyń erekshe suranysyna ie bolǵan «Arab» deitin buqa eken. Munda gereford tuqymdy eki jasar buqa 800 kilo salmaq tartqan.

– Biz «Arabty» satpadyq. Bul oiymyzda da bolǵan joq. Másele buqanyń túr-álpeti men salmaǵynda emes. Onyń gene­tikalyq tegi, tabyndy tolyqtyrýdaǵy qarymy, buzaýlardyń ósip-jetilýi airyqsha qundy. Bizde mundai mal sany az emes. Kompiýterlik derekqorynan bular týraly jan-jaqty maǵlumatpen tanysa alasyzdar, – deidi 35 jyldyq eńbek ótili bar mal dárigeri.

Ferma ujymy mal qystatý naýqanyna ádettegidei tyńǵylyqty daiyndyqpen kiristi. Qystaý basynda jemshóptiń bir jarym jyldyq qory jasaqtalǵan. Kúni keshe iske qosylǵan mal azyǵyn qunarlandyratyn jańa tseh toqtaýsyz jumys istep tur. Munda da kóptegen ozattardyń, Taýtekov pen Ǵabbasovtar áýletiniń aty ataldy. Bul – kadrǵa degen qurmet pen qol jetken tabystyń ońailyqpen kelmeitinin bildiretin baǵa. Qiyndyq demekshi, jaiylym men shabyndyqtyń tarlyǵy kúrmeýi qiyn másele bolyp barady eken. Naqtylai aitsaq, seriktestik enshisinde 19209 gektar jaiylym men 3066 gektar shabyndyq bar. Bir siyrǵa 8,5 gektar óris kerektigin eskersek, 5000 iri qara dep eseptegenniń ózinde 40 myń gektardan astam aýmaq qajet eken. Al, «bastaýlyqtar» jazǵa salym sonaý Qaraǵandy oblysyna deiin mal aidaidy. Bul oraida qisapsyz shyǵyndy qospaǵanda, asyl tuqymdy maldyń jaǵdaiy erekshe alańdatatyny túsinikti. Jergilikti atqarýshy organdar bul týraly jedel sheshimder qabyldaidy degen senim bildirgimiz keledi…

Bizdi kún eńkeie JShS basshysy Temirhan Muqyshev eńseli keńse aldynan shyǵaryp saldy.

– Ata-babamyzdyń asyl armany bol­ǵan Táýelsizdigimizdiń árbir kúni biz úshin asa qymbat. Jańarǵan, jasampaz Qazaqstanymyzdyń 25 jyldyǵymen tuspa-tus órkendeý qadamyn bastaǵan sharýashylyǵymyzdyń moinynda eseli jaýapkershilik bar. Muny biz airyqsha sezinip, maqtan tutamyz. Búkil elimiz siiaqty «Bastaý» da alǵa jyljyp, asqaq mindetterge umtylýda. Bolashaqqa senimmen qaraityn Qazaqstanymyzdyń abyroi-dańqy arta bersin, – degen tilek qosty ol.

Baqbergen AMALBEK,

«Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy,

Atbasar aýdany