2018-2022 JYLDARǴA ARNALǴAN «QAZAQSTAN RESPÝBLIKASYNYŃ ULTTYQ EKSPORTTYQ STRATEGIIaSY» BAǴDARLAMASY ShIKIZATTYQ EMES EKSPORTTYŃ 2025 JYLǴA QARAI EKI ESE, 2040 JYLǴA QARAI ÚSh ESE ÓSÝIN KÓZDEIDI. SONDYQTAN, BUL MAQSATQA JETÝ ÚShIN BIRYŃǴAI JÁNE BIRTUTAS SAIaSAT QALYPTASTYRÝ JÚRGIZILÝDE. AL, MUNDA KELEShEGI ZOR EKSPORTTYQ SEBET PEN BASYMDYǴY JOǴARY SATÝ NARYQTARY DA AIQYNDALYP OTYR. OTANDYQ EKSPORTTY ILGERILETÝDE QANDAI NAQTY ShARALAR KEShENI ATQARYLÝY KEREKTIGI JÁNE NAQTYLANǴAN. ÓITKENI, EKONOMIKALYQ SARAPShYLARDYŃ AITÝYNShA, QAZIRGI ÝAQYTTA JAŃA AHÝAL QALYPTASTY. OL – JAHANDYQ «ShIKIZATTYQ SÝPERTsIKLDIŃ» AIaQTALÝY.
BOLJAM MEN BAǴDAR
Iaǵni, álemde ekonomikanyń ósý qarqyny jáne qurylymy ózgerdi. Esesine, innovatsiialardy jappai engizý óris aldy. Munyń bútin qoǵamǵa óte-móte áseri bary daýsyz.
Ýaqyt halyqaralyq saýda qatynastaryna da yqpal etti. Ózgertti. Qazirgi tańda memleketter arasynda protektsionizmge qarsylyq bar. Mamandar muny ekonomika salasynda trendtke ainalǵanyn da joqqa shyǵarmaidy. Mine, dál osyndai óliara shaqtaǵy ekonomikada eksporttyń úlesin arttyrý úshin qaitpek kerek? Shikizattyq emes eksportty damytý sol sebepti qazirgi ýaqytta naryqta áleýetke ie.
Bul oraida sarapshylar álemdik jáne qazaqstandyq ekonomikaǵa, eksporttyń áleýetke ie jahandyq trendteri baryn atap otyr. Ol trendterdiń qatarynda halyqtyń ósýi, ýrbandalý jáne halyqtyń qartaiýy, álemdik tehnologiialyq qurylystyń ózgerýi jáne jańartylatyn energetikanyń áleýetti ósýi, elderdiń halyqaralyq saýdaǵa ashyqtyǵynyń tómendeýi jáne protektsionizmniń artýy, álemdik saýdada damýshy elder róliniń ulǵaiýy bar. Osynyń barlyǵy shikizattyq emes eksporttyń artýyna yqpal etedi dep batyl boljanýda.
EKSPORTTYQ SEBET QANDAI?
Qazaqstandyq ónim álemniń 117 eline eksporttalady. Eksporttyq sebettiń geografiialyq qurylymynda 6 el basymdyqty ielenedi eken. Naqtylasaq, Italiia, Qytai, Niderlandy, Resei, Frantsiia, Shveitsariia.
QR Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrliginiń dereginshe, byltyrǵy jyly eksport kólemi 54,7 mlrd. AQSh dollaryn quraǵan. Bul aldyńǵy jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 26,4% -ǵa artyq. Shikizattyq emes ónim eksportynyń kólemi 3% artyp, $ 14,3 mlrd. AQSh dollaryna jetken. Bul derekterge súiensek, sońǵy 5 jylda óńdeý ónerkásibindegi eksport úlesi 9%-ǵa ósken. Sóitip, 32 paiyz shamasynda eken.
Qaraǵandy aimaǵynda ekonomika basqarmasynyń baiandaýynsha, eksporttyq áleýettiń artýyna negiz bar. Máselen, 1,7 trln. teńge somaǵa 37 jańa iri investitsiialyq joba iske asyrylýda. Olardyń ishinde, 12 joba taiaý jáne alys shetelderge (TMD, Eýropa, Aziia) eksportqa baǵyttalǵan. Al, 2018 jyly oblys eksportynyń kólemi 4,5 mlrd. dollar.
Basqarmanyń dereginshe, oblysta shyǵarylǵan ónimder álemniń 49 eline, onyń ishinde, Resei, Qytai, Birikken Arab Ámirlikteri, Ulybritaniia, Ózbekstan, Ýkraina, Qyrǵyzstan jáne taǵy basqa elderge eksporttalady.
Taýar toptary bólinisinde shikizattyq emes eksport qurylymynda eń úlken úles – 85% metaldar men olardan jasalǵan buiymdarǵa, 1,2% – daiyn azyq-túlik taýarlaryna, 1,0% – himiialyq ónimge, 0,1%-qurylys materialdary men mashinalarǵa, jabdyqtarǵa, kólik quraldaryna tiesili. Eksporttyń negizgi úlesi, iaǵni, 75%-y «ArselorMittal Temirtaý» men «Qazaqmys korporatsiiasy» enshisinde.
ShIKIZATTYQ EMES EKSPORT
Sonymen, óńdeý ónerkásibiniń negizgi eksporttyq ónimderi – bul bolattan, pishindelgen jáne arnaiy profilden, qubyrlardan, jiksiz profilden jáne basqa da metallýrgiialyq ónimderden jasalǵan jabdyqtar.
Bul bolsa, shikizat emes eksport bazasynyń birneshe basym ónimniń ainalasynda shoǵyrlanǵanyn kórsetip otyr. Sol sebepti sońǵy on jyldyqta assortiment azaiǵanyn aitady. Iaǵni, eksport kólemi birneshe negizgi ónimniń ainalasyna kóbirek shoǵyrlanǵany saldarynan shikizattyq emes eksport úlesi kemigenin málimdeidi.
Biraq, baqsaq, óndirýshilerdiń eksporttyq áleýetin qoldaý maqsatynda naqty baǵdarlamalar iske asyryldy. Onda qazaqstandyq eksportty qoldaýdyń úsh baǵyty kózdelgen: eksportty ilgeriletý boiynsha shyǵyndardy óteý; servistik qoldaý; saýda eksporttyq operatsiialardy qarjylandyrý. Birinshi jáne ekinshi baǵytty iske asyrý operatory – «KAZNEX INVEST eksport jáne investitsiialar jónindegi ulttyq agenttigi», úshinshi baǵytty iske asyrý operatory «QazEksportGarant» eksporttyq-kredittik saqtandyrý korporatsiiasy».
Dei turǵanymen, saraptamalar shikizattyq emes eskporttyń qazyna qambasyn toltyrýǵa qaýqary kemdigin kórsetti. Bul qordyń joqtyǵy emes. Rezerv jetkilikti. Mysaly, agroónerkásip kesheni. Ol úshin azyq-túlikke degen ishki qajettilikterdi qamtamasyz etý úshin qus eti, et, sút ónimderi, balyq, ósimdik maiy, jemis-kókónis jáne qant óndirisin damytý qajet deidi zertteýler. Tek óndiristerdiń ýaqytpen úndesýi kerek sekildi…
Qyzǵaldaq AITJAN
