Shoqannyń Fedor Dostoevskiimen on toǵyz jasynda tanysqany belgili. Keiinnen álemge áigilengen bul jazýshy osynaý jas jigittiń qabilet-qarymyn birden baiqaǵan sekildi. Shoqannan on tórt-on bes jastai úlkendigi bar ol osynaý daryndy jasqa birden qulai jyǵylyp, ekeýi tez til tabysady. Kóp uzamai-aq bul tanystyq máńgilik ańyzǵa ainalatyndai-aq uly dostyqqa jalǵasqan. Onyń dáleli – ekeýiniń jer-jerde júrip bir-birine jazǵan hattary.
Biz bul joly ataqty orys jazýshysynyń bir ǵana hatyna toqtalmaqpyz. Onda Shoqan jiyrma bir jasta. Jetisý men Ystyqkólge, odan Quljaǵa attanǵaly júrgen kezi.
Sonymen hatqa kezek bereiik:
Sizdiń hatyńyzdy, meiirimdi dosym, Aleksandr Nikolaevich tabystady.
Siz meni jaqsy kóremin dep jazypsyz. Men de sizge riiasyz shyndyqty aitaiyn, men de sizge ǵashyq bolyp qaldym. Qudai biledi, qalai ǵana osylai bolǵanyn bilmeimin. Men eshqashan da, tipti ózimniń týǵan baýyryma da sizge degendei jaqyndyqty sezingen emespin. Bul jerde talai jáitti táptishtep túsindirýge de bolar edi, biraq sizdi kózińizshe maqtap keregi ne?! Al siz, qymbatty meniń Ýálihanym, eshbir dálesiz-aq meniń sózimniń shyndyǵyna senesiz ǵoi. Bul taqyrypqa on kitap arnasańyz da eshteńe jaza almas edim: sezim men yntyzarlyq degenińizdi túsindirýge til jeter me! Biz sizben qosh aitysqan kezde bizdiń bárimizdi de kúni boiy kóńilsizdik biledi. Biz búkil jol boiy sizdi eske alyp, kileń maqtaýmen boldyq. Bizben birge jol júrgenińizde qandai ǵajap bolar edi. Siz Barnaýlda jurtqa asa bir jaǵymdy áser qaldyrǵan bolar edińiz-aý!Kýznetskide ózime bir dos hanymǵa, jan-júregi taza, aqyldy da aiaýly bir áielge siz týraly uzaq áńgimelep aityp berdim. Siz týraly kóp sóilegenim sonsha, ol áiel ózińizdi kórmei jatyp-aq meniń sózim arqyly ózińizge ǵashyq bolyp qaldy. Óz aitýynsha, sizdi keremet sýrettep berippin oǵan. Siz osynaý bir tamasha jandy kúnderdiń kúninde kórip te qalarsyz, sóitip dostasyp ta ketersizder dep úmittenem. Muny jazyp otyrǵan sebebim de sol….
Ózi, Barnaýldy kórgen joqpyn desem de bolady. Degenmen, balda bolyp, bárimen derlik tanysyp ta aldym. Kóbinese Kýznetskide (bes kúndei), odan soń Zmiev pen Loktada boldym. Demchinskii, ádettegisinshe, ázilqoilyǵynan tanbady. Semenov – tamasha adam. Ony burynǵydan da jaqynyraq bile tústim. Sizge talai nárseni áńgimelegim keler edi. Biraq ony hattqa jazyp syiǵyza bermeisiń ǵoi. Alaida kúnderdiń kúninde áldeneni bilip jatsańyz, kenetten janym kúizelgende, dál qazirgidei japadan jalǵyz qalǵan sátimde sizge óz maqsattarymdy ashyp aitapaǵanyma kúiinemin. Eki jyldan beri ábden júregimdi aýyrtqan nárseler bar… Sonda baqytty bolar edim-aý!
Dosym, aiaýly Shoqan, sizge jumbaqtap kettim be? Ony sheshem dep áýre bolmai-aq qoiyńyz. Biraq maǵan tabys tileńiz! Bálkim, taiaý kúnderde bárin meniń ózimnen-aq bile jatarsyz. Múmkindiginshe bizge tezirek kelińiz. Al sáýirde mindetti túrde jetetin bolyńyz! Baiaǵy betten qaitpańyz! Sizdi keremet kórgim keledi. Siz Ombyda kóńilsiz dep jazypsyz. Endi she! Siz qyzmetimdi ne istesem eken dep keńes surapsyz. Menińshe, isti doǵarmańyz. Sizde material kóp: dala týraly maqala jazyńyz. Ony bastyrady. Esińizde me, biz ol týraly aityp edik qoi! Eń durysy, ózińizdiń burynǵy dalalyq turmys týraly jazbalaryńyzdai dúnieler jazsańyz tamasha bolar edi. Bul árkimdi eleń etkizetin jańalyq bolar edi.
Sizge Ombyda da, Peterborda da jurttyń nazary aýdy. Sizdiń qolyńyzdaǵy materialdar Geografiialyq qoǵamdy da qyzyqtyrar edi. Bir sózben aitqanda, Ombyda da da sizge basqasha qarai bastar edi. Onda sizge ózińizge jol ashyp beretin týystaryyńyzdy da selt etkizer edińiz. Eger aldaǵy jazda dalada bolýdy uiǵarsańyz kóp kútip qalýǵa týra keletin shyǵar. Alaida aldaǵy jyldyń 1-shi qyrkúieginen bastap Reseige bir jyldyq demalysqa suransańyz jón bolar edi. Bir jyldai sonda bolsańyz, ne isteý kerek ekenin bile túser edińiz. Bir jylǵa qarajat tabylatyn shyǵar. Shynyn aitqanda, aqshanyń kóp qajeti de joq. Eń bastysy, belgili eseppen jáne qolǵa alatyn iske baisaldy kózqaraspen qarai bilý kerek. Sóitip bul jyly endi ne qajet ekenin boljap alar edińiz. Sibirge oralǵan soń óz týystaryńyzdy ózińizdi eki jyldai Eýropaǵa saiahatqa attanýǵa kónetindei kózderin jetkizer edińiz. Al segiz jyldan keiin óz taǵdyryńyzdy Otanyńyzǵa eń kerek adam retinde quryp alar edińiz. Siz ózińizdiń eýropasha tolyqqandy bilim alǵan tuńǵysh qazaq ekenińizdi esten shyǵarmańyz. Oǵan qosymsha – taǵdyryńyz sizge erekshe jan men júrek syilap tańǵajaiyp adam etken. Keiin sheginýge bolmaidy, tabandylyqpen alǵa umtylyńyz, tipti kerek bolsa, qýlyqqa da baryńyz.
Qymbatty Ýálihanym, ózińizdiń taǵdyryńyz týraly meniń ýtopiialyq dolbarlaryma kúle kórmeńiz. Sizdi jaqsy kóretinim sonshalyqty, kúni boiy ózińiz ben sizdiń taǵdyryńyz týraly tolǵanýmen bolamyn.
Jaratqan iemiz sizge baqyt bersin. Saý bolyńyz, qymbattym! Ózińizdi qushyp, on ret súiýge ruqsat etińiz.
Meni umytpańyz jáne jii-jii hat jazyp turyńyz.
Tsýrikov maǵan unaidy. Minezi tik eken. Biraq ony ázirge tereń bile qoimaimyn.Semenovpen Semeide kzdesip turmaisyzdar ma? Onda bizdiń ortamyz tola túser edi. Tipti, meniń taǵdyrym da ózgerip sala berer me edi!
Tek Táńir jarylqasyn deńiz!Sizge Demchinskii sálem aityp jatyr. Bul hatty sonyń úiindegi ádettegi ózimizdiń shái ishetin ústelde jazyp otyrmyn. Qarsy aldymda Tsýrikov te sizge hat jazyp otyr.
Demchinskii áldeqashan uiyqtap qalǵan. Tipti, qazir qoryldap jatyr. Qazir túngi saǵat on. Ózim nege ekenin bilmeimin, qatty sharshappyn. Sizge Semei týraly áldeneler jazǵym keler edi – óte bir kúlkili jáitter bar. Biraq durystap jazar bolsań, onyń onnan bir bóligin de jaza almaisyń ǵoi!
Saý bolyńyz, dostym! Hatty jii jazyńyz. Al men árdaiym jaýap joldaityn bolamyn. Múmkin, kelesi bir joldary ózimniń maqsattarym týraly da jazyp jiberermin.
Sizge S. hanym da sálem aitady. Ekeýlerińizdiń Ombyda qalai júrgenderińizdi áńgimelep bergen maǵan. Ol sizdi umytqysy kelmeidi jáne sizdiń jaǵdaiyńyzdy bilip turǵysy keletin siiaqty.
14 jeltoqsan, 1856 jyl. Semei.
Shoqannyń Dostoevskiiden on tórt jastai kishi ekenin álginde aittyq. Oǵan toqtalyp otyrǵan sebebimiz – Fedor Mihailovich úlkendigine qaramastan Shoqanǵa ylǵi «siz» dep sóileidi. Sheksiz qurmetiniń belgisi bolar. Al, Shoqan bolsa ózinen úlken dosyna kileń «sen» dep sóilegen. Teginde, onda da mán bar.
Endigi kezekti Shoqannyń osy Dostoevskii dosyna jibergen bir hatyna bersek.
Qymbatty dostym, Fedor Mihailovich!
Seniń meni ólip qaldy dep oilaǵanyń qisynsyz da emes. Degenmen, ázirshe tirimin. Onyń dálelin osy hattan-aq bile ber. Buǵan deiin hat jazbaýymnyń túrli sebepteri boldy, onyń bárin qazir túsindirip kóreiin. Birinshiden, qazan aiynda Peterborǵa baram ba dep mejelegen edim. Alaida syrqattanyp qalǵannnan keiin ol nietti jeltoqsanǵa deiin shegerdim. Odan densaýlyǵym jeltoqsanda da ońala qoimaǵannan keiin Sibirdiń dárigerleriniń keńesine qulaq asyp, qysty aýylda ótkizýdi uiǵarǵanmyn. Buǵan qosa óne boiy Peterborda turýǵa densaýlyǵymnyń kótermeitinine ózimniń de kózim jetti. Sondyqtan, Qashqardan konsýldyq oryn alýdy oilastyryp júrmin. Bolmasa otstavkaǵa shyǵamyn da, sailaý boiynsha ózimizdiń elde qyzmet etemin. Qashqardyń aýa raiy densaýlyǵyma jaǵar ma edi dep te oilaimyn. Onyń sáti túspese ózimizdiń ólkede júrsem de jaman bolmas edi. Sharýashylyqpen, saýdamen ainalysamyn, al sailaýdan ótsem, adal sheneýnik retinde óz týǵan-týystaryma saýatsyz da, dóreki sultandarǵa qaraǵanda edáýir paidam tier edi.Sóitip jyl aralatyp Peterborǵa baryp, ailap jatyp, dostarmen qaýyshyp, jańa kitaptar alyp, jańasha oilarmen qarýlanyp, elge, ózimizdiń qazaqtarǵa qaitamyz! Sóitsek jaman bolmas edi, á, kógershinim Fedia?! Qalai oilaisyń? Densaýlyǵym jaqsarsa, munyń bári múmkin nárse. Ras, qazir hal-ahýalym jaman emes. Áitse de áli de bolsa tolyqtai aiyǵyp kettim dei almaimyn.
Sonymen elde qystap shyqpaqshymyn, qymyzben emdelýdi aiaǵyna deiin jetkizý úshin jazdy da aýylda ótkizemin. Al kúze qarai tiri bolsam, Peterborǵa da jetermin. Sóitip seni jan daýysyń shyqqansha qatty qysyp qusharmyn. Bizdiń boz dalanyń azdap kóńilsizdeý ekeni ras, baýyrym, degenmen, túk istemei kerilip jatýyńa qolaily-aq! Eshkim bóget jasamaidy. Sibirdiń sen tanymaityn bir bilikti dárigeriniń aqyl-keńesi boiynsha qazir eshteńe jazbaimyn, oqýdy da doǵarǵanmyn, qysqasy, oi eńbegi degennen adamyn – meniń qazirgi «emimniń» túri osy. Mundaida, árine, ishtiń pysyńqyraityny da jasyryn emes. Búrkitpen, myltyqpen, itpen ań qaǵý siiaqty ermek túrlerimen shuǵyldanýǵa bolar edi. Biraq buǵan saitan alǵyr densaýlyǵym jaramaidy. Jatasyń da qoiasyń.
Mihailo Mihailovich ne istep júr? Onyń «Vremiasynyń» bet alysy qalai? Men gazet almaimyn. Sondyqtan, eshteńeden habarsyzbyn. Mihailo Mihailovich pen Nikolaiǵa jáne basqalarǵa duǵai-duǵai sálem! Maikov pen onyń áieline meniń sálemimdi jetkiz! Polonskii men Strahovqa da solai. Eger Nikolai Kýrochkindiń kóre qalsań meniń oǵan hat jazǵaly júrgenimdi ait.
Endi saǵan azdaǵan ótinishimdi aitaiyn. Jańa aiqtanymdai, mende oqityn eshteńe joq. Sol sebepten «Vremiany» salýyńdy ótinemin. Sońynan esep aiyrysa jatamyz ǵoi. Eger qarjyń kóterse men úshin «Sovremennikke» jazyl. Meniń meken-jaiym: Batys Sibirdegi Petropavl arqyly Kókshetaý stanitsasyna.
Umytpa. Maǵan fotrosýretińdi sal. Sol siiaqty Maikov, Polonskii, Krestovskii de sýretterin salýǵa ýáde bergen. Solarǵa da eskerte sal.
Mariia Dmitrievnaǵa úlken sálem! Biz sekildi paqyrlaryńyzdy umytpańyzdar!
Ýálihanov. 14.01.1862 jyl.
Shoqan men Dostoevskii jazysqan mundai hattar áldenesheý. Olardyń árqaisynan ekeýiniń de telegei-teńiz bilim ieleri ekeni, ekeýin de ylǵi álemdik deńgeidegi jalpyazamattyq problemalardyń tolǵantqanyn kórip, tamsanasyz.
Osyndaida bir sát osynaý tulǵalardyń ǵumyrbiandary barysynda tolǵanyp kórsek, Fedor Dostoevskii alpys jyl jasaǵan. Al Shoqannyń mańdaiyna otyz jyl ǵana ómir buiyrypty. Bizdiń bir biletinimiz, áigili orys jazýshysy bizdiń Shoqannyń jazýshylyq ta qabiletiniń eresen tegeýirinin ańdap, tańdai qaqqan. Keide Shoqan da, eń quryǵanda, qyryq, elý jasqa jetse nendei eńbekter qaldyrar edi dep te tolǵanasyń. Amal ne, taǵdyr oǵan jazbapty!
Qultóleý Muqash, jazýshy
