شوقاننىڭ فەدور دوستوەۆسكييمەن ون توعىز جاسىندا تانىسقانى بەلگٸلٸ. كەيٸننەن ەلەمگە ەيگٸلەنگەن بۇل جازۋشى وسىناۋ جاس جٸگٸتتٸڭ قابٸلەت-قارىمىن بٸردەن بايقاعان سەكٸلدٸ. شوقاننان ون تٶرت-ون بەس جاستاي ٷلكەندٸگٸ بار ول وسىناۋ دارىندى جاسقا بٸردەن قۇلاي جىعىلىپ, ەكەۋٸ تەز تٸل تابىسادى. كٶپ ۇزاماي-اق بۇل تانىستىق مەڭگٸلٸك اڭىزعا اينالاتىنداي-اق ۇلى دوستىققا جالعاسقان. ونىڭ دەلەلٸ – ەكەۋٸنٸڭ جەر-جەردە جٷرٸپ بٸر-بٸرٸنە جازعان حاتتارى.
بٸز بۇل جولى اتاقتى ورىس جازۋشىسىنىڭ بٸر عانا حاتىنا توقتالماقپىز. وندا شوقان جيىرما بٸر جاستا. جەتٸسۋ مەن ىستىقكٶلگە, ودان قۇلجاعا اتتانعالى جٷرگەن كەزٸ.
سونىمەن حاتقا كەزەك بەرەيٸك:
سٸزدٸڭ حاتىڭىزدى, مەيٸرٸمدٸ دوسىم, الەكساندر نيكولاەۆيچ تابىستادى.
سٸز مەنٸ جاقسى كٶرەمٸن دەپ جازىپسىز. مەن دە سٸزگە ريياسىز شىندىقتى ايتايىن, مەن دە سٸزگە عاشىق بولىپ قالدىم. قۇداي بٸلەدٸ, قالاي عانا وسىلاي بولعانىن بٸلمەيمٸن. مەن ەشقاشان دا, تٸپتٸ ٶزٸمنٸڭ تۋعان باۋىرىما دا سٸزگە دەگەندەي جاقىندىقتى سەزٸنگەن ەمەسپٸن. بۇل جەردە تالاي جەيتتٸ تەپتٸشتەپ تٷسٸندٸرۋگە دە بولار ەدٸ, بٸراق سٸزدٸ كٶزٸڭٸزشە ماقتاپ كەرەگٸ نە?! ال سٸز, قىمباتتى مەنٸڭ ۋەليحانىم, ەشبٸر دەلەسٸز-اق مەنٸڭ سٶزٸمنٸڭ شىندىعىنا سەنەسٸز عوي. بۇل تاقىرىپقا ون كٸتاپ ارناساڭىز دا ەشتەڭە جازا الماس ەدٸم: سەزٸم مەن ىنتىزارلىق دەگەنٸڭٸزدٸ تٷسٸندٸرۋگە تٸل جەتەر مە! بٸز سٸزبەن قوش ايتىسقان كەزدە بٸزدٸڭ بەرٸمٸزدٸ دە كٷنٸ بويى كٶڭٸلسٸزدٸك بيلەدٸ. بٸز بٷكٸل جول بويى سٸزدٸ ەسكە الىپ, كٸلەڭ ماقتاۋمەن بولدىق. بٸزبەن بٸرگە جول جٷرگەنٸڭٸزدە قانداي عاجاپ بولار ەدٸ. سٸز بارناۋلدا جۇرتقا اسا بٸر جاعىمدى ەسەر قالدىرعان بولار ەدٸڭٸز-اۋ!كۋزنەتسكٸدە ٶزٸمە بٸر دوس حانىمعا, جان-جٷرەگٸ تازا, اقىلدى دا اياۋلى بٸر ەيەلگە سٸز تۋرالى ۇزاق ەڭگٸمەلەپ ايتىپ بەردٸم. سٸز تۋرالى كٶپ سٶيلەگەنٸم سونشا, ول ەيەل ٶزٸڭٸزدٸ كٶرمەي جاتىپ-اق مەنٸڭ سٶزٸم ارقىلى ٶزٸڭٸزگە عاشىق بولىپ قالدى. ٶز ايتۋىنشا, سٸزدٸ كەرەمەت سۋرەتتەپ بەرٸپپٸن وعان. سٸز وسىناۋ بٸر تاماشا جاندى كٷندەردٸڭ كٷنٸندە كٶرٸپ تە قالارسىز, سٶيتٸپ دوستاسىپ تا كەتەرسٸزدەر دەپ ٷمٸتتەنەم. مۇنى جازىپ وتىرعان سەبەبٸم دە سول….
ٶزٸ, بارناۋلدى كٶرگەن جوقپىن دەسەم دە بولادى. دەگەنمەن, بالدا بولىپ, بەرٸمەن دەرلٸك تانىسىپ تا الدىم. كٶبٸنەسە كۋزنەتسكٸدە (بەس كٷندەي), ودان سوڭ زميەۆ پەن لوكتادا بولدىم. دەمچينسكيي, ەدەتتەگٸسٸنشە, ەزٸلقويلىعىنان تانبادى. سەمەنوۆ – تاماشا ادام. ونى بۇرىنعىدان دا جاقىنىراق بٸلە تٷستٸم. سٸزگە تالاي نەرسەنٸ ەڭگٸمەلەگٸم كەلەر ەدٸ. بٸراق ونى حاتتقا جازىپ سىيعىزا بەرمەيسٸڭ عوي. الايدا كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ەلدەنەنٸ بٸلٸپ جاتساڭىز, كەنەتتەن جانىم كٷيزەلگەندە, دەل قازٸرگٸدەي جاپادان جالعىز قالعان سەتٸمدە سٸزگە ٶز ماقساتتارىمدى اشىپ ايتاپاعانىما كٷيٸنەمٸن. ەكٸ جىلدان بەرٸ ەبدەن جٷرەگٸمدٸ اۋىرتقان نەرسەلەر بار… سوندا باقىتتى بولار ەدٸم-اۋ!
دوسىم, اياۋلى شوقان, سٸزگە جۇمباقتاپ كەتتٸم بە? ونى شەشەم دەپ ەۋرە بولماي-اق قويىڭىز. بٸراق ماعان تابىس تٸلەڭٸز! بەلكٸم, تاياۋ كٷندەردە بەرٸن مەنٸڭ ٶزٸمنەن-اق بٸلە جاتارسىز. مٷمكٸندٸگٸنشە بٸزگە تەزٸرەك كەلٸڭٸز. ال سەۋٸردە مٸندەتتٸ تٷردە جەتەتٸن بولىڭىز! باياعى بەتتەن قايتپاڭىز! سٸزدٸ كەرەمەت كٶرگٸم كەلەدٸ. سٸز ومبىدا كٶڭٸلسٸز دەپ جازىپسىز. ەندٸ شە! سٸز قىزمەتٸمدٸ نە ٸستەسەم ەكەن دەپ كەڭەس سۇراپسىز. مەنٸڭشە, ٸستٸ دوعارماڭىز. سٸزدە ماتەريال كٶپ: دالا تۋرالى ماقالا جازىڭىز. ونى باستىرادى. ەسٸڭٸزدە مە, بٸز ول تۋرالى ايتىپ ەدٸك قوي! ەڭ دۇرىسى, ٶزٸڭٸزدٸڭ بۇرىنعى دالالىق تۇرمىس تۋرالى جازبالارىڭىزداي دٷنيەلەر جازساڭىز تاماشا بولار ەدٸ. بۇل ەركٸمدٸ ەلەڭ ەتكٸزەتٸن جاڭالىق بولار ەدٸ.
سٸزگە ومبىدا دا, پەتەربوردا دا جۇرتتىڭ نازارى اۋدى. سٸزدٸڭ قولىڭىزداعى ماتەريالدار گەوگرافييالىق قوعامدى دا قىزىقتىرار ەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ومبىدا دا دا سٸزگە باسقاشا قاراي باستار ەدٸ. وندا سٸزگە ٶزٸڭٸزگە جول اشىپ بەرەتٸن تۋىستارىىڭىزدى دا سەلت ەتكٸزەر ەدٸڭٸز. ەگەر الداعى جازدا دالادا بولۋدى ۇيعارساڭىز كٶپ كٷتٸپ قالۋعا تۋرا كەلەتٸن شىعار. الايدا الداعى جىلدىڭ 1-شٸ قىركٷيەگٸنەن باستاپ رەسەيگە بٸر جىلدىق دەمالىسقا سۇرانساڭىز جٶن بولار ەدٸ. بٸر جىلداي سوندا بولساڭىز, نە ٸستەۋ كەرەك ەكەنٸن بٸلە تٷسەر ەدٸڭٸز. بٸر جىلعا قاراجات تابىلاتىن شىعار. شىنىن ايتقاندا, اقشانىڭ كٶپ قاجەتٸ دە جوق. ەڭ باستىسى, بەلگٸلٸ ەسەپپەن جەنە قولعا الاتىن ٸسكە بايسالدى كٶزقاراسپەن قاراي بٸلۋ كەرەك. سٶيتٸپ بۇل جىلى ەندٸ نە قاجەت ەكەنٸن بولجاپ الار ەدٸڭٸز. سٸبٸرگە ورالعان سوڭ ٶز تۋىستارىڭىزدى ٶزٸڭٸزدٸ ەكٸ جىلداي ەۋروپاعا ساياحاتقا اتتانۋعا كٶنەتٸندەي كٶزدەرٸن جەتكٸزەر ەدٸڭٸز. ال سەگٸز جىلدان كەيٸن ٶز تاعدىرىڭىزدى وتانىڭىزعا ەڭ كەرەك ادام رەتٸندە قۇرىپ الار ەدٸڭٸز. سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ ەۋروپاشا تولىققاندى بٸلٸم العان تۇڭعىش قازاق ەكەنٸڭٸزدٸ ەستەن شىعارماڭىز. وعان قوسىمشا – تاعدىرىڭىز سٸزگە ەرەكشە جان مەن جٷرەك سىيلاپ تاڭعاجايىپ ادام ەتكەن. كەيٸن شەگٸنۋگە بولمايدى, تاباندىلىقپەن العا ۇمتىلىڭىز, تٸپتٸ كەرەك بولسا, قۋلىققا دا بارىڭىز.
قىمباتتى ۋەليحانىم, ٶزٸڭٸزدٸڭ تاعدىرىڭىز تۋرالى مەنٸڭ ۋتوپييالىق دولبارلارىما كٷلە كٶرمەڭٸز. سٸزدٸ جاقسى كٶرەتٸنٸم سونشالىقتى, كٷنٸ بويى ٶزٸڭٸز بەن سٸزدٸڭ تاعدىرىڭىز تۋرالى تولعانۋمەن بولامىن.
جاراتقان يەمٸز سٸزگە باقىت بەرسٸن. ساۋ بولىڭىز, قىمباتتىم! ٶزٸڭٸزدٸ قۇشىپ, ون رەت سٷيۋگە رۇقسات ەتٸڭٸز.
مەنٸ ۇمىتپاڭىز جەنە جيٸ-جيٸ حات جازىپ تۇرىڭىز.
تسۋريكوۆ ماعان ۇنايدى. مٸنەزٸ تٸك ەكەن. بٸراق ونى ەزٸرگە تەرەڭ بٸلە قويمايمىن.سەمەنوۆپەن سەمەيدە كزدەسٸپ تۇرمايسىزدار ما? وندا بٸزدٸڭ ورتامىز تولا تٷسەر ەدٸ. تٸپتٸ, مەنٸڭ تاعدىرىم دا ٶزگەرٸپ سالا بەرەر مە ەدٸ!
تەك تەڭٸر جارىلقاسىن دەڭٸز!سٸزگە دەمچينسكيي سەلەم ايتىپ جاتىر. بۇل حاتتى سونىڭ ٷيٸندەگٸ ەدەتتەگٸ ٶزٸمٸزدٸڭ شەي ٸشەتٸن ٷستەلدە جازىپ وتىرمىن. قارسى الدىمدا تسۋريكوۆ تە سٸزگە حات جازىپ وتىر.
دەمچينسكيي ەلدەقاشان ۇيىقتاپ قالعان. تٸپتٸ, قازٸر قورىلداپ جاتىر. قازٸر تٷنگٸ ساعات ون. ٶزٸم نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, قاتتى شارشاپپىن. سٸزگە سەمەي تۋرالى ەلدەنەلەر جازعىم كەلەر ەدٸ – ٶتە بٸر كٷلكٸلٸ جەيتتەر بار. بٸراق دۇرىستاپ جازار بولساڭ, ونىڭ وننان بٸر بٶلٸگٸن دە جازا المايسىڭ عوي!
ساۋ بولىڭىز, دوستىم! حاتتى جيٸ جازىڭىز. ال مەن ەردايىم جاۋاپ جولدايتىن بولامىن. مٷمكٸن, كەلەسٸ بٸر جولدارى ٶزٸمنٸڭ ماقساتتارىم تۋرالى دا جازىپ جٸبەرەرمٸن.
سٸزگە س. حانىم دا سەلەم ايتادى. ەكەۋلەرٸڭٸزدٸڭ ومبىدا قالاي جٷرگەندەرٸڭٸزدٸ ەڭگٸمەلەپ بەرگەن ماعان. ول سٸزدٸ ۇمىتقىسى كەلمەيدٸ جەنە سٸزدٸڭ جاعدايىڭىزدى بٸلٸپ تۇرعىسى كەلەتٸن سيياقتى.
14 جەلتوقسان, 1856 جىل. سەمەي.
شوقاننىڭ دوستوەۆسكييدەن ون تٶرت جاستاي كٸشٸ ەكەنٸن ەلگٸندە ايتتىق. وعان توقتالىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز – فەدور ميحايلوۆيچ ٷلكەندٸگٸنە قاراماستان شوقانعا ىلعي «سٸز» دەپ سٶيلەيدٸ. شەكسٸز قۇرمەتٸنٸڭ بەلگٸسٸ بولار. ال, شوقان بولسا ٶزٸنەن ٷلكەن دوسىنا كٸلەڭ «سەن» دەپ سٶيلەگەن. تەگٸندە, وندا دا مەن بار.
ەندٸگٸ كەزەكتٸ شوقاننىڭ وسى دوستوەۆسكيي دوسىنا جٸبەرگەن بٸر حاتىنا بەرسەك.
قىمباتتى دوستىم, فەدور ميحايلوۆيچ!
سەنٸڭ مەنٸ ٶلٸپ قالدى دەپ ويلاعانىڭ قيسىنسىز دا ەمەس. دەگەنمەن, ەزٸرشە تٸرٸمٸن. ونىڭ دەلەلٸن وسى حاتتان-اق بٸلە بەر. بۇعان دەيٸن حات جازباۋىمنىڭ تٷرلٸ سەبەپتەرٸ بولدى, ونىڭ بەرٸن قازٸر تٷسٸندٸرٸپ كٶرەيٸن. بٸرٸنشٸدەن, قازان ايىندا پەتەربورعا بارام با دەپ مەجەلەگەن ەدٸم. الايدا سىرقاتتانىپ قالعانننان كەيٸن ول نيەتتٸ جەلتوقسانعا دەيٸن شەگەردٸم. ودان دەنساۋلىعىم جەلتوقساندا دا وڭالا قويماعاننان كەيٸن سٸبٸردٸڭ دەرٸگەرلەرٸنٸڭ كەڭەسٸنە قۇلاق اسىپ, قىستى اۋىلدا ٶتكٸزۋدٸ ۇيعارعانمىن. بۇعان قوسا ٶنە بويى پەتەربوردا تۇرۋعا دەنساۋلىعىمنىڭ كٶتەرمەيتٸنٸنە ٶزٸمنٸڭ دە كٶزٸم جەتتٸ. سوندىقتان, قاشقاردان كونسۋلدىق ورىن الۋدى ويلاستىرىپ جٷرمٸن. بولماسا وتستاۆكاعا شىعامىن دا, سايلاۋ بويىنشا ٶزٸمٸزدٸڭ ەلدە قىزمەت ەتەمٸن. قاشقاردىڭ اۋا رايى دەنساۋلىعىما جاعار ما ەدٸ دەپ تە ويلايمىن. ونىڭ سەتٸ تٷسپەسە ٶزٸمٸزدٸڭ ٶلكەدە جٷرسەم دە جامان بولماس ەدٸ. شارۋاشىلىقپەن, ساۋدامەن اينالىسامىن, ال سايلاۋدان ٶتسەم, ادال شەنەۋنٸك رەتٸندە ٶز تۋعان-تۋىستارىما ساۋاتسىز دا, دٶرەكٸ سۇلتاندارعا قاراعاندا ەدەۋٸر پايدام تيەر ەدٸ.سٶيتٸپ جىل ارالاتىپ پەتەربورعا بارىپ, ايلاپ جاتىپ, دوستارمەن قاۋىشىپ, جاڭا كٸتاپتار الىپ, جاڭاشا ويلارمەن قارۋلانىپ, ەلگە, ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقتارعا قايتامىز! سٶيتسەك جامان بولماس ەدٸ, ە, كٶگەرشٸنٸم فەديا?! قالاي ويلايسىڭ? دەنساۋلىعىم جاقسارسا, مۇنىڭ بەرٸ مٷمكٸن نەرسە. راس, قازٸر حال-احۋالىم جامان ەمەس. ەيتسە دە ەلٸ دە بولسا تولىقتاي ايىعىپ كەتتٸم دەي المايمىن.
سونىمەن ەلدە قىستاپ شىقپاقشىمىن, قىمىزبەن ەمدەلۋدٸ اياعىنا دەيٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن جازدى دا اۋىلدا ٶتكٸزەمٸن. ال كٷزە قاراي تٸرٸ بولسام, پەتەربورعا دا جەتەرمٸن. سٶيتٸپ سەنٸ جان داۋىسىڭ شىققانشا قاتتى قىسىپ قۇشارمىن. بٸزدٸڭ بوز دالانىڭ ازداپ كٶڭٸلسٸزدەۋ ەكەنٸ راس, باۋىرىم, دەگەنمەن, تٷك ٸستەمەي كەرٸلٸپ جاتۋىڭا قولايلى-اق! ەشكٸم بٶگەت جاسامايدى. سٸبٸردٸڭ سەن تانىمايتىن بٸر بٸلٸكتٸ دەرٸگەرٸنٸڭ اقىل-كەڭەسٸ بويىنشا قازٸر ەشتەڭە جازبايمىن, وقۋدى دا دوعارعانمىن, قىسقاسى, وي ەڭبەگٸ دەگەننەن ادامىن – مەنٸڭ قازٸرگٸ «ەمٸمنٸڭ» تٷرٸ وسى. مۇندايدا, ەرينە, ٸشتٸڭ پىسىڭقىرايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. بٷركٸتپەن, مىلتىقپەن, يتپەن اڭ قاعۋ سيياقتى ەرمەك تٷرلەرٸمەن شۇعىلدانۋعا بولار ەدٸ. بٸراق بۇعان سايتان العىر دەنساۋلىعىم جارامايدى. جاتاسىڭ دا قوياسىڭ.
ميحايلو ميحايلوۆيچ نە ٸستەپ جٷر? ونىڭ «ۆرەمياسىنىڭ» بەت الىسى قالاي? مەن گازەت المايمىن. سوندىقتان, ەشتەڭەدەن حابارسىزبىن. ميحايلو ميحايلوۆيچ پەن نيكولايعا جەنە باسقالارعا دۇعاي-دۇعاي سەلەم! مايكوۆ پەن ونىڭ ەيەلٸنە مەنٸڭ سەلەمٸمدٸ جەتكٸز! پولونسكيي مەن ستراحوۆقا دا سولاي. ەگەر نيكولاي كۋروچكيندٸڭ كٶرە قالساڭ مەنٸڭ وعان حات جازعالى جٷرگەنٸمدٸ ايت.
ەندٸ ساعان ازداعان ٶتٸنٸشٸمدٸ ايتايىن. جاڭا ايقتانىمداي, مەندە وقيتىن ەشتەڭە جوق. سول سەبەپتەن «ۆرەميانى» سالۋىڭدى ٶتٸنەمٸن. سوڭىنان ەسەپ ايىرىسا جاتامىز عوي. ەگەر قارجىڭ كٶتەرسە مەن ٷشٸن «سوۆرەمەننيككە» جازىل. مەنٸڭ مەكەن-جايىم: باتىس سٸبٸردەگٸ پەتروپاۆل ارقىلى كٶكشەتاۋ ستانيتساسىنا.
ۇمىتپا. ماعان فوتروسۋرەتٸڭدٸ سال. سول سيياقتى مايكوۆ, پولونسكيي, كرەستوۆسكيي دە سۋرەتتەرٸن سالۋعا ۋەدە بەرگەن. سولارعا دا ەسكەرتە سال.
مارييا دميتريەۆناعا ٷلكەن سەلەم! بٸز سەكٸلدٸ پاقىرلارىڭىزدى ۇمىتپاڭىزدار!
ۋەليحانوۆ. 14.01.1862 جىل.
شوقان مەن دوستوەۆسكيي جازىسقان مۇنداي حاتتار ەلدەنەشەۋ. ولاردىڭ ەرقايسىنان ەكەۋٸنٸڭ دە تەلەگەي-تەڭٸز بٸلٸم يەلەرٸ ەكەنٸ, ەكەۋٸن دە ىلعي ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جالپىازاماتتىق پروبلەمالاردىڭ تولعانتقانىن كٶرٸپ, تامساناسىز.
وسىندايدا بٸر سەت وسىناۋ تۇلعالاردىڭ عۇمىربياندارى بارىسىندا تولعانىپ كٶرسەك, فەدور دوستوەۆسكيي الپىس جىل جاساعان. ال شوقاننىڭ ماڭدايىنا وتىز جىل عانا ٶمٸر بۇيىرىپتى. بٸزدٸڭ بٸر بٸلەتٸنٸمٸز, ەيگٸلٸ ورىس جازۋشىسى بٸزدٸڭ شوقاننىڭ جازۋشىلىق تا قابٸلەتٸنٸڭ ەرەسەن تەگەۋٸرٸنٸن اڭداپ, تاڭداي قاققان. كەيدە شوقان دا, ەڭ قۇرىعاندا, قىرىق, ەلۋ جاسقا جەتسە نەندەي ەڭبەكتەر قالدىرار ەدٸ دەپ تە تولعاناسىڭ. امال نە, تاعدىر وعان جازباپتى!
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
