ۇلى ۇرپاقتار بٸر كٶرۋگە بولعان زار.
كەت-بۇقانى ۇمىتپاشى بالاسىن,
يزرايلدٸڭ حانى بولعان داناسىن.
الدييار ەۋباكيروۆ. اقىن-جازۋشى
نايمان تايپاسىنان شىققان كەتبۇقانىڭ نايمان شەجٸرەسٸندە ەرتٷرلٸ تاراتىلىپ جٷرگەنٸ بارشامىزعا ايان. سوندىقتان دا, ونى بٸرەۋلەر باعانالىدان دەسە, بٸرەۋلەرٸ تەرٸستاڭبالىدان, بالتالىدان دەپ جٷرەدٸ. كەتبۇقانى ەيگٸلٸ تونىكٶكتٸڭ ۇرپاعىنا جاتقىزىپ جٷرگەندەر دە بار. قىتايداعى قانداس تاريحشىمىز نىعمەت مىڭجان, نايمان حاندىعىنىڭ كانتسەلياريياسىن باسقارعان تاتا توڭعىنى دا تونىكٶكتٸڭ ۇرپاعى دەگەن ەكەن. الايدا بۇل جورامالدىڭ ميفولوگييالىق تا, تاڭبالىق تا دەلەلٸ جوق. وسىمەن قاتار, كەتبۇقانى كەتبۇعا دەپ جٷرگەندەر نايماننىڭ تاريحىن دا, شەجٸرەسٸن دە, گەنەالوگييالىق ميفٸن دە بٸلمەيتٸندەر, نە بولماسا, دۇرىس تٷسٸنبەگەندەر دەسە بولادى.
بۇعى, بۇعا قىرعىزداردىڭ تٶتەمٸ, نايمانداردىڭ گەنەالوگييالىق ميفٸنٸڭ بۇعىعا ەش قاتىستارى جوق. بۇقا دەگەن اتاق نايمان حاندىعىندا تەك قانا حان ەۋلەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸنە بەرٸلەتٸن بولعانى ەشبٸر داۋ تۋدىرمايدى. مەسەلەن, نايمان حاندارىنىڭ بٸلگە بۇقا, باي بۇقا اتاۋلارى وسىنى دەلەلدەپ تۇر. قازاقتىڭ بەلدٸ تاريحشىلارى مەمبەت قويگەلدٸ, زاردىقان قيناياتۇلى قازاقتاردىڭ اتالارىنىڭ ساقتاردان بۇرىن تۋراندىقتار بولعانىن «قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تاريحى» اتتى مونگورافييالىق زەرتتەۋ كٸتەبٸندە ايتىپ كەتكەن ەدٸ. تۋراندىقتاردىڭ كٶشپەلٸ ارييلەر بولعاندارى بەلگٸلٸ. تۋران دەگەنٸمٸز تۋر, ياعني, بۇقا دەگەن سٶزدەن بولعان. سوندا, «تۋران» دەگەندٸ «بۇقا ەلٸ» دەپ ۇققانىمىز ورىندى بولادى. مٸنە, «بۇقا» اتاعى نايماندارعا وسى كٶشپەلٸ ارييلەردٸڭ تۋران زامانىنان بەرٸ كەلە جاتىر.
ەجەلگٸ زامانداردا بۇقا پاتشالىق سيمۆول بولعان. بٸزدٸڭشە, قازاقتىڭ تٶرە دەگەنٸ تۋر اتاۋىنان قالعان. سوندىقتان دا, بٸزدەر شەجٸرەدەگٸ نايمانداردىڭ تٶرە-نايمان دەگەن اتاقتارىن تۋر-نايمان دەگەن ەدٸك. وسىمەن قاتار, ەرتەدە بۇقا سيمۆولى قۇدايعا دا قاتىستى بولعان. مەسەلەن, ەجەلگٸ دەۋٸردەگٸ ريم يمپەريياسىمەن تەرەزەسٸ تەڭ بولعان يۋەچجي-كۋشان (حۋشيانگ-قىپشاق) پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەسٸنەن بٸزدەر قۇدايدىڭ قاسىنان قۇيرىعى كەسٸلگەن بۇقانى كٶرەمٸز. جەنە دە, قۇدايدىڭ (پاتشانىڭ) قولىندا ۇستاپ تۇرعانى بۇقانىڭ نوقتاسى ەكەنٸ ايقىن بٸلٸنەدٸ. الدىڭعى جازعان «نايمان حاندىعى» مەن «شىڭعىس حان جەنە قىپشاقتار» اتتى زەرتتەۋ ماقالالارىمىزدا («ۇلت» پورتالى) بٸزدەر نوقتا تاڭبانىڭ, جەنە دە «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاقتىڭ حانعا, پاتشاعا قاتىسىن وسى التىن تەڭگەلەر مەن ميفولوگيياعا سٷيەنٸپ ايتقان ەدٸك. كاي ەۋلەتٸنٸڭ پاتشالارىنىڭ بەرٸنٸڭ جەكە تاڭبالارى وسى نوقتا تاڭبا بولعان. (قاراڭىز: «رودوۆود كەيانيدوۆ»). تٸلەۋبەردٸ ەبەناي دا ٶزٸنٸڭ جازعاندارىندا: «كەرەيدٸڭ نوقتا اعاسى وڭ حان ەدٸ» دەپ, بۇل اتاقتىڭ حاننىڭ اتاعى ەكەنٸن راستايدى. ال ەندٸ, شەجٸرەدە بولسا, كەتبۇقانىڭ نايمانعا تاڭبا تاراتىپ «نوقتا اعاسى» اتالعانى ايتىلادى. شىڭعىس حاننىڭ تاريحىنان بٸزدەر تاڭبالاردى تەك قانا حانداردىڭ تاراتقاندارىن بٸلەمٸز. مەسەلەن, «چينگيسناما دافتاري» اتتى تاريحي دەرەكتە شىڭعىس حاننىڭ بەكتەر مەن بيلەرگە تايپالىق تاڭبالارىن ٷلەستٸرگەنٸن اڭعارامىز. ال ەندٸ, «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاق نايماندا تەك قانا كەتبۇقانىڭ ۇرپاقتارى دەگەن تەرٸستاڭبالى رۋىندا عانا بار. جەنە دە بٸزدەر «شٶمٸش» اتاپ جٷرگەن تەرٸستاڭبالىنىڭ تاڭباسى انىعىندا «نوقتا» بولادى. وسىلاي بولعاندا, پاتشالىق «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاعى بار, «نوقتا» تاڭبالى كەتبۇقانىڭ «بۇقا» اتاعىنىڭ بولعانىنا ەش كٷمەن كەلتٸرمەگەنٸمٸز دۇرىس بولار. وسىمەن قاتار تەرٸستاڭبالى رۋى شەكەرٸم قاجىنىڭ شەجٸرەسٸندە ٶكٸرەشتەن, ياعني, بۇقادان تاراپ تۇر. ٶكٸرەش دەگەنٸمٸز پارسىنىڭ «ukar» - ٸرٸ قارا دەگەن سٶزٸنەن بولعان. كەيبٸر زەرتتتەۋشٸلەر ايتقانداي ٶزبەك تٸلٸنٸڭ «ٶكٸر» (بۇقا) دەگەن سٶزٸنەن ەمەس. وسىمەن قاتار بٸزدەر «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عالىمدارى كەلتٸرگەندەي, نايمانداردىڭ باستاپقى اتاۋى «سەگٸز-وعىز» ەمەس, سەگٸز ٶگٸز, ياعني, سەگٸز بۇقا ەكەنٸن ايتقان ەدٸك. ورىس زەرتتەۋشٸسٸ پوتانين نايمانداردىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ ٶزدەرٸن سول زامانعا دەيٸن بۇقانىڭ ۇرپاقتارىنا جاتقىزىپ جٷرگەندەرٸن ايتقان ەدٸ. نايماننىڭ تٷبٸ وعىز دا ەمەس, تٷرٸك تە ەمەس, تۋراندىقتار, ياعني, كٶشپەلٸ ارييلٸك سير-قىپشاقتار. تاريحي دەرەكتەردەگٸ سير, سەير دەگەن ەتنونيمدەر ٸرٸ قارا دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ٸرٸ قارا دەگەنٸمٸز ٶز كەزەگٸندە, ماڭدايىندا دۇرىس ٷشبۇرىشتى اقتاڭلاعى بار مىسىرلىق ميفولوگييالىق قاسيەتتٸ قارا بۇقانىڭ اتىنا قاتىستى ايتىلعان. ال ەندٸ, تونىكٶكتٸڭ بٸتٸكتاسىنداعى جەكە تاڭباسى بولسا, وسى قاسيەتتٸ قارا بۇقانىڭ ماڭدايىنداعى ٷشبۇرىشتى بٸلدٸرەدٸ. بۇرىشى تٶمەن قاراپ تۇرعان بۇل ٷشبۇرىشتىڭ ماعىناسى «ٶكٸرەش» (كٸشٸ بۇقا), ياعني, قاسيەتتٸ سيىر انانىڭ بالاسى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ميفولوگييا بۇل بۇقاشىقتىڭ ەكەسٸنٸڭ اي تەڭٸرٸ ەكەنٸن ايتادى. مەسەلەن, ارييلٸك «ۆەنديدادتا»: «ۆزويدي, ۆوزنەسيس مەسياتس, تى, كوتورىي پوروجداەش بىكا!» دەپ ايتىلعان. وسىمەن قاتار, تامعالىداعى قولا دەۋٸرٸنەن قالعان تاڭبالى تاستارداعى سۋرەتتەن بٸزدەر اي تەڭٸرٸنٸڭ سيىر انامەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسٸپ جاتقان بەينەسٸن كٶرەمٸز. بٸزدەر مۇسىلماننىڭ سيمۆولى دەپ جٷرگەن جارتى ايىمىز انىعىندا بۇقانىڭ مٷيٸزٸن بٸلدٸرەتٸن «قوساي» تاڭباسى بولادى. ياعني, جارتى ايدىڭ ەكٸ ۇشى بۇقانىڭ ەكٸ مٷيٸزٸن بٸلدٸرەدٸ (قوساي). ەجەلگٸ ەگيپەتتٸڭ بارەلەفتەرٸنەن بٸزدەر وسى جارتى ايدى بۇقانىڭ باسىندا شالقاسىنان جاتقانىن كٶرەمٸز. ياعني, ايشىقتىڭ ەكٸ ۇشى بۇقانىڭ ەكٸ مٷيٸزٸنە ۇقساتىلىپ بەينەلەنگەن. وسى قوسايدىڭ ٷستٸندە كٷن بەينەلەنگەن سۋرەتتەردٸ بٸزدەر سيرييانىڭ ەگيپەتتٸڭ, تۋرتسييانىڭ, يەمەننٸڭ بارەلەفتەرٸنەن دە كٶرەمٸز. جارتى ايدىڭ ٷستٸندەگٸ كٷن سيمۆولى ەلەمدە كەڭ تاراعان سيمۆول بولادى. بۇقانىڭ مٷيٸزدەرٸنٸڭ اراسىنداعى كٷندٸ بٸلدٸرەدٸ. ميفولوگييا تٸپتٸ جەر انانىڭ دا بۇقانىڭ مٷيٸزٸندە تۇرعانىن ايتادى. مەسەلەن, قازاقستاننىڭ تۋىندا كٷن استىنداعى بٷركٸت تە, جارتى اي كەيپٸندە بەينەلەنگەن. بۇل سيمۆول قازاقستاننىڭ قىپشاق ەلٸ ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. نايمان مەن قىپشاقتىڭ تٷبٸنٸڭ بٸر ەكەنٸن, شەجٸرەدەگٸ قىپشاقتاردىڭ دا ميفولوگييالىق اتاسىنىڭ مٷيٸزدٸ (بۇقا) بولعانى ايتىپ تۇر. وسىمەن قاتار قازٸرگٸ قىپشاقتاردىڭ ۇرانى ايباس, بۇقانىڭ باسىنداعى ەكٸ ايعا ۇقساعان مٷيٸزدەرٸن ايتىپ تۇر. ياعني, ايباس دەگەنٸمٸز بۇقا دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر. وسىدان بٸزدەر ەجەلگٸ سير-قىپشاق دەگەندٸ بۇقا-قىپشاق دەپ ۇعامىز. ەندٸ, وسى سير-قىپشاقتارعا تونىكٶك پەن كەتبۇقانىڭ قاتىسى جٶنٸندە ايتالىق.
كٶرنەكتٸ تاريحشى عالىم س. كلياشتورنىي مەن ت. سۇلتانوۆتىڭ جازعان «قازاقستان. لەتوپيس ترەحتىسياچيلەتيي» اتتى عىلىمي ەڭبەگٸندە 630-640-شٸ جىلدارعا قاتىستى: «ۆ سەۆەرنوي مونگوليي پوياۆيلوس نوۆوە گوسۋدارستۆو – سيرسكيي كاگانات ۆو گلاۆە س ديناستيەي يلتەر» دەپ ايتىلادى. ەرينە, بۇل مەلٸمەتتەر قىتاي دەرەكتەرٸنەن الىنعان. مٸنە, وسى قىتاي دەرەكتەرٸندە بۇل باسقارۋشى يلتەر ەۋلەتٸ يليتۋ دەپ تە اتالعان. ياعني, قىتاي تٸلٸندە «ر» ەرپٸ بولماعان سوڭ بۇل يلتەر اتاۋى وسىلايشا بۇرمالانىپ ايتىلعان. ٶز كەزەگٸندە بۇل بۇرمالانعان اتاۋ قازاق شەجٸرەسٸنە تەرٸستاڭبالىنىڭ اتاسى دەگەن ەلاتا رەتٸندە ەنگەن. ال ەندٸ, يلتەر دەگەنٸ ەلاتانىڭ ناقتى ەسٸمٸ ەلتاي دەپ ايتىلىپ كەتكەن بولسا كەرەك. شەجٸرەدە نايمان اتاسى بەلگٸبايدىڭ شەشەسٸن العان ەلتايدىڭ كەيٸن ەلاتا اتانعانى ايتىلادى. بۇل يليتۋ-يلتەر دەگەن اتاۋدىڭ باستى ماعىناسى «ەلتەرٸس» بولادى. ياعني, «سوبەري نارود» - «مەملەكەت قۇر» دەگەن ماعىنادا. بۇل ەلتەرٸس دەگەنٸمٸز مەملەكەت, رەسپۋبليكا دەگەن ماعىنانى دەل بٸلدٸرٸپ تۇر, ٶيتكەنٸ, تسيتسەروننىڭ ايتۋىنشا: «گوسۋدارستۆو (Respublika) – ەتو وبەدينەنيە منوجەستۆا ليۋدەي (ەل تەر. ك.ز.), تەسنو سۆيازاننىح درۋگ س درۋگوم پراۆوۆىمي وتنوشەنييامي ي وبششنوستيۋ ينتەرەسوۆ». سوندىقتان دا, ەلتەرٸس دەگەندٸ «ەل تٶرەسٸ» دەپ جٷرگەندەرٸمٸزدٸ «قازاقبايشىلىقتان» بولعان دەسە بولادى. سونىمەن, «نوقتا اعاسى» دەگەن حان اتاعى بار, پاتشالىق تەكتٸ بٸلدٸرەتٸن نوقتا تاڭباسى بار تەرٸستاڭبالىنىڭ اتاسى دەگەن ەلاتانىڭ ەسٸمٸ دە شەجٸرەدەگٸ جاسىرىن ماعىنا رەتٸندە بەرٸلگەن پاتشالىق ەۋلەتتٸڭ سيمۆولى بولادى. عىلىمي تٸلمەن ايتقاندا, ەلاتا دەگەنٸمٸز تاريحي تۇلعا ەمەس, دالا اۋىز تاريحىنىڭ دەرەك بەرۋٸندەگٸ شەجٸرەلٸك تەسٸلگە ساي اتالعان, تەرٸستاڭبالىنىڭ قاعان ەۋلەتٸ ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعان سيمۆولدىق تۇلعا. شىڭعىس حاننىڭ يدەولوگتارى وسىنى جاقسى بٸلگەن سوڭ, ٶزدەرٸ قاداعالاپ ايتتىرعان قازاق شەجٸرەلەرٸندە ەلاتانى نايمان شالدىڭ مالىن باققان قۇلىنا اينالدىرىپ جٸبەرگەن. الاي دا, نايمان حاندارىنىڭ شەجٸرەسٸن ەستە ساقتاپ قالعان نايماننىڭ عۇلاما اتانعان شەجٸرەشٸسٸ عۇلام قادىر جازىبايۇلىنىڭ اۋزىنان ەكەمٸز مارقۇمنىڭ جازىپ العاندارىندا ەلاتا نايماننىڭ ٸنٸسٸ شالماننىڭ نەمەرەسٸ رەتٸندە ايتىلادى. نايمان شەجٸرەسٸمەن اينالىسىپ جٷرگەندەر شالمان دەگەننٸڭ «حان ادام» دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇرعانىن جاقسى بٸلەدٸ. مەسەلەن, شەجٸرەدەگٸ نايمان شال دەگەنٸمٸز «نايمان حان» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. انىعىندا, شەجٸرەلٸك نايمان شالدىڭ مٷسەپٸرلٸك تاريحى «قۇپييا شەجٸرەدەن» ۇرلانعان. وندا, نايماننىڭ حانى تاياننىڭ بٸر بەيشارا شالدان تۋعانى ايتىلادى. ەرينە, بۇل «قۇپييا شەجٸرەدە» دە شىڭعىس حاننىڭ يدەولوگتارى نايماندى كەمسٸتۋ ٷشٸن بۇل بەيشارا شالدى ەدەيٸ ايتتىرعان. انىعىندا, تايان حاننىڭ ەكەسٸ, نايماننىڭ ۇلى حانى بٸلگٸ بۇقا ەدٸ. بۇل بٸلگٸ (ە) بۇقا حاننىڭ ينالشىق دەگەن دە اتاعى بولعان. ينالشىق دەگەن تاق مۇراگەرٸ دەگەن اتاق ەدٸ. الاي دا, شىڭعىس حان ەۋلەتٸنٸڭ دەۋٸرٸندە «ينال» اتاۋى اقسٷيەكتٸ بٸلدٸرسە دە, وسى اتاقتى يەلەنگەندەردٸڭ حان بولۋعا حاقى جوق ەكەنٸ ايتىلعان. ەرينە, ول زامانداردا حان اتاعىن تەك شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى عانا الاتىن بولعان. دەمەك, قالاي بولسا دا, شىڭعىس حان ەۋلەتٸ ينالداردىڭ اقسٷيەكتەر ەكەندەرٸن مويىنداعان. انىعىندا, ينالشىق اتاۋى دا, بۇقا اتاۋى دا تٶرە (تۋر) دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸنٸ حاق.
وسىمەن قاتار, بٸز ەڭگٸمە قىلىپ وتىرعان قىپشاقتاردىڭ سير قاعاناتىنىڭ قاعانى قىتاي دەرەكتەرٸندە يەنچۋ بيلگە-كاگان دەپ اتالادى (س.كلياشتورنىي). بۇل جەردەگٸ «يەنچۋ» دەگەنٸ دە, ساقاۋ قىتايلاردىڭ تٸلٸندە بۇرمالانىپ ايتىلىپ-جازىلىپ كەتكەن «ينالشىق» اتاعى بولادى. وسىدان بٸزدەر, نايماننىڭ ۇلى حانى بٸلگە بۇقانىڭ, كەزٸندەگٸ سير قاعاناتىنىڭ قاعانى ينالشىق بٸلگە قاعاننىڭ اتىن العانىن اڭعارامىز. بۇل جەي دا, نايماننىڭ تٷبٸنٸڭ ناداندار ايتقان قاراقىتاي ەمەس, ەجەلگٸ سير-قىپشاق ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. تەرٸستاڭبالىنىڭ اتاسى دەگەن ەلاتا بولسا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, شەجٸرە دەرەكتەرٸندە نايمان شالدىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ, ياعني, ورىسشا ايتقاندا «دۆويۋرودنىي برات» رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. ونىڭ مەنٸسٸ مىنادا. كەزٸندە مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸنٸڭ ەدەبي زەرتتەۋلەرٸندە شىڭعىس حاننىڭ رۋى دەگەن قيياتتى قييات-قىپشاق دەگەن ەدٸ. قيياتتىڭ قىپشاق ەكەنٸ الدىڭعى جازىلعان «شىڭعىس حان جەنە قىپشاقتار» اتتى ماقالامىزدا دەلەلٸمەن ايتىلىپ كەتكەن سوڭ, بٸز وعان توقتالىپ جاتپايمىز. بٸزدٸڭ بۇل جەردە ايتايىن دەگەنٸمٸز مىناۋ. ەلكەي مارعۇلان اتامىز «قۇپييا شەجدٸرەدەگٸ» قييات دۋبۋن-باياندى دومباۋىل مەرگەن دەگەن ەكەن. بٸزدٸڭشە, ول كٸسٸ وسىلاي دەپ مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ ىقپالىمەن ايتقان بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ, قۇنانباي ٷيٸنٸڭ كٷيەۋ بالاسى بولعان مۇحتار اعا توبىقتىنىڭ تٷبٸنٸڭ قييات ەكەنٸن جاقسى بٸلگەن. «قيا اتايىن با?» دەپ قيا اتىپ, جەبەسٸمەن ٶزەندە اعىپ بارا جاتقان ساندىقتى جارىپ, ونىڭ ٸشٸنەن شىققان اققۋ قىزعا دومباۋىل مەرگەننٸڭ ٷيلەنگەنٸن, وسىلاردان تۋعان بالانىڭ اتىن قييات (كيا ات) قويعانىن قازاقتا بٸز بٸلەتٸندەردەن ەڭ العاش قۇنانباي قاجى ايتقان ەدٸ. (الدييار ەۋبەكٸروۆ). بۇل اڭىزداعى اققۋ قىز حاندىق ەۋلەتتٸڭ سيمۆولى بولسا (س.قوندىباي), ەكٸنشٸدەن قىپشاقتىڭ سيمۆولى بولادى. قىپشاقتىڭ ەۆروپالىق اتاۋىنىڭ «كۋمان», ياعني, اققۋ ادام ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىمەن قاتار شەجٸرەدە تەرٸستاڭبالى رۋىنىڭ باستاپقى اتاۋىنىڭ دومباۋىل بولعانى دا ايتىلادى. ەرينە, بۇل ايتىلعانداردىڭ بەرٸ دە, بەكەر ەمەس. بۇل جەردە, تەرٸستاڭبالىنىڭ دا, جالپى نايماننىڭ دا تٷبٸنٸڭ قييات-قىپشاق ەكەنٸنە مەڭزەس بار. ەرٸ قاراي شەجٸرەدە تەرٸستاڭبالى-دومباۋىلدان كەتبۇقا مەن كەلبۇقا دەپ ايتىلادى. كەلبۇقادان شىرسەيٸت (شٷرشەيٸت). بۇل شۇرشەيٸتتەر مەن تەرٸستاڭبالىلاردىڭ وسى كٷنگە دەيٸن ەگٸز قوزىلارداي بٸرگە جٷرگەندەرٸ, شەجٸرەنٸڭ بۇل ەكەۋٸنٸڭ اعايىندىلىعىن ايتقانىن راستاپ تۇر. ال ەندٸ, «قۇپييا شەجٸرەدە» قييات-قىپشاق دۋبۋن-بايان مەرگەننٸڭ ٶز كٸندٸگٸنەن ٷلكەنٸ بەلگٸمتاي, كٸشٸسٸ بٶگەنتاي دەگەن ەكٸ ۇلى بولعان. مەرگەن ٶلگەن سوڭ, ماڭعولتانۋشى دوكتور زاردىقان كيناياتۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ جەسٸرٸ الان انا «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» باياۋت-ماعالىق دەگەن رۋدىڭ جٸگٸتٸنەن بۇعى-قاتاعا, بۇقات-سالجى, بودانجار-ماڭقا دەگەن ٷش ۇلدى نەكەسٸز تابادى. ياعني, «ماعالىق» دەگەن سٶز «ماعال رۋىنان» دەگەندٸ بٸدٸرەدٸ. ورىستار بۇرمالاپ ايتقان «مونگول» ەتنونيمٸ وسى باياۋت-ماعال دەگەن رۋ اتاۋىنان بولعان. (ماعال-مۇعال-موعول-موڭعول). وسى ٷش ۇلدىڭ كەنجەسٸ بودانجار-ماڭقا شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى بولادى. ال ەندٸ, دومباۋىل مەرگەننٸڭ ٶز ۇلدارى بەلگٸمتاي مەن بٶگەنتايدان قىتاي دەرەكتەرٸندە ايتىلعان بەلگۋنۋت پەن بوگەنۋت وباقتارى تاراعان. بۇل جەردەگٸ «ۋت» جالعاۋلارى – وت, وشاق, ەۋلەت دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مٸنە, نايمان شەجٸرەسٸندە بەلگٸبايدان تاراپ تۇرعان نايماننىڭ بٸر بٶلٸگٸ وسى بەلگۋنۋتتار بولسا, تەرٸستاڭبالى وباعى «نايمان شالدىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ» دەگەن بەلگٸمتايدىڭ ٸنٸسٸ بٶگەنتايدىڭ ۇرپاقتارى بولسا كەرەك. سوندىقتان دا, شەجٸرە ميفولوگييالىق نايمان شال مەن ەلاتانى بٸر اتانىڭ ەكٸ ۇلىنان تاراتقان. قييات دەگەن ەتنونيمنٸڭ باستاپقى نۇسقاسى كاي+ۋت, ياعني, پاتشالىق كاي ەۋلەتٸنٸڭ اتاۋى بولعاندا, تەرٸستاڭبالىنىڭ پاتشالىق اتاعىنىڭ, پاتشالىق تاڭباسىنىڭ بولعانىنىڭ سەبەبٸ وسىدان. كاي ەۋلەتٸ جٶنٸندە تولىعىراق عالامتورداعى «كاي ەۋلەتٸ جەنە شىڭعىس حان» اتتى ماقالامىزدان بٸلە جاتارسىزدار. نايماندار ٶزدەرٸنە حاندىق دەرەجەنٸ بٸلدٸرەتٸن بۇقانىڭ «مٷيٸز» تاڭباسىن العان. بٸزدەر بۇل تاڭبانى «ۆيۆات», ياعني, جەڭٸس تاڭبا بەپ اتاعان ەدٸك.
سير-قىپشاقتاردان سەسكەنگەن قىتاي پاتشالارى ۇيعىرلارمەن بٸرٸگٸپ سير قاعاناتىن 646-شٸ جىلى قۇلاتادى. وسىدان ەرٸ قاراي س.كلياشتورنىي: «دالنەيشايا يستورييا سيروۆ – ەتو يستورييا «پلەمەننوگو سويۋزا تيۋركوۆ ي سيروۆ» دەپ, تٷرٸك پەن قىپشاقتىڭ ەكەۋٸنٸڭ ەكٸ بٶلەك ماسسيۆتەر ەكەندەرٸن ايتادى. ەندٸ, تاريح ساحناسىنا دۇرىس ٷشبۇرىشتى تاڭبالى, بۇقا-تارحان ينالشىق دەگەن اتاعى بولعان تونىكٶك شىعادى. تاعباشتاردىڭ سير-قىپشاقتارعا ەندٸ تىنىم بەرمەيتٸنٸن سەزگەن تونىكٶك قولىنان كەلٸپ تۇرسا دا, قاعان اتاعىنان باس تارتىپ اشينا-تٷرٸك (شالا-قىتاي) قۇتلۇعتى قۋىرشاق قاعان رەتٸندە كٶتەرەدٸ. وعان ٶزدەرٸنٸڭ, ياعني, سير-قىپشاقتاردىڭ حان ەۋلەتٸنٸڭ ەلتەرٸس اتاعىن بەرەدٸ. قازاقستاندىق كٶرنەكتٸ عالىم, تٷركٸتانۋشى, سينولوگ يۋ.زۋەۆ تونىكٶكتٸڭ بٸتٸكتاستارىنداعى جازۋلاردى بىلايشا تٷسٸندٸرەدٸ: «نە زاستاۆيت لي (ەگو ستات ) كاگانوم?» - گوۆوريل يا. يا دۋمال: «ۆەد گوۆوريات, چتو يزدالي ي ۆيديات جيرنىح بىكوۆ ي توششيح بىكوۆ, تو نە زنايۋت, كاكوي (يمەننو) جيرنىي بىك, ي (كاكوي يز نيح) توششيي بىك. تاك نەبو داروۆالو منە زنامەنيە, يا زاستاۆيل ەگو ستات كاگانوم».
ياعني, بۇل جەردە تونىكٶكتٸڭ كٶك تەڭٸرٸنەن ايان الىپ قۇتلۇعتى قۋىرشاق قاعان رەتٸندە تاققا وتىرعىزعانى جٶنٸندە ايتىلىپ تۇر. سەمٸز بۇقا مەن ارىق بۇقا جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمە, تونىكٶكتٸڭ شىن مەنٸندە بۇل قاعاناتتى كٸمنٸڭ باسقارىپ (ٶزٸنٸڭ) وتىرعانىن سىرت كٶزگە بٸلدٸرگٸسٸ كەلمەگەنٸ جاسىرىن ماعىنا رەتٸندە ايتىلىپ تۇر. وسىمەن قاتار بٸزدەر تونىكٶكتٸڭ بٸتٸكتاسىنان اشينا-تٷرٸك قۇتلۇعتىڭ ٶز ەلٸمەن بٸرگە ازىپ-توزىپ كەلٸپ تونىكٶككە «بٸرٸگەلٸك» دەگەنٸ ايتىلادى. مٸنە, وسىدان دا, كٶرنەكتٸ عالىمدار ايتقانداي تٷرٸكتٸڭ بٶلەك, قىپشاقتىڭ بٶلەك ماسسيۆتەر ەكەندەرٸن اڭعارۋعا بولادى. ەكٸنشٸ تٷرٸك قاعاناتى تٷرٸك-سير, ياعني, تٷرٸك-قىپشاق تايپالار وداعى بولعان ەدٸ. تٷرٸك دەگەنٸڭ باستاپقى اتاۋى «تۋركۋت», «تيۋرگيۋت», ياعني, «تۋردىڭ گٶتٸ» - انادان سير-قىپشاق دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرسە كەرەك. بۇل ماڭعول تەكتەس حالىق ەجەلگٸ زامانداردا تارىم ٶزەنٸنٸڭ القابىنا كەلٸپ (3-4 ع.ع.), تۋراندىقتارمەن سٷيەك-شاتىسقا تٷسٸپ, كەيٸن التايعا كەلٸپ تۋركۋت اتانعاندار ەدٸ. بٸزدٸڭشە, ەجەلگٸ قىپشاق تٸلٸندەگٸ «گۋتۋ», كۋت», «گٶد» دەگەن سٶزدەردەن «قاتىن» (كٶتەن) اتاۋى پايدا بولعان. مەسەلەن, اشينا-تٷرٸك بٸلگە قاعان ٶزٸنٸڭ بٸتٸكتاسىندا بۇقاتەكتٸ اناسىن «انام قاتىن» دەپ جازادى. سوندا تۋركۋت دەگەنٸمٸز «تۋر قاتىننان» دەگەندٸ بٸلدٸرمەك. كەيٸن, جەكە بيلٸك قۇرۋ ٷشٸن دۋاليستٸك (قوساق) مەملەكەتتٸك باسقارۋدى جويعان ارامزا كٷلتەگٸن تونىكٶكتٸڭ ەڭبەگٸن جوققا شىعارىپ, ونىڭ اشيدە ەۋلەتٸن قويشا قىرىپ تاستاعان سوڭ, بۇل اناسى قىپشاقتارعا قاتىستى قازاقتا: «جيەن ەل بولماس!» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقانداي. جەنە دە, قازاقتار جيەندٸ اتاسى قىتاي عۇن-تٷرٸكتەردٸڭ تٶتەمٸ بولعان «جەتٸ قاسقىرعا» تەڭەگەن. ياعني, «جيەن كەلدٸ دەگەنشە, جەتٸ قاسقىر كەلدٸ دەسەڭشٸ» دەگەن سٶز قالعان. كازاقتىڭ دا, قاڭلى-قىپشاقتىڭ دا تٷبٸ تٷرٸك ەمەس, تۋران, ياعني, بۇقا ەلٸ بولادى. وسى جٶنٸندە تولىعىراق عالامتورداعى «شىڭعىس حاندى تٷرٸك قىلعان راشيد-اد-دين», «بۇقا-تارحان ينالشى تونىكٶك» اتتى ماقالالارمىزدان بٸلە جاتارسىزدار. بۇقا تٶتەمٸنٸڭ ىقپالى مەن بۇقاعا سەنٸمنٸڭ ەجەلدە ٶتە كٷشتٸ بولعاندىعىنان اللاھ تاعالا قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمنٸڭ شوقتىعى بولعان «باققارا» (ٸرٸ قارا) سٷرەسٸن تٷسٸرگەن ەدٸ. باققارا دەگەنٸمٸز زورواسترالىق ۆوحۋ ماننىڭ باققان قارا بۇقاسىن ايتقانى بولسا كەرەك. وسى ۆوحۋ مان باققان قاسيەتتٸ قارا بۇقانىڭ ماڭدايىندا بٸزدٸڭشە «تۇمار» تاڭباسى بولعان. ياعني, قازاقتىڭ تۇمارىنىڭ پٸشٸنٸ دە ٶكٸرەشتٸڭ بەلگٸسٸ بولادى. جەنە دە, بۇل ٷشبۇرىشتى تاڭبا «وشاق», مۇڭالوشاق», «يەم ەنەي» (ۋماي انا) دەپ تە اتالادى. ادايداعى جەمەنەي رۋىنىڭ لاقاب اتىنىڭ بۇزاۋ بولعانى دا, ٶكٸرەشتٸ ايتىپ تۇر. بۇل تاڭبانىڭ «يەم ەنەي» اتالۋىنىڭ سەبەبٸ, ۋماي (يەم) انانىڭ باسىنداعى دۇرىس ٷشبۇرىشتى تەجٸنە قاتىستى بولعان. سوندىقتان دا, اشينا-تٷرٸك بٸلگە قاعان اناسىن «ۋماي تەكتٸ انام» (بۇقاتەكتٸ قىپشاق) دەپ تە ايتقان. تەڭ قابىرعالى ٷشبۇرىشتى يۋ.زۋەۆ «سيمۆول جەنسكوگو ناچالا» دەپ بەكەر ايتقان جوق. ەجەلگٸ شۋمەر, حۋرريت-حورەيلەردٸڭ بارەلەفتەرٸندەگٸ جالاڭاش ەيەلدٸڭ بەينەسٸندە بۇل ٷشبۇرىش تاڭبا جاتىردىڭ ورنىنا كٶرسەتٸلگەن ەكەن. انادان قىپشاق ي.ا.بۋنين دە ەيەلدٸڭ جاتىرىن «چەرنىي ترەۋگولنيك دەپ سۋرەتتتەيدٸ. مٸنە, وسى ۋماي انانىڭ باسىنداعى تاڭبا ٷشٸن رۋحاني توزعان قازاقتا جاتىردىڭ ۋمايعا ۇيقاس بالاعات اتاۋى پايدا بولعان. ۋمايدىڭ باستاپقى اتاۋى ارييلٸك يەم ەدٸ. وسى يەم توپان سۋدان ساقتانۋ ٷشٸن دۇرىس ٷشبۇرىشتى ٷي سالىپ, سوندا تىعىلىپ ادامزاتتى امان الىپ قالعان ەكەن-مىس. قازٸرگٸ ٷشبۇرىش تۇماردى بٸزدەردٸڭ ساقتام رەتٸندە قولداناتىنىمىز وسىدان قالعان. («شىڭعىس حان جەنە قىپشاقتار». ق.ز.)
تٷرٸك قاعاناتتارى قۇردىمعا كەتكەننەن كەيٸن ەندٸ تاريح ساحناسىنا «سەگٸز بۇقا» وداعىن قۇرعان نايمان حاندارى شىعادى. كەشەگٸ تٷرٸكتەر بولسا, شىڭعىس حان قىرىپ تاستاعان تاتارلارعا اينالعان ەدٸ. قىتايلار وسىلاردىڭ اتىمەن ەندٸ كٷللٸ كٶشپەندٸلەردٸ, ياعني, قييات-قىپشاقتاردى دا اتاعان. تاتار دەگەن سٶز تٷرٸكتٸڭ «تاتا» دەگەنٸنەن بولسا كەرەك (قىتايشا دا-دا). يۋ.زۋەۆ تٷرٸك پەن تاتانىڭ بٸر ۇعىم ەكەنٸن ايتادى. «تاتسىز تٷرٸك بومايدى» دەگەن سٶز بەكەر ايتىلماعانداي. جەنە دە, راشيدەن ٶزٸنٸڭ «جىلنامالار جيناعىندا» بۇل شىڭعىس حاننان قىرىلعان تاتارلاردىڭ كەزٸندە كٶپ حالىقتاردى باعىندىرعاندارىن ايتادى. ەرينە, بۇل جەردە بٸر-بٸرٸمەن قىرقىسىپ كٷلٸ كٶككە ۇشقان تٷرٸك قاعاناتتارى ايتىلىپ تۇر. بۇلاردىڭ بٶرٸ تٶتەمٸنٸڭ قاڭلى-قىپشاقتاردىڭ ۇرپاقتارى قازاقتارعا ەش قاتىسى جوق. قاڭلى-قىپشاقتىڭ كيەلەرٸ بولسا بۇقا, اي مەن كٷن, اقجول (قۇس جولى), بەيتەرەك, سامۇرىق قۇس بولادى. بۇل كيەلەر قازاقتىڭ تٷپكٸ گەنەالوگييالىق ميفٸنە جاتادى. حاندىق قۇرعان نايمان حاندارى قييات-قىپشاقتىڭ وسى بۇقا تٶتەمٸن ۇستانىپ كەلگەن. ال ەندٸ, نايمان حاندىعىن قۇرعانداردىڭ تونىكٶككە دە, كەتبۇقاعا دا قاتىسى بارى حاق. ەندٸ كەتبۇقانىڭ تاريحىنا كەلەلٸك.
نەگٸزٸندە, شەجٸرە دەرەكتەرٸندە كەتبۇقا بابا بالتالى, باعانالى, تەرٸستاڭبالى رۋلارىنىڭ اتالارى رەتٸندە كٶرسەتٸلەدٸ. وسىنىڭ سەبەبٸ, كەتبۇقانىڭ ساردار رەتٸندە وسى تايپالاردى باسقارعانىندا جاتىر. مەسەلەن, تٶلەگەتايعا ٶزٸ باسقارعان قاراكەرەي, تٶرتۋىل, سادىر, ماتاي تايپالارى شەجٸرەدە ونىڭ بالالارى, نەمەرەلەرٸ رەتٸندە جازىلىپ كەتكەن. قاراكەرەي تايپاسىنىڭ تاريحى «حارحارەي» رەتٸندە سوناۋ حۋرريت-حورەي (5 مىڭ جىل بۇرىن) زامانىنان كەلە جاتىر. سادىر دەگەنٸمٸز قىتاي دەرەكتەرٸندەگٸ سەگٸز بۇقانىڭ بٸر تايپاسى يادىر بولماق. تٶرتۋىل دەگەنٸمٸز دومباۋىل مەرگەننٸڭ اعاسى توبا سوقىردىڭ تٶرت ۇلىنان تاراعان, تٷبٸ قييات-قىپشاق. ماتاي دەگەنٸمٸز قايرات زاكيريانوۆ ايتقان عۇن تەڭٸرقۇتى مٶدە ەمەس, ادامزات شەجٸرەسٸندەگٸ مٶدەي, اراب دەرەكتەرٸندەگٸ ماادا بولسا كەرەك. تاڭباسى ناداندار ايتقان «بٶرٸ» ەمەس, ارييلەردٸڭ قاسيەتتٸ جانۋارىنا سانالعان تازى يتٸ بولادى. بۇل تاڭباداعى تازى يتتٸڭ پٸشٸنٸ سۋرەتٸنەن دە بٸلٸنٸپ تۇر. ال ەندٸ, مٶدەي دەگەنٸمٸز شەجٸرەدە ارييلەردٸڭ اتاسى سانالادى. وسى سيياقتى باعانالى تايپاسى دا كەتبۇقانىڭ ٶز ۇرپاقتارى ەمەس. جەنە دە شەجٸرەدە: «كەتبۇقادان ۇرىق جوق» دەپ جازىلعان ەكەن. (ز.ب.دەۋكەەۆ). بۇل جەردە كەتبۇقانىڭ ۇرقىنىڭ قازاق اراسىندا جوق ەكەنٸ ايتىلىپ تۇرۋى مٷمكٸن. ۇرپاقتارىنىڭ يراندا قالعاندارى جٶنٸندە دە سٶز بار. باعانالى دەگەنٸمٸز كەزٸندە شىڭعىس حانعا قارسى شىققان سالجويىت-سالجيۋت تايپاسى بولادى. شىڭعىس حاننىڭ باباسى بودانجاردىڭ تۋعان اعاسى بۇقات-سالجىنىڭ تەگٸنەن. سوندىقتان دا, باعانالىنىڭ بٸر تاڭباسى شىڭعىس حاننىڭ ٷش اشا تاڭباسىمەن بٸردەي. بۇلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ باشقۇرتتاردىڭ دا اراسىندا كەتكەن. قازٸرگٸ باشقۇرتتاردا باعانالىنىڭ Y,Z,ش-سيياقتى ٷش تاڭباسى دا بار. كەزٸندە جامۇقانىڭ باستاۋىمەن شىڭعىس حانعا قارسى نايماندارمەن بٸرگە وداق قۇرعان وسى سالجيۋتتاردىڭ ٸشٸندە باعانالىنىڭ اتى اتالادى. باعانالى تايپاسىنىڭ بۇقا تٶتەمٸنە ەش قاتىسى جوق. سوندىقتان دا, 15-شٸ عاسىرداعى تاريحي دەرەك «تاريحي ابۋلحاير حانيدا» نايماندار «ٶكٸرەش نايمان», جەنە «نايمان» دەپ ەكٸ بٶلەك كٶرسەتٸلگەن. باعانالىنىڭ قازٸرگٸ تاڭدا دا ٶكٸرەشتەردەن بٶلەك قونىستانىپ وتىرعاندارى بەلگٸلٸ. ەجەلگٸ سەگٸز بۇقالاردىڭ ٶكٸرەش نايمان (ناق) ەكەندەرٸن ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. سايىپ كەلگەندە, شىڭعىس حاننىڭ تٷبٸ مەن باعانالى تايپاسىنىڭ ارعى تٷبٸ بٸر – ەجەلگٸ باياۋت. بۇل باياۋتتار «بايات» اتاۋىمەن قازٸرگٸ حالحا-ماڭعولدارعا سٸڭٸپ قالعان قازٸرگٸ بايۇلىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولادى. مەسەلەن, زەرتتەۋشٸلەر اسقاق تەمٸردٸڭ رۋى بارلاستى باعانالىمەن تۋىستىرادى. («ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدييا»). ٶيتكەنٸ, بارلاستىڭ دا تٷبٸ باياۋت-ماعالىق بولادى. (بودانجاردان تاراعان). ايتا كەتۋ كەرەك, قىتاي دەرەكتەرٸندە «جابايى تاتارلار» اتانعان قازٸرگٸ حالحا-ماڭعولدارعا باۋياتتىڭ دا, باعانالىنىڭ دا, شىڭعىس حاننىڭ دا ەش قاتىستارى جوق. ماڭعول ەتنونيمٸنٸڭ باستاپقى نۇسقاسى مۇڭال-مۇعۇل-مۇعال «وعىزنامادا» راشيد-اد-دين ايتقانداي «قايعىلى بول», «مۇڭدى ال» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ەبٸلعازى دا «تٷرٸك شەجٸرەسٸندە» «مۇعۇل» اتاۋىنىڭ باستاپقى نۇسقاسىنىڭ «مۇڭول» بولعانىن, جەنە دە «مۇڭ» دەگەننٸڭ قايعى ەكەنٸن ايتقان. ياعني, بۇل اتاۋ حالحا-ماڭعول تٸلٸنەن ەمەس, قىپشاق تٸلٸنەن قالعان. سوندىقتان دا, كەيٸنگٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ وسىنداي عۇلامالاردىڭ ايتقاندارىن جوققا شىعارماقشى بولىپ, بۇل اتاۋدىڭ «مىڭقول», «مىڭقۇل», «مەڭگٸ ەل» دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸن ويدان شىعارىپ ايتقاندارى ەشبٸر قيسىنى جوق بوس ەڭگٸمەلەر.
ال ەندٸ, باعانالىنىڭ «باقان» تاڭباسىنىڭ ناقتى اتاۋى «شەك» بولادى. كٸشٸ جٷزدەگٸ شەكتٸ رۋىنىڭ اتاۋى وسى شەك تاڭباعا قاتىستى اتالعان. شەك اتاۋىنىڭ ورىسشاسى «روگاتينا». ارىستاننىڭ شابۋىلىنا شەك قوياتىن قۇرالدىڭ اتىنان وسىلاي اتالعان. بۇل «شەك» تاڭبانىڭ شىڭعىس حاننىڭ ٷش اشا تاڭباسىنا قاتىسى بار. شىڭعىس حاننىڭ ٷش اشا تاڭباسى ەجەلگٸ حۋرريت-حورەيلەردٸڭ نايزاعاي قۇدايىنىڭ تاڭباسى بولادى. سوندىقتان دا, شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدارى نايزاعايدان قورقاتىن بولعان. ياعني, ولاردىڭ گەندٸك جادىندا سوناۋ شۋمەر-حۋرريت زاماندارىنان بەرٸ نايزاعاي قۇداي ساقتالىپ قالعان بولسا كەرەك. ال ەندٸ, شەك تاڭبا دا وسى حۋرريت-حورەيلەردٸڭ زامانىنداعى بارەلەفتەردە كٶرسەتٸلگەن. قولعا ٷيرەتٸلگەن ارسىتاندارمەن قىدىرعان پاتشالار ساقتىق ٷشٸن وسى شەك قۇرالىن الىپ جٷرگەن. ارىستان اۋلاۋعا دا وسى قۇرالمەن باراتىن بولعان. مەسەلەن, دۋلاتتارداعى شىمىردىڭ دا تاڭباسى وسى شەك تاڭبا. شىمىر رۋىنىڭ ەجەلگٸ شۋمەرلەرگە قاتىسىن بٸزدەر شۋمەر پاتشاسى گيلگامەشتٸڭ قولعا ٷيرەتٸلگەن ارىستاندى ۇستاعانىنان اڭعارامىز. دەمەك, گيلگامەش تە بۇل شەك قۇرالىن بٸلگەن. عالىمدار تاڭبالاردىڭ تەك قانا مالدى تاڭبالايتىن شارۋاشىلىق قۇرال ەمەس, سول رۋدىڭ شىققان تەگٸن, تٶتەمٸن بٸلدٸرەتٸن, بٶتەن ەلدەر ماعىناسىن تٷسٸنە المايتىن ساكرالدٸ ۇعىم ەكەنٸن ايتادى. قازاق تايپالارىنىڭ تاڭبالارىنىڭ تٷرٸك قاعاناتتارى كەزٸندە پايدا بولدى دەگەندەرٸ جالعان ەڭگٸمە. تيگر مەن ەفرات ارالىعىنا ورتا ازييادان جەتٸپ ميتان پاتشالىعىن قۇرعان حۋرريت-حورەيلەردٸڭ (كەرەيت-كەرەي) ساقتالىپ قالعان بارەلەفتەرٸنەن بٸزدەر كەرەيدٸڭ ايقىش تاڭباسىن دا, كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعىنىڭ سۋرەتٸن دە كٶرەمٸز. نوقتا تاڭبانىڭ ناداندىقتان شٶمٸش دەپ اتالىپ كەتكەنٸندەي, بۇل سوناۋ حۋرريت زامانىنان باستاۋ الاتىن شەك تاڭبانىڭ باقان اتاۋى دا ناداندىقتان بولعان ەدٸ.
نايمان حاندىعى كٷيرەپ, كٷشلٸك حان ٶلتٸرٸلگەندە كەتبۇقا بابا امان قالعان نايمانداردىڭ باسىن قۇراپ شىڭعىس حانعا باعىندىرعان. جوشىنىڭ قاسىندا كەتبۇقا, تاريحي دەرەكتەردە «وحراننايا گۆاردييا» اتالعان حاننىڭ ۇلىنىڭ قاراۋىل-جاساعىن دا باسقارادى. سوندىقتان دا, شەجٸرە دەرەكتەرٸندە شىڭعىس حانعا جوشى حاننىڭ ٶلٸمٸن ەستٸرتۋگە بٸر قاراۋىل-جاساقتىڭ كەلٸپ تۇرعانىن ساراي باسشىسىنىڭ جەتكٸزگەنٸ ايتىلادى. بۇل تٶرت مىڭ قاراۋىل-جاساقتى جوشىنىڭ شەشەسٸ بٶرتە حانىم ٶزٸنٸڭ قوڭىراتتاعى كٶكتٸڭ ۇلدارىنان جاساقتاپ بەرگەن دەسەدٸ. جوشى قايتىس بولعاننان كەيٸن بۇل قوڭىراتتار قاراۋىل-جاساق رۋى رەتٸندە نايماننىڭ قۇرامىندا قالعان. سوندىقتان دا, بوشاي كٸتاپباەۆتٸڭ شەجٸرە دەرەكتەرٸندە قاراۋىل-جاساق توعىز تاڭبالى نايماندا ونىنشى رۋ رەتٸندە جەكە دارا تاراتىلعان. جەنە دە, ولاردىڭ تاراتىلۋلارىندا قوڭىراتتىڭ اقبولات, توقبولاتتارى بار. تەرٸستاڭبالى جارىلعاپ باتىردىڭ ۇرپاعى الدييار ەۋبەكٸروۆ دومباۋىل دەگەننٸڭ قاراۋىل-جاساقتىڭ باسشىسى ەكەنٸن ايتقان ەدٸ. بۇل سٶزدٸڭ دە جانى بار. تٷركٸتانۋشى عالىم يمانعازى نۇراحمەتۇلى دومباۋىل دەگەننٸڭ كٶنە تٷركٸ تٸلٸندەگٸ ماعىناسىنىڭ «ارتقى اۋىل» ەكەنٸن ايتادى. الاي دا, بۇل سٶزدٸڭ ەشبٸر قيسىنى جوق. مەنٸڭشە, دومباۋىلدىڭ ناقتى اتاۋى كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر ايتقانداي دومباعۇل بولعانداي. ياعني, ارتقى, «كەيٸنگٸ ۇل» دەگەن ماعىنادا. سوندا, تەرٸستاڭبالىنىڭ شەكەرٸم قاجى ايتقان دومباۋىل دەگەن اتاعىنىڭ كەيٸنگٸ ۇل بٶگەنتايدى ايتىپ تۇرعانى تٷسٸنٸكتٸ بولادى. بابامىزدىڭ بۇقا اتاعى, نوقتا اعاسى دەگەن اتاعى, نوقتا تاڭباسى, ونىڭ تەرٸستاڭبالىدان شىققانىن ايتىپ تۇر. جەنە دە, كەتبۇقانىڭ ۇرپاقتارى دەگەن بالتالىنىڭ دا تٷبٸ تەرٸستاڭبالى. شەجٸرەدە: «نايماندا ٷش اعايىندى – بالتالى, اقتانا, اقتوعىس, ٷلكەنٸ بالتالى» دەپ ايتىلادى. بالتالى سىر بويىندا قالسا, اقتانا مەن اقتوعىس قازٸرگٸ شىعىستاعى تەرٸستاڭبالىنىڭ باستى اتالارى بولادى. بالتالىنىڭ تەرٸستاڭبالى سيياقتى جاۋجٷرەك تايپا ەكەنٸن اقتايلاق بيدٸڭ شەجٸرەسٸندەگٸ: «ەلۋ ٷي باعانالىنى, بەس ٷي بالتالى قورقىتادى» دەگەن سٶزدەر ايتىپ تۇر. مەنٸڭشە, تەرٸستاڭبالى دەگەن اتاۋدىڭ باستى نۇسقاسى ەلتەرٸستاڭبالى بولعان. ياعني, بيلەۋشٸ قاعان ەۋلەتٸنٸڭ تاڭباسى دەگەن ماعىنادا. مەسەلەن, جەتٸرۋداعى تابىنداردا دا بۇل نوقتا تاڭبا - تەرٸستاڭبا دەپ اتالادى. شەجٸرە دەرەكتەرٸندە: «جىلقىنىڭ تەرٸس جاعىنان تاڭبا باسقان» دەگەن سيياقتى ايتقاندارى, كەيٸنگٸلەردٸڭ ناداندىقتارىنان بولعان دەيمٸز. تاڭبالارعا قاتىستى ويدان شىعارىلعان ٶتٸرٸكتٸ ايتا سالۋ ٷلگٸسٸن بٸزدەر: «دوسپامبەتتٸڭ ەكٸ كٶزٸ بٸر-بٸرٸنە اتىلىپ تۋعان سوڭ (قىلي) شاپىراشتى اتالعان» دەگەن قازىبەك بەك تاۋسارۇلىنىڭ ەڭبەگٸنەن كٶرەمٸز. انىعىندا, شاپىراشتىنىڭ تۇمار تاڭباسىن پارسى تٸلٸندەگٸ «چاپراز» اتتى تٷيمەگە ۇقساتقان سوڭ اتالارىمىز «چاپرازلى» اتاعان. بۇل تاڭبا دا رۋدىڭ بۇقالىق (تٶرەلٸك) تەگٸن ايتىپ تۇر.
شەجٸرە دەرەكتەرٸندەگٸ: «كٷللٸ نايمانعا تاڭبا تاراتتى» دەگەن سٶزدەردەن بٸزدەر كەتبۇقانىڭ كٷشلٸك حان ٶلگەننەن كەيٸن نايمانىڭ حانى دەرەجەسٸندە بولعانىن تٷسٸنەمٸز. سوندىقتان دا, ٷيسٸندە جىلقى جيعان بەيدٸبەكتٸ ەسكەرتكٸشٸندە حان اتاعانىمىزدا, ناعىز تٶرەتەكتٸ كەتبۇقانى ەسكەرتكٸشٸندە نەگە «كەتبۇقا قاعان» اتاماسقا? «ون جىل يزرايلدٸڭ حانى بولعان» دەگەن دە سٶز بار. جەنە دە, كەتبۇقانىڭ قاعاندىق تەگٸنٸڭ تاريحي نەگٸزٸ بار. كەتبۇقا ورتا ازييا, يران, سيرييا, پالەستينا, يزرايل, مىسىردا جٷرگەندە اتاعىنان ات ٷركٸگەن ۇلى تاريحي تۇلعا بولعان. سوندىقتان دا, ونى شىڭعىس حاننىڭ باس قولباسشىلارى - ۇرانقايىلىق, ياعني, قايى-قىپشاق سٷبەدەي باھادٷردٸڭ, جالايىرلىق گەنەراليسيمۋس مۇقالىنىڭ قاتارىنا قويا الامىز. قولباسشى بولسا دا, ۇرىستى تٶبەدەن عانا باقىلاپ تۇرا الماي, نايمان بولعان سوڭ قىزبالىقپەن ۇرىسقا ٶزٸ كٸرٸسٸپ كەتٸپ قاپىدا قازا بولدى. اراب تاريحشىسى قۇتبۋددين ەل-يۋنيني كەتبۇقانى جوقتاعان ۇلىنىڭ: «كەتبۇقا تاتارلاردىڭ باقىتى ەدٸ, ونىڭ ٶلٸمٸمەن ولاردىڭ باعى تايدى» دەگەن سٶزدەرٸن كەلتٸرەدٸ. يە, شەجٸرە دەرەكتەرٸندە ايتىلعانداي, حانعا لايىق قىزمەت جاساپ, شىڭعىس حانمەن جيىرما جىلدىق تەكە-تٸرەستە كٷيرەگەن جاۋجٷرەك ەلدٸ قايتا جيىپ-تەرٸپ, كٷللٸ نايمانعا تاڭبا تاراتىپ نوقتا اعاسى اتانعان كەتبۇقا بابامىزدىڭ, كٷللٸ نايمانعا نوقتا اعاسى بولعان تەرٸستاڭبالىدان شىققانى جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمەمٸزدٸ اقتايلاق بيدٸڭ: «تەرٸستاڭبالى – نوقتا اعاسى, جولىنا ەشكٸمنٸڭ جوق تالاسى» دەگەن سٶزٸمەن اياقتايمىز.
قايرات زارىپحان,
شەجٸرەتانۋشى
.jpg)