2018-2022 جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكسپورتتىق ستراتەگيياسى» باعدارلاماسى شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ 2025 جىلعا قاراي ەكٸ ەسە, 2040 جىلعا قاراي ٷش ەسە ٶسۋٸن كٶزدەيدٸ. سوندىقتان, بۇل ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸرىڭعاي جەنە بٸرتۇتاس ساياسات قالىپتاستىرۋ جٷرگٸزٸلۋدە. ال, مۇندا كەلەشەگٸ زور ەكسپورتتىق سەبەت پەن باسىمدىعى جوعارى ساتۋ نارىقتارى دا ايقىندالىپ وتىر. وتاندىق ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋدە قانداي ناقتى شارالار كەشەنٸ اتقارىلۋى كەرەكتٸگٸ جەنە ناقتىلانعان. ٶيتكەنٸ, ەكونوميكالىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ ۋاقىتتا جاڭا احۋال قالىپتاستى. ول – جاھاندىق «شيكٸزاتتىق سۋپەرتسيكلدٸڭ» اياقتالۋى.
بولجام مەن باعدار
ياعني, ەلەمدە ەكونوميكانىڭ ٶسۋ قارقىنى جەنە قۇرىلىمى ٶزگەردٸ. ەسەسٸنە, يننوۆاتسييالاردى جاپپاي ەنگٸزۋ ٶرٸس الدى. مۇنىڭ بٷتٸن قوعامعا ٶتە-مٶتە ەسەرٸ بارى داۋسىز.
ۋاقىت حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارىنا دا ىقپال ەتتٸ. ٶزگەرتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا مەملەكەتتەر اراسىندا پروتەكتسيونيزمگە قارسىلىق بار. ماماندار مۇنى ەكونوميكا سالاسىندا ترەندتكە اينالعانىن دا جوققا شىعارمايدى. مٸنە, دەل وسىنداي ٶلٸارا شاقتاعى ەكونوميكادا ەكسپورتتىڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ ٷشٸن قايتپەك كەرەك? شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ سول سەبەپتٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا نارىقتا ەلەۋەتكە يە.
بۇل ورايدا ساراپشىلار ەلەمدٸك جەنە قازاقستاندىق ەكونوميكاعا, ەكسپورتتىڭ ەلەۋەتكە يە جاھاندىق ترەندتەرٸ بارىن اتاپ وتىر. ول ترەندتەردٸڭ قاتارىندا حالىقتىڭ ٶسۋٸ, ۋرباندالۋ جەنە حالىقتىڭ قارتايۋى, ەلەمدٸك تەحنولوگييالىق قۇرىلىستىڭ ٶزگەرۋٸ جەنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانىڭ ەلەۋەتتٸ ٶسۋٸ, ەلدەردٸڭ حالىقارالىق ساۋداعا اشىقتىعىنىڭ تٶمەندەۋٸ جەنە پروتەكتسيونيزمنٸڭ ارتۋى, ەلەمدٸك ساۋدادا دامۋشى ەلدەر رٶلٸنٸڭ ۇلعايۋى بار. وسىنىڭ بارلىعى شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدٸ دەپ باتىل بولجانۋدا.
ەكسپورتتىق سەبەت قانداي?
قازاقستاندىق ٶنٸم ەلەمنٸڭ 117 ەلٸنە ەكسپورتتالادى. ەكسپورتتىق سەبەتتٸڭ گەوگرافييالىق قۇرىلىمىندا 6 ەل باسىمدىقتى يەلەنەدٸ ەكەن. ناقتىلاساق, يتالييا, قىتاي, نيدەرلاندى, رەسەي, فرانتسييا, شۆەيتسارييا.
قر يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, بىلتىرعى جىلى ەكسپورت كٶلەمٸ 54,7 ملرد. اقش دوللارىن قۇراعان. بۇل الدىڭعى جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 26,4% -عا ارتىق. شيكٸزاتتىق ەمەس ٶنٸم ەكسپورتىنىڭ كٶلەمٸ 3% ارتىپ, $ 14,3 ملرد. اقش دوللارىنا جەتكەن. بۇل دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, سوڭعى 5 جىلدا ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸندەگٸ ەكسپورت ٷلەسٸ 9%-عا ٶسكەن. سٶيتٸپ, 32 پايىز شاماسىندا ەكەن.
قاراعاندى ايماعىندا ەكونوميكا باسقارماسىنىڭ بايانداۋىنشا, ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸڭ ارتۋىنا نەگٸز بار. مەسەلەن, 1,7 ترلن. تەڭگە سوماعا 37 جاڭا ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبا ٸسكە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ ٸشٸندە, 12 جوبا تاياۋ جەنە الىس شەتەلدەرگە (تمد, ەۋروپا, ازييا) ەكسپورتقا باعىتتالعان. ال, 2018 جىلى وبلىس ەكسپورتىنىڭ كٶلەمٸ 4,5 ملرد. دوللار.
باسقارمانىڭ دەرەگٸنشە, وبلىستا شىعارىلعان ٶنٸمدەر ەلەمنٸڭ 49 ەلٸنە, ونىڭ ٸشٸندە, رەسەي, قىتاي, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, ۇلىبريتانييا, ٶزبەكستان, ۋكراينا, قىرعىزستان جەنە تاعى باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتالادى.
تاۋار توپتارى بٶلٸنٸسٸندە شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورت قۇرىلىمىندا ەڭ ٷلكەن ٷلەس – 85% مەتالدار مەن ولاردان جاسالعان بۇيىمدارعا, 1,2% – دايىن ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنا, 1,0% – حيمييالىق ٶنٸمگە, 0,1%-قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ماشينالارعا, جابدىقتارعا, كٶلٸك قۇرالدارىنا تيەسٸلٸ. ەكسپورتتىڭ نەگٸزگٸ ٷلەسٸ, ياعني, 75%-ى «ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋ» مەن «قازاقمىس كورپوراتسيياسى» ەنشٸسٸندە.
شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورت
سونىمەن, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەكسپورتتىق ٶنٸمدەرٸ – بۇل بولاتتان, پٸشٸندەلگەن جەنە ارنايى پروفيلدەن, قۇبىرلاردان, جٸكسٸز پروفيلدەن جەنە باسقا دا مەتاللۋرگييالىق ٶنٸمدەردەن جاسالعان جابدىقتار.
بۇل بولسا, شيكٸزات ەمەس ەكسپورت بازاسىنىڭ بٸرنەشە باسىم ٶنٸمنٸڭ اينالاسىندا شوعىرلانعانىن كٶرسەتٸپ وتىر. سول سەبەپتٸ سوڭعى ون جىلدىقتا اسسورتيمەنت ازايعانىن ايتادى. ياعني, ەكسپورت كٶلەمٸ بٸرنەشە نەگٸزگٸ ٶنٸمنٸڭ اينالاسىنا كٶبٸرەك شوعىرلانعانى سالدارىنان شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورت ٷلەسٸ كەمٸگەنٸن مەلٸمدەيدٸ.
بٸراق, باقساق, ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن قولداۋ ماقساتىندا ناقتى باعدارلامالار ٸسكە اسىرىلدى. وندا قازاقستاندىق ەكسپورتتى قولداۋدىڭ ٷش باعىتى كٶزدەلگەن: ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋ بويىنشا شىعىنداردى ٶتەۋ; سەرۆيستٸك قولداۋ; ساۋدا ەكسپورتتىق وپەراتسييالاردى قارجىلاندىرۋ. بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ باعىتتى ٸسكە اسىرۋ وپەراتورى – «KAZNEX INVEST ەكسپورت جەنە ينۆەستيتسييالار جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق اگەنتتٸگٸ», ٷشٸنشٸ باعىتتى ٸسكە اسىرۋ وپەراتورى «قازەكسپورتگارانت» ەكسپورتتىق-كرەديتتٸك ساقتاندىرۋ كورپوراتسيياسى».
دەي تۇرعانىمەن, ساراپتامالار شيكٸزاتتىق ەمەس ەسكپورتتىڭ قازىنا قامباسىن تولتىرۋعا قاۋقارى كەمدٸگٸن كٶرسەتتٸ. بۇل قوردىڭ جوقتىعى ەمەس. رەزەرۆ جەتكٸلٸكتٸ. مىسالى, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ. ول ٷشٸن ازىق-تٷلٸككە دەگەن ٸشكٸ قاجەتتٸلٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قۇس ەتٸ, ەت, سٷت ٶنٸمدەرٸ, بالىق, ٶسٸمدٸك مايى, جەمٸس-كٶكٶنٸس جەنە قانت ٶندٸرٸسٸن دامىتۋ قاجەت دەيدٸ زەرتتەۋلەر. تەك ٶندٸرٸستەردٸڭ ۋاقىتپەن ٷندەسۋٸ كەرەك سەكٸلدٸ…
قىزعالداق ايتجان
