Uly urpaqtar bir kórýge bolǵan zar.
Ket-Buqany umytpashy balasyn,
Izraildiń hany bolǵan danasyn.
Aldiiar Áýbakirov. aqyn-jazýshy
Naiman taipasynan shyqqan Ketbuqanyń Naiman shejiresinde ártúrli taratylyp júrgeni barshamyzǵa aian. Sondyqtan da, ony bireýler baǵanalydan dese, bireýleri teristańbalydan, baltalydan dep júredi. Ketbuqany áigili Tonykóktiń urpaǵyna jatqyzyp júrgender de bar. Qytaidaǵy qandas tarihshymyz Nyǵmet Myńjan, Naiman handyǵynyń kantseliariiasyn basqarǵan Tata Tońǵyny da Tonykóktiń urpaǵy degen eken. Alaida bul joramaldyń mifologiialyq ta, tańbalyq ta dáleli joq. Osymen qatar, Ketbuqany Ketbuǵa dep júrgender Naimannyń tarihyn da, shejiresin de, genealogiialyq mifin de bilmeitinder, ne bolmasa, durys túsinbegender dese bolady.
Buǵy, buǵa qyrǵyzdardyń tótemi, naimandardyń genealogiialyq mifiniń buǵyǵa esh qatystary joq. Buqa degen ataq Naiman handyǵynda tek qana han áýletiniń ókilderine beriletin bolǵany eshbir daý týdyrmaidy. Máselen, Naiman handarynyń Bilge buqa, Bai buqa ataýlary osyny dáleldep tur. Qazaqtyń beldi tarihshylary Mámbet Qoigeldi, Zardyqan Qinaiatuly qazaqtardyń atalarynyń saqtardan buryn týrandyqtar bolǵanyn «Qazaq memlekettiliginiń tarihy» atty mongorafiialyq zertteý kitábinde aityp ketken edi. Týrandyqtardyń kóshpeli ariiler bolǵandary belgili. Týran degenimiz týr, iaǵni, buqa degen sózden bolǵan. Sonda, «týran» degendi «buqa eli» dep uqqanymyz oryndy bolady. Mine, «buqa» ataǵy naimandarǵa osy kóshpeli ariilerdiń Týran zamanynan beri kele jatyr.
Ejelgi zamandarda buqa patshalyq simvol bolǵan. Bizdińshe, qazaqtyń tóre degeni Týr ataýynan qalǵan. Sondyqtan da, bizder shejiredegi naimandardyń tóre-naiman degen ataqtaryn týr-naiman degen edik. Osymen qatar, ertede buqa simvoly qudaiǵa da qatysty bolǵan. Máselen, ejelgi dáýirdegi Rim imperiiasymen terezesi teń bolǵan Iýechji-Kýshan (hýshiang-qypshaq) patshalyǵynyń altyn teńgesinen bizder qudaidyń qasynan quiryǵy kesilgen buqany kóremiz. Jáne de, qudaidyń (patshanyń) qolynda ustap turǵany buqanyń noqtasy ekeni aiqyn bilinedi. Aldyńǵy jazǵan «Naiman handyǵy» men «Shyńǵys han jáne qypshaqtar» atty zertteý maqalalarymyzda («Ult» portaly) bizder noqta tańbanyń, jáne de «noqta aǵasy» degen ataqtyń hanǵa, patshaǵa qatysyn osy altyn teńgeler men mifologiiaǵa súienip aitqan edik. Kai áýletiniń patshalarynyń báriniń jeke tańbalary osy noqta tańba bolǵan. (qarańyz: «Rodovod keianidov»). Tileýberdi Ábenai da óziniń jazǵandarynda: «Kereidiń noqta aǵasy Oń han edi» dep, bul ataqtyń hannyń ataǵy ekenin rastaidy. Al endi, shejirede bolsa, Ketbuqanyń Naimanǵa tańba taratyp «noqta aǵasy» atalǵany aitylady. Shyńǵys hannyń tarihynan bizder tańbalardy tek qana handardyń taratqandaryn bilemiz. Máselen, «Chingisnama daftari» atty tarihi derekte Shyńǵys hannyń bekter men bilerge taipalyq tańbalaryn úlestirgenin ańǵaramyz. Al endi, «noqta aǵasy» degen ataq Naimanda tek qana Ketbuqanyń urpaqtary degen teristańbaly rýynda ǵana bar. Jáne de bizder «shómish» atap júrgen teristańbalynyń tańbasy anyǵynda «noqta» bolady. Osylai bolǵanda, patshalyq «noqta aǵasy» degen ataǵy bar, «noqta» tańbaly Ketbuqanyń «buqa» ataǵynyń bolǵanyna esh kúmán keltirmegenimiz durys bolar. Osymen qatar teristańbaly rýy Shákárim qajynyń shejiresinde Ókireshten, iaǵni, buqadan tarap tur. Ókiresh degenimiz parsynyń «ukar» - iri qara degen sózinen bolǵan. Keibir zerttteýshiler aitqandai ózbek tiliniń «ókir» (buqa) degen sózinen emes. Osymen qatar bizder «Alash» tarihi-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdary keltirgendei, Naimandardyń bastapqy ataýy «segiz-oǵyz» emes, segiz ógiz, iaǵni, segiz buqa ekenin aitqan edik. Orys zertteýshisi Potanin naimandardyń bir bóliginiń ózderin sol zamanǵa deiin buqanyń urpaqtaryna jatqyzyp júrgenderin aitqan edi. Naimannyń túbi oǵyz da emes, túrik te emes, týrandyqtar, iaǵni, kóshpeli ariilik sir-qypshaqtar. Tarihi derekterdegi Sir, Seir degen etnonimder iri qara degendi bildiredi. Iri qara degenimiz óz kezeginde, mańdaiynda durys úshburyshty aqtańlaǵy bar Mysyrlyq mifologiialyq qasietti qara buqanyń atyna qatysty aitylǵan. Al endi, Tonykóktiń bitiktasyndaǵy jeke tańbasy bolsa, osy qasietti qara buqanyń mańdaiyndaǵy úshburyshty bildiredi. Buryshy tómen qarap turǵan bul úshburyshtyń maǵynasy «Ókiresh» (kishi buqa), iaǵni, qasietti siyr ananyń balasy degen maǵyna beredi. Mifologiia bul buqashyqtyń ákesiniń Ai Táńiri ekenin aitady. Máselen, ariilik «Vendidadta»: «Vzoidi, voznesis mesiats, ty, kotoryi porojdaesh byka!» dep aitylǵan. Osymen qatar, Tamǵalydaǵy qola dáýirinen qalǵan tańbaly tastardaǵy sýretten bizder Ai Táńiriniń siyr anamen jynystyq qatynasqa túsip jatqan beinesin kóremiz. Bizder musylmannyń simvoly dep júrgen jarty aiymyz anyǵynda buqanyń múiizin bildiretin «qosai» tańbasy bolady. Iaǵni, jarty aidyń eki ushy buqanyń eki múiizin bildiredi (qosai). Ejelgi Egipettiń barelefterinen bizder osy jarty aidy buqanyń basynda shalqasynan jatqanyn kóremiz. Iaǵni, aishyqtyń eki ushy buqanyń eki múiizine uqsatylyp beinelengen. Osy qosaidyń ústinde kún beinelengen sýretterdi bizder Siriianyń Egipettiń, Týrtsiianyń, Iemenniń barelefterinen de kóremiz. Jarty aidyń ústindegi kún simvoly álemde keń taraǵan simvol bolady. Buqanyń múiizderiniń arasyndaǵy kúndi bildiredi. Mifologiia tipti Jer ananyń da buqanyń múiizinde turǵanyn aitady. Máselen, Qazaqstannyń týynda kún astyndaǵy búrkit te, jarty ai keipinde beinelengen. Bul simvol Qazaqstannyń qypshaq eli ekenin bildirip tur. Naiman men Qypshaqtyń túbiniń bir ekenin, shejiredegi qypshaqtardyń da mifologiialyq atasynyń Múiizdi (buqa) bolǵany aityp tur. Osymen qatar qazirgi qypshaqtardyń urany Aibas, buqanyń basyndaǵy eki aiǵa uqsaǵan múiizderin aityp tur. Iaǵni, Aibas degenimiz buqa degen maǵyna berip tur. Osydan bizder ejelgi sir-qypshaq degendi buqa-qypshaq dep uǵamyz. Endi, osy sir-qypshaqtarǵa Tonykók pen Ketbuqanyń qatysy jóninde aitalyq.
Kórnekti tarihshy ǵalym S. Kliashtornyi men T. Sultanovtyń jazǵan «Qazaqstan. Letopis trehtysiachiletii» atty ǵylymi eńbeginde 630-640-shi jyldarǵa qatysty: «V Severnoi Mongolii poiavilos novoe gosýdarstvo – Sirskii kaganat vo glave s dinastiei Ilter» dep aitylady. Árine, bul málimetter qytai derekterinen alynǵan. Mine, osy qytai derekterinde bul basqarýshy Ilter áýleti Ilitý dep te atalǵan. Iaǵni, qytai tilinde «r» árpi bolmaǵan soń bul ilter ataýy osylaisha burmalanyp aitylǵan. Óz kezeginde bul burmalanǵan ataý qazaq shejiresine teristańbalynyń atasy degen Elata retinde engen. Al endi, Ilter degeni Elatanyń naqty esimi Eltai dep aitylyp ketken bolsa kerek. Shejirede Naiman atasy Belgibaidyń sheshesin alǵan Eltaidyń keiin Elata atanǵany aitylady. Bul ilitý-ilter degen ataýdyń basty maǵynasy «elteris» bolady. Iaǵni, «soberi narod» - «memleket qur» degen maǵynada. Bul Elteris degenimiz memleket, respýblika degen maǵynany dál bildirip tur, óitkeni, Tsitseronnyń aitýynsha: «gosýdarstvo (Respublika) – eto obedinenie mnojestva liýdei (el ter. K.Z.), tesno sviazannyh drýg s drýgom pravovymi otnosheniiami i obshnostiý interesov». Sondyqtan da, Elteris degendi «el tóresi» dep júrgenderimizdi «qazaqbaishylyqtan» bolǵan dese bolady. Sonymen, «noqta aǵasy» degen han ataǵy bar, patshalyq tekti bildiretin noqta tańbasy bar teristańbalynyń atasy degen Elatanyń esimi de shejiredegi jasyryn maǵyna retinde berilgen patshalyq áýlettiń simvoly bolady. Ǵylymi tilmen aitqanda, Elata degenimiz tarihi tulǵa emes, dala aýyz tarihynyń derek berýindegi shejirelik tásilge sai atalǵan, teristańbalynyń qaǵan áýleti ekenin bildirip turǵan simvoldyq tulǵa. Shyńǵys hannyń ideologtary osyny jaqsy bilgen soń, ózderi qadaǵalap aittyrǵan qazaq shejirelerinde Elatany Naiman shaldyń malyn baqqan qulyna ainaldyryp jibergen. Alai da, Naiman handarynyń shejiresin este saqtap qalǵan naimannyń ǵulama atanǵan shejireshisi Ǵulam Qadyr Jazybaiulynyń aýzynan ákemiz marqumnyń jazyp alǵandarynda Elata Naimannyń inisi Shalmannyń nemeresi retinde aitylady. Naiman shejiresimen ainalysyp júrgender Shalman degenniń «han adam» degendi bildirip turǵanyn jaqsy biledi. Máselen, shejiredegi Naiman shal degenimiz «naiman han» degen maǵynany beredi. Anyǵynda, shejirelik Naiman shaldyń músápirlik tarihy «Qupiia shejireden» urlanǵan. Onda, naimannyń hany Taiannyń bir beishara shaldan týǵany aitylady. Árine, bul «Qupiia shejirede» de Shyńǵys hannyń ideologtary naimandy kemsitý úshin bul beishara shaldy ádeii aittyrǵan. Anyǵynda, Taian hannyń ákesi, Naimannyń uly hany Bilgi buqa edi. Bul Bilgi (e) buqa hannyń inalshyq degen de ataǵy bolǵan. Inalshyq degen taq murageri degen ataq edi. Alai da, Shyńǵys han áýletiniń dáýirinde «inal» ataýy aqsúiekti bildirse de, osy ataqty ielengenderdiń han bolýǵa haqy joq ekeni aitylǵan. Árine, ol zamandarda han ataǵyn tek Shyńǵystyń urpaqtary ǵana alatyn bolǵan. Demek, qalai bolsa da, Shyńǵys han áýleti inaldardyń aqsúiekter ekenderin moiyndaǵan. Anyǵynda, inalshyq ataýy da, buqa ataýy da tóre (týr) degendi bildiretini haq.
Osymen qatar, biz áńgime qylyp otyrǵan qypshaqtardyń Sir qaǵanatynyń qaǵany qytai derekterinde Ienchý Bilge-kagan dep atalady (S.Kliashtornyi). Bul jerdegi «ienchý» degeni de, saqaý qytailardyń tilinde burmalanyp aitylyp-jazylyp ketken «inalshyq» ataǵy bolady. Osydan bizder, Naimannyń uly hany Bilge buqanyń, kezindegi Sir qaǵanatynyń qaǵany Inalshyq Bilge qaǵannyń atyn alǵanyn ańǵaramyz. Bul jái da, Naimannyń túbiniń nadandar aitqan qaraqytai emes, ejelgi sir-qypshaq ekenin bildirip tur. Teristańbalynyń atasy degen Elata bolsa, joǵaryda aitqanymyzdai, shejire derekterinde Naiman shaldyń nemere inisi, iaǵni, oryssha aitqanda «dvoiýrodnyi brat» retinde kórsetilgen. Onyń mánisi mynada. Kezinde Muhtar Áýezov óziniń ádebi zertteýlerinde Shyńǵys hannyń rýy degen Qiiatty qiiat-qypshaq degen edi. Qiiattyń qypshaq ekeni aldyńǵy jazylǵan «Shyńǵys han jáne qypshaqtar» atty maqalamyzda dálelimen aitylyp ketken soń, biz oǵan toqtalyp jatpaimyz. Bizdiń bul jerde aitaiyn degenimiz mynaý. Álkei Marǵulan atamyz «Qupiia shejdiredegi» qiiat Dýbýn-Baiandy Dombaýyl mergen degen eken. Bizdińshe, ol kisi osylai dep Muhtar Áýezovtyń yqpalymen aitqan bolsa kerek. Óitkeni, Qunanbai úiiniń kúieý balasy bolǵan Muhtar aǵa tobyqtynyń túbiniń qiiat ekenin jaqsy bilgen. «Qia ataiyn ba?» dep qia atyp, jebesimen ózende aǵyp bara jatqan sandyqty jaryp, onyń ishinen shyqqan Aqqý qyzǵa Dombaýyl mergenniń úilengenin, osylardan týǵan balanyń atyn Qiiat (kia at) qoiǵanyn qazaqta biz biletinderden eń alǵash Qunanbai qajy aitqan edi. (Aldiiar Áýbákirov). Bul ańyzdaǵy Aqqý qyz handyq áýlettiń simvoly bolsa (S.Qondybai), ekinshiden qypshaqtyń simvoly bolady. Qypshaqtyń evropalyq ataýynyń «kýman», iaǵni, aqqý adam ekeni belgili. Osymen qatar shejirede teristańbaly rýynyń bastapqy ataýynyń Dombaýyl bolǵany da aitylady. Árine, bul aitylǵandardyń bári de, beker emes. Bul jerde, teristańbalynyń da, jalpy Naimannyń da túbiniń qiiat-qypshaq ekenine meńzes bar. Ári qarai shejirede Teristańbaly-Dombaýyldan Ketbuqa men Kelbuqa dep aitylady. Kelbuqadan Shyrseiit (shúrsheiit). Bul shursheiitter men teristańbalylardyń osy kúnge deiin egiz qozylardai birge júrgenderi, shejireniń bul ekeýiniń aǵaiyndylyǵyn aitqanyn rastap tur. Al endi, «Qupiia shejirede» Qiiat-qypshaq Dýbýn-Baian mergenniń óz kindiginen úlkeni Belgimtai, kishisi Bógentai degen eki uly bolǵan. Mergen ólgen soń, mańǵoltanýshy doktor Zardyqan Kinaiatulynyń aitýynsha, onyń jesiri Alan ana «Qupiia shejiredegi» baiaýt-maǵalyq degen rýdyń jigitinen Buǵy-Qataǵa, Buqat-Saljy, Bodanjar-mańqa degen úsh uldy nekesiz tabady. Iaǵni, «maǵalyq» degen sóz «maǵal rýynan» degendi bidiredi. Orystar burmalap aitqan «mongol» etnonimi osy baiaýt-maǵal degen rý ataýynan bolǵan. (maǵal-muǵal-moǵol-mońǵol). Osy úsh uldyń kenjesi Bodanjar-mańqa Shyńǵys hannyń toǵyzynshy babasy bolady. Al endi, Dombaýyl mergenniń óz uldary Belgimtai men Bógentaidan qytai derekterinde aitylǵan Belgýnýt pen Bogenýt obaqtary taraǵan. Bul jerdegi «ýt» jalǵaýlary – ot, oshaq, áýlet degendi bildiredi. Mine, Naiman shejiresinde Belgibaidan tarap turǵan Naimannyń bir bóligi osy Belgýnýttar bolsa, teristańbaly obaǵy «Naiman shaldyń nemere inisi» degen Belgimtaidyń inisi Bógentaidyń urpaqtary bolsa kerek. Sondyqtan da, shejire mifologiialyq Naiman shal men Elatany bir atanyń eki ulynan taratqan. Qiiat degen etnonimniń bastapqy nusqasy kai+ýt, iaǵni, patshalyq Kai áýletiniń ataýy bolǵanda, teristańbalynyń patshalyq ataǵynyń, patshalyq tańbasynyń bolǵanynyń sebebi osydan. Kai áýleti jóninde tolyǵyraq ǵalamtordaǵy «Kai áýleti jáne Shyńǵys han» atty maqalamyzdan bile jatarsyzdar. Naimandar ózderine handyq dárejeni bildiretin buqanyń «múiiz» tańbasyn alǵan. Bizder bul tańbany «vivat», iaǵni, jeńis tańba bep ataǵan edik.
Sir-qypshaqtardan seskengen qytai patshalary uiǵyrlarmen birigip Sir qaǵanatyn 646-shi jyly qulatady. Osydan ári qarai S.Kliashtornyi: «Dalneishaia istoriia sirov – eto istoriia «plemennogo soiýza tiýrkov i sirov» dep, túrik pen qypshaqtyń ekeýiniń eki bólek massivter ekenderin aitady. Endi, tarih sahnasyna durys úshburyshty tańbaly, buqa-tarhan inalshyq degen ataǵy bolǵan Tonykók shyǵady. Taǵbashtardyń Sir-qypshaqtarǵa endi tynym bermeitinin sezgen Tonykók qolynan kelip tursa da, qaǵan ataǵynan bas tartyp ashina-túrik (shala-qytai) Qutluǵty qýyrshaq qaǵan retinde kóteredi. Oǵan ózderiniń, iaǵni, Sir-qypshaqtardyń han áýletiniń Elteris ataǵyn beredi. Qazaqstandyq kórnekti ǵalym, túrkitanýshy, sinolog Iu.Zýev Tonykóktiń bitiktastaryndaǵy jazýlardy bylaisha túsindiredi: «Ne zastavit li (ego stat ) kaganom?» - govoril ia. Ia dýmal: «ved govoriat, chto izdali i vidiat jirnyh bykov i toshih bykov, to ne znaiýt, kakoi (imenno) jirnyi byk, i (kakoi iz nih) toshii byk. Tak Nebo darovalo mne znamenie, ia zastavil ego stat kaganom».
Iaǵni, bul jerde Tonykóktiń Kók Táńirinen aian alyp Qutluǵty qýyrshaq qaǵan retinde taqqa otyrǵyzǵany jóninde aitylyp tur. Semiz buqa men aryq buqa jónindegi áńgime, Tonykóktiń shyn máninde bul qaǵanatty kimniń basqaryp (óziniń) otyrǵanyn syrt kózge bildirgisi kelmegeni jasyryn maǵyna retinde aitylyp tur. Osymen qatar bizder Tonykóktiń bitiktasynan ashina-túrik Qutluǵtyń óz elimen birge azyp-tozyp kelip Tonykókke «birigelik» degeni aitylady. Mine, osydan da, kórnekti ǵalymdar aitqandai túriktiń bólek, qypshaqtyń bólek massivter ekenderin ańǵarýǵa bolady. Ekinshi túrik qaǵanaty túrik-sir, iaǵni, túrik-qypshaq taipalar odaǵy bolǵan edi. Túrik degeniń bastapqy ataýy «týrkýt», «tiýrgiýt», iaǵni, «týrdyń góti» - anadan sir-qypshaq degen uǵymdy bildirse kerek. Bul mańǵol tektes halyq ejelgi zamandarda Tarym ózeniniń alqabyna kelip (3-4 ǵ.ǵ.), týrandyqtarmen súiek-shatysqa túsip, keiin Altaiǵa kelip týrkýt atanǵandar edi. Bizdińshe, ejelgi qypshaq tilindegi «gýtý», kýt», «gód» degen sózderden «qatyn» (kóten) ataýy paida bolǵan. Máselen, ashina-túrik Bilge qaǵan óziniń bitiktasynda buqatekti anasyn «anam qatyn» dep jazady. Sonda týrkýt degenimiz «týr qatynnan» degendi bildirmek. Keiin, jeke bilik qurý úshin dýalistik (qosaq) memlekettik basqarýdy joiǵan aramza Kúltegin Tonykóktiń eńbegin joqqa shyǵaryp, onyń Ashide áýletin qoisha qyryp tastaǵan soń, bul anasy qypshaqtarǵa qatysty qazaqta: «Jien el bolmas!» degen uǵym qalyptasqandai. Jáne de, qazaqtar jiendi atasy qytai ǵun-túrikterdiń tótemi bolǵan «jeti qasqyrǵa» teńegen. Iaǵni, «Jien keldi degenshe, jeti qasqyr keldi deseńshi» degen sóz qalǵan. Kazaqtyń da, qańly-qypshaqtyń da túbi túrik emes, týran, iaǵni, buqa eli bolady. Osy jóninde tolyǵyraq ǵalamtordaǵy «Shyńǵys handy túrik qylǵan Rashid-ad-din», «Buqa-tarhan inalshy Tonykók» atty maqalalarmyzdan bile jatarsyzdar. Buqa tóteminiń yqpaly men buqaǵa senimniń ejelde óte kúshti bolǵandyǵynan Allah taǵala qasietti Quran kárimniń shoqtyǵy bolǵan «Baqqara» (iri qara) súresin túsirgen edi. Baqqara degenimiz zoroastralyq Vohý mannyń baqqan qara buqasyn aitqany bolsa kerek. Osy Vohý man baqqan qasietti qara buqanyń mańdaiynda bizdińshe «tumar» tańbasy bolǵan. Iaǵni, qazaqtyń tumarynyń pishini de Ókireshtiń belgisi bolady. Jáne de, bul úshburyshty tańba «oshaq», muńaloshaq», «iem enei» (Ýmai ana) dep te atalady. Adaidaǵy jemenei rýynyń laqab atynyń Buzaý bolǵany da, Ókireshti aityp tur. Bul tańbanyń «iem enei» atalýynyń sebebi, Ýmai (iem) ananyń basyndaǵy durys úshburyshty tájine qatysty bolǵan. Sondyqtan da, ashina-túrik Bilge qaǵan anasyn «Ýmai tekti anam» (buqatekti qypshaq) dep te aitqan. Teń qabyrǵaly úshburyshty Iu.Zýev «simvol jenskogo nachala» dep beker aitqan joq. Ejelgi shýmer, hýrrit-horeilerdiń barelefterindegi jalańash áieldiń beinesinde bul úshburysh tańba jatyrdyń ornyna kórsetilgen eken. Anadan qypshaq I.A.Býnin de áieldiń jatyryn «chernyi treýgolnik dep sýrettteidi. Mine, osy Ýmai ananyń basyndaǵy tańba úshin rýhani tozǵan qazaqta jatyrdyń Ýmaiǵa uiqas balaǵat ataýy paida bolǵan. Ýmaidyń bastapqy ataýy ariilik Iem edi. Osy Iem topan sýdan saqtaný úshin durys úshburyshty úi salyp, sonda tyǵylyp adamzatty aman alyp qalǵan eken-mys. Qazirgi úshburysh tumardy bizderdiń saqtam retinde qoldanatynymyz osydan qalǵan. («Shyńǵys han jáne qypshaqtar». Q.Z.)
Túrik qaǵanattary qurdymǵa ketkennen keiin endi tarih sahnasyna «segiz buqa» odaǵyn qurǵan Naiman handary shyǵady. Keshegi túrikter bolsa, Shyńǵys han qyryp tastaǵan tatarlarǵa ainalǵan edi. Qytailar osylardyń atymen endi kúlli kóshpendilerdi, iaǵni, qiiat-qypshaqtardy da ataǵan. Tatar degen sóz túriktiń «tata» degeninen bolsa kerek (qytaisha da-da). Iu.Zýev túrik pen tatanyń bir uǵym ekenin aitady. «Tatsyz túrik bomaidy» degen sóz beker aitylmaǵandai. Jáne de, Rashiden óziniń «Jylnamalar jinaǵynda» bul Shyńǵys hannan qyrylǵan tatarlardyń kezinde kóp halyqtardy baǵyndyrǵandaryn aitady. Árine, bul jerde bir-birimen qyrqysyp kúli kókke ushqan Túrik qaǵanattary aitylyp tur. Bulardyń bóri tóteminiń qańly-qypshaqtardyń urpaqtary qazaqtarǵa esh qatysy joq. Qańly-qypshaqtyń kieleri bolsa buqa, Ai men Kún, Aqjol (qus joly), báiterek, samuryq qus bolady. Bul kieler qazaqtyń túpki genealogiialyq mifine jatady. Handyq qurǵan naiman handary qiiat-qypshaqtyń osy buqa tótemin ustanyp kelgen. Al endi, Naiman handyǵyn qurǵandardyń Tonykókke de, Ketbuqaǵa da qatysy bary haq. Endi Ketbuqanyń tarihyna kelelik.
Negizinde, shejire derekterinde Ketbuqa baba Baltaly, Baǵanaly, Teristańbaly rýlarynyń atalary retinde kórsetiledi. Osynyń sebebi, Ketbuqanyń sardar retinde osy taipalardy basqarǵanynda jatyr. Máselen, Tólegetaiǵa ózi basqarǵan Qarakerei, Tórtýyl, Sadyr, Matai taipalary shejirede onyń balalary, nemereleri retinde jazylyp ketken. Qarakerei taipasynyń tarihy «harharei» retinde sonaý hýrrit-horei (5 myń jyl buryn) zamanynan kele jatyr. Sadyr degenimiz qytai derekterindegi segiz buqanyń bir taipasy Iadyr bolmaq. Tórtýyl degenimiz Dombaýyl mergenniń aǵasy Toba soqyrdyń tórt ulynan taraǵan, túbi qiiat-qypshaq. Matai degenimiz Qairat Zakirianov aitqan ǵun táńirquty Móde emes, adamzat shejiresindegi Módei, arab derekterindegi Maada bolsa kerek. Tańbasy nadandar aitqan «bóri» emes, ariilerdiń qasietti janýaryna sanalǵan tazy iti bolady. Bul tańbadaǵy tazy ittiń pishini sýretinen de bilinip tur. Al endi, Módei degenimiz shejirede ariilerdiń atasy sanalady. Osy siiaqty Baǵanaly taipasy da Ketbuqanyń óz urpaqtary emes. Jáne de shejirede: «Ketbuqadan uryq joq» dep jazylǵan eken. (Z.B.Dáýkeev). Bul jerde Ketbuqanyń urqynyń qazaq arasynda joq ekeni aitylyp turýy múmkin. Urpaqtarynyń Iranda qalǵandary jóninde de sóz bar. Baǵanaly degenimiz kezinde Shyńǵys hanǵa qarsy shyqqan saljoiyt-saljiýt taipasy bolady. Shyńǵys hannyń babasy Bodanjardyń týǵan aǵasy Buqat-Saljynyń teginen. Sondyqtan da, baǵanalynyń bir tańbasy Shyńǵys hannyń úsh asha tańbasymen birdei. Bulardyń bir bóligi bashqurttardyń da arasynda ketken. Qazirgi bashqurttarda baǵanalynyń Y,Z,Sh-siiaqty úsh tańbasy da bar. Kezinde Jamuqanyń bastaýymen Shyńǵys hanǵa qarsy naimandarmen birge odaq qurǵan osy saljiýttardyń ishinde baǵanalynyń aty atalady. Baǵanaly taipasynyń buqa tótemine esh qatysy joq. Sondyqtan da, 15-shi ǵasyrdaǵy tarihi derek «Tarihi Abýlhair hanida» naimandar «Ókiresh naiman», jáne «naiman» dep eki bólek kórsetilgen. Baǵanalynyń qazirgi tańda da Ókireshterden bólek qonystanyp otyrǵandary belgili. Ejelgi segiz buqalardyń Ókiresh naiman (naq) ekenderin aitpasa da túsinikti. Saiyp kelgende, Shyńǵys hannyń túbi men Baǵanaly taipasynyń arǵy túbi bir – ejelgi baiaýt. Bul baiaýttar «baiat» ataýymen qazirgi halha-mańǵoldarǵa sińip qalǵan qazirgi Baiulynyń bir bóligi bolady. Máselen, zertteýshiler Asqaq Temirdiń rýy barlasty baǵanalymen týystyrady. («Ulttyq entsiklopediia»). Óitkeni, barlastyń da túbi baiaýt-maǵalyq bolady. (Bodanjardan taraǵan). Aita ketý kerek, qytai derekterinde «jabaiy tatarlar» atanǵan qazirgi halha-mańǵoldarǵa baýiattyń da, baǵanalynyń da, Shyńǵys hannyń da esh qatystary joq. Mańǵol etnoniminiń bastapqy nusqasy muńal-muǵul-muǵal «Oǵyznamada» Rashid-ad-din aitqandai «qaiǵyly bol», «muńdy al» degen maǵyna beredi. Ábilǵazy da «Túrik shejiresinde» «muǵul» ataýynyń bastapqy nusqasynyń «muńol» bolǵanyn, jáne de «muń» degenniń qaiǵy ekenin aitqan. Iaǵni, bul ataý halha-mańǵol tilinen emes, qypshaq tilinen qalǵan. Sondyqtan da, keiingi zertteýshilerdiń osyndai ǵulamalardyń aitqandaryn joqqa shyǵarmaqshy bolyp, bul ataýdyń «myńqol», «myńqul», «máńgi el» degen maǵyna beretinin oidan shyǵaryp aitqandary eshbir qisyny joq bos áńgimeler.
Al endi, Baǵanalynyń «baqan» tańbasynyń naqty ataýy «shek» bolady. Kishi júzdegi Shekti rýynyń ataýy osy shek tańbaǵa qatysty atalǵan. Shek ataýynyń orysshasy «rogatina». Arystannyń shabýylyna shek qoiatyn quraldyń atynan osylai atalǵan. Bul «shek» tańbanyń Shyńǵys hannyń úsh asha tańbasyna qatysy bar. Shyńǵys hannyń úsh asha tańbasy ejelgi hýrrit-horeilerdiń Naizaǵai qudaiynyń tańbasy bolady. Sondyqtan da, Shyńǵys hannyń mańǵoldary naizaǵaidan qorqatyn bolǵan. Iaǵni, olardyń gendik jadynda sonaý shýmer-hýrrit zamandarynan beri Naizaǵai qudai saqtalyp qalǵan bolsa kerek. Al endi, shek tańba da osy hýrrit-horeilerdiń zamanyndaǵy barelefterde kórsetilgen. Qolǵa úiretilgen arsytandarmen qydyrǵan patshalar saqtyq úshin osy shek quralyn alyp júrgen. Arystan aýlaýǵa da osy quralmen baratyn bolǵan. Máselen, dýlattardaǵy Shymyrdyń da tańbasy osy shek tańba. Shymyr rýynyń ejelgi Shýmerlerge qatysyn bizder shýmer patshasy Gilgameshtiń qolǵa úiretilgen arystandy ustaǵanynan ańǵaramyz. Demek, Gilgamesh te bul shek quralyn bilgen. Ǵalymdar tańbalardyń tek qana maldy tańbalaityn sharýashylyq qural emes, sol rýdyń shyqqan tegin, tótemin bildiretin, bóten elder maǵynasyn túsine almaityn sakraldi uǵym ekenin aitady. Qazaq taipalarynyń tańbalarynyń Túrik qaǵanattary kezinde paida boldy degenderi jalǵan áńgime. Tigr men Efrat aralyǵyna Orta Aziiadan jetip Mitan patshalyǵyn qurǵan hýrrit-horeilerdiń (kereit-kerei) saqtalyp qalǵan barelefterinen bizder kereidiń aiqysh tańbasyn da, kiiz úidiń shańyraǵynyń sýretin de kóremiz. Noqta tańbanyń nadandyqtan shómish dep atalyp ketkenindei, bul sonaý hýrrit zamanynan bastaý alatyn shek tańbanyń baqan ataýy da nadandyqtan bolǵan edi.
Naiman handyǵy kúirep, Kúshlik han óltirilgende Ketbuqa baba aman qalǵan naimandardyń basyn qurap Shyńǵys hanǵa baǵyndyrǵan. Joshynyń qasynda Ketbuqa, tarihi derekterde «ohrannaia gvardiia» atalǵan hannyń ulynyń qaraýyl-jasaǵyn da basqarady. Sondyqtan da, shejire derekterinde Shyńǵys hanǵa Joshy hannyń ólimin estirtýge bir qaraýyl-jasaqtyń kelip turǵanyn sarai basshysynyń jetkizgeni aitylady. Bul tórt myń qaraýyl-jasaqty Joshynyń sheshesi Bórte hanym óziniń qońyrattaǵy Kóktiń uldarynan jasaqtap bergen desedi. Joshy qaitys bolǵannan keiin bul qońyrattar Qaraýyl-Jasaq rýy retinde Naimannyń quramynda qalǵan. Sondyqtan da, Boshai Kitapbaevtiń shejire derekterinde Qaraýyl-Jasaq toǵyz tańbaly naimanda onynshy rý retinde jeke dara taratylǵan. Jáne de, olardyń taratylýlarynda qońyrattyń Aqbolat, Toqbolattary bar. Teristańbaly Jarylǵap batyrdyń urpaǵy Aldiiar Áýbákirov Dombaýyl degenniń qaraýyl-jasaqtyń basshysy ekenin aitqan edi. Bul sózdiń de jany bar. Túrkitanýshy ǵalym Imanǵazy Nurahmetuly dombaýyl degenniń kóne túrki tilindegi maǵynasynyń «artqy aýyl» ekenin aitady. Alai da, bul sózdiń eshbir qisyny joq. Menińshe, Dombaýyldyń naqty ataýy keibir zertteýshiler aitqandai Dombaǵul bolǵandai. Iaǵni, artqy, «keiingi ul» degen maǵynada. Sonda, teristańbalynyń Shákárim qajy aitqan Dombaýyl degen ataǵynyń keiingi ul Bógentaidy aityp turǵany túsinikti bolady. Babamyzdyń buqa ataǵy, noqta aǵasy degen ataǵy, noqta tańbasy, onyń teristańbalydan shyqqanyn aityp tur. Jáne de, Ketbuqanyń urpaqtary degen baltalynyń da túbi teristańbaly. Shejirede: «Naimanda úsh aǵaiyndy – Baltaly, Aqtana, Aqtoǵys, úlkeni Baltaly» dep aitylady. Baltaly Syr boiynda qalsa, Aqtana men Aqtoǵys qazirgi Shyǵystaǵy teristańbalynyń basty atalary bolady. Baltalynyń teristańbaly siiaqty jaýjúrek taipa ekenin Aqtailaq bidiń shejiresindegi: «Elý úi Baǵanalyny, Bes úi Baltaly qorqytady» degen sózder aityp tur. Menińshe, teristańbaly degen ataýdyń basty nusqasy Elteristańbaly bolǵan. Iaǵni, bileýshi qaǵan áýletiniń tańbasy degen maǵynada. Máselen, Jetirýdaǵy tabyndarda da bul noqta tańba - teristańba dep atalady. Shejire derekterinde: «Jylqynyń teris jaǵynan tańba basqan» degen siiaqty aitqandary, keiingilerdiń nadandyqtarynan bolǵan deimiz. Tańbalarǵa qatysty oidan shyǵarylǵan ótirikti aita salý úlgisin bizder: «Dospambettiń eki kózi bir-birine atylyp týǵan soń (qyli) Shapyrashty atalǵan» degen Qazybek bek Taýsarulynyń eńbeginen kóremiz. Anyǵynda, shapyrashtynyń tumar tańbasyn parsy tilindegi «chapraz» atty túimege uqsatqan soń atalarymyz «chaprazly» ataǵan. Bul tańba da rýdyń buqalyq (tórelik) tegin aityp tur.
Shejire derekterindegi: «Kúlli Naimanǵa tańba taratty» degen sózderden bizder Ketbuqanyń Kúshlik han ólgennen keiin Naimanyń hany dárejesinde bolǵanyn túsinemiz. Sondyqtan da, úisinde jylqy jiǵan Báidibekti eskertkishinde han ataǵanymyzda, naǵyz tóretekti Ketbuqany eskertkishinde nege «Ketbuqa qaǵan» atamasqa? «On jyl Izraildiń hany bolǵan» degen de sóz bar. Jáne de, Ketbuqanyń qaǵandyq teginiń tarihi negizi bar. Ketbuqa Orta Aziia, Iran, Siriia, Palestina, Izrail, Mysyrda júrgende ataǵynan at úrkigen uly tarihi tulǵa bolǵan. Sondyqtan da, ony Shyńǵys hannyń bas qolbasshylary - uranqaiylyq, iaǵni, qaiy-qypshaq Súbedei bahadúrdiń, jalaiyrlyq generalisimýs Muqalynyń qataryna qoia alamyz. Qolbasshy bolsa da, urysty tóbeden ǵana baqylap tura almai, naiman bolǵan soń qyzbalyqpen urysqa ózi kirisip ketip qapyda qaza boldy. Arab tarihshysy Qutbýddin Ál-Iýnini Ketbuqany joqtaǵan ulynyń: «Ketbuqa tatarlardyń baqyty edi, onyń ólimimen olardyń baǵy taidy» degen sózderin keltiredi. Iá, shejire derekterinde aitylǵandai, hanǵa laiyq qyzmet jasap, Shyńǵys hanmen jiyrma jyldyq teke-tireste kúiregen jaýjúrek eldi qaita jiyp-terip, kúlli Naimanǵa tańba taratyp noqta aǵasy atanǵan Ketbuqa babamyzdyń, kúlli Naimanǵa noqta aǵasy bolǵan teristańbalydan shyqqany jónindegi áńgimemizdi Aqtailaq bidiń: «Teristańbaly – noqta aǵasy, Jolyna eshkimniń joq talasy» degen sózimen aiaqtaimyz.
Qairat Zaryphan,
Shejiretanýshy
.jpg)