Abdýhalil Abdýjabbarov «sheih Halil» laqap atymen kópke tanymal. Shildeniń 25-inen bastap onyń isi Oral qalalyq sotynda qaralýda. QR Qylmystyq Kodeksiniń 164-baby boiynsha Abdýhalil Abdýjabbarov «dini óshpendilikti qozdyrǵany úshin» dep aiyptalýda. Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń málimeti boiynsha, ol 2000 jyldary elimizdiń batys aimaǵynda terrorizm men ekstremizmge úgitteitin ýahabbilik «tákpir» jamaǵatynyń ideologiiasyn nasihattaǵan. Osyǵan orai radikalistik kózqarastaǵy aǵymnyń zardaby jóninde «Amanat-Jaiyq» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, teolog Erjan Jumaǵojievti áńgimege tarttyq.
– Qoǵamdyq qor qyzmetin biylǵy maýsym aiynda bastady. Iaǵni, destrýktivtik dini aǵymdardan japa shekkenderge kómektesý, rýhani jáne materialdyq kómek kórsetý, zańgerlik-quqyqtyq keńes berý, ekstremizm men terrorizmniń aldyn alý baǵytynda úgit-nasihat júrgizý, BAQ arqyly destrýktivti aǵymdardy áshkereleý maqsatynda memlekettik-áleýmettik tapsyrys aiasynda jumystanamyz. Dástúrli Islam negizderin turǵyndarǵa túsindirý úshin oblystaǵy meshit imamdarymen tyǵyz bailanys ornattyq. Búginge deiin óńirdegi destrýktivtik aǵymdardyń jetegine ergen 300-ge jýyq adammen kezdesip, olardy raiynan qaitarý maqsatynda sóilestik. «Amanat-Jaiyq» qoǵamdyq qorynyń qaraýynda bilim-biligi joǵary 8 teolog-maman bar jáne áriptes retinde 40-tan astam meshit qyzmetkeri men protestanttyq baǵytta aǵymdarǵa qarsy 2 hristian ókili qyzmet etedi.
– Qazirgi ýaqytta dini ortada «sheih Halil» atymen radikaldy úgit-nasihatymen kózge túsken Abdýhalil Abdýjabbarovtyń isine qatysty Oral qalasynda birneshe sot otyrysy ótti. Elimizdiń arnaiy qyzmeti onyń qazaqstandyqtar arasynda ýahabbilik senimdi keńinen taratqanyn málimdedi. «Sheih Halil» týraly keńirek aitsańyz.
– Abdýhalil Abdýjabbarovtiń jasy 42-de. Ol – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Sairam aýdanynyń týmasy. 1993-1999 jyldary aralyǵynda Pákistan Respýblikasynyń Islamabad qalasynda ornalasqan Halyqaralyq Islam Ýniversitetinde gýmanitarlyq teologiia ǵylymdarynyń salasy boiynsha Islam ilimine qatysty tereń bilim alǵan. Abdýjabbarov atalǵan ýniversitette oqyǵan kezinde ekstremistik ideologiiany úgitteitin «tákpirlik» aǵymnyń arbaýyna túsip, 1994 jyly zańsyz jolmen Aýǵanstan Respýblikasynyń aýmaǵyna ótedi. Keiin osy eldiń aýmaǵyndaǵy terroristik is-qimyl daǵdylaryn, onyń ádis-tásilderin tereń meńgergen «mudjahidterdi» (sodyrlardy) daiarlaityn arnaiy lagerdiń qaraýynda jattyqqan.
1999 jyldyń maýsym aiy men 2003 jyldyń aqpan aiy aralyǵynda Abdýjabbarov Ońtústik Qazaqstan oblysy, Shymkent qalasyndaǵy jeke «Darýl-Arqam» medresesinde mektep jasyndaǵy balalarǵa quran oqýdy úiretetin muǵalim, Qazaq-Kýveit gýmanitarlyq akademiiasynyń dintaný fakýltetiniń kafedra laboranty, aǵa oqytýshysy laýazymdarynda qyzmet atqarǵan. Osy merzim ishinde QR Konstitýtsiiasyn jáne ózge zańnamalaryn moiyndamai, «tákpirlik» kózqarastaǵy teris aǵymdy tolyqtai keńinen nasihattaýǵa túbegeili bekidi.
Batys óńiriniń meshitterinde arab tilin biletin, dini bilimi mol mamandardyń tapshy ekenin bilgen «sheih» 2002-2006 jyldary Atyraý, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda turatyn musylmandar, sonyń ishinde, dinge endi bet burǵan, islam dininen habary az jastar arasynda islamdaǵy fýndamentalistik «tákpirlik» ideologiiany taratý, olardyń dástúrli islam dinine degen kózqarasyn ekstremistik baǵytqa burý baǵytynda jumystanady. 2003 jyly Atyraý qalasyndaǵy «Imanǵali» atyndaǵy ortalyq meshitiniń janynda ashylyp jatqan medresege arab tilin úiretetin muǵalim qyzmetine kirisedi. Keiin Abdýjabbarovtyń radikaldyq kózqarasy áshkerelendi. Meshit jamaǵatynyń arasynda alaýyzdyq (fitna) týdyryp, onyń bedelin imamnan joǵary qoiatyn, «sheihtiń» aitqanymen ǵana júretin toptar paida bolǵany anyqtalǵan soń, qyzmetinen qýylady. Degenmen ol óziniń ideologiiasynan bas tartpai, jaqtastaryn úgittep, Atyraý qalasynyń Rembaza aýdanynda QMDB-ǵa baǵynbaityn «At-Tahýa» meshitin saldyrǵan. Quqyq qorǵaý qurylymdarynyń nazaryna ilikkenin sezgen Abdýjabbarov Atyraý qalasyndaǵy ýshyǵyp kele jatqan jaǵdai qalypqa túskenshe Oral qalasynda ýaqytsha turýǵa sheshim qabyldaǵan. Oraldaǵy jergilikti musylmandardyń dini saýaty tómen ekendigin jáne ózinen bilim alýǵa qulshynys tanytqandar sany kóp ekendigin baiqaǵan Abdýhalil «tákpirlik» ideologiiasyn taratýyn jalǵastyrǵan. Óziniń úgit-nasihatyna qulaq asqandardyń sany kóbeigenin eskere otyryp, Abdýjabbarov meshit imamyna baǵynbai, ózimen kelispegenderdi «mýrdjiit» (adasqandar) dep aiyptaýǵa shaqyrady. Dini kelispeýshilikter saldarynan meshitke kelýshiler arasynda jik túsedi. 2004-2005 jyldary bir-eki márte qysqa merzimge Aqtóbe qalasynda bolǵan Abdýjabbarovtyń qulshylyq oryndarynda osyndai alaýyzdyqtyń oryn alýyna sebepshi bolady. El aýmaǵynda «tákpirlik» ideologiiasyn taratýǵa tosqaýyl qoiylǵanyn túsingen Abdýjabbarov jaqtastary arasynda izbasarlaryn daiyndap, aýdiojazbalardaǵy ýaǵyzdaryn disk jáne kassetalar arqyly taratady. Abdýjabbarovtyń ekstremistik baǵyttaǵy aýdiodáristeri 2007-2011 jyldary internettegi kópshilikke qoljetimdi saittar arqyly keńinen taralyp ketken.
2006 jyldyń mamyr aiynyń orta tusynda Qazaqstannyń batys óńirindegi Atyraý, Aqtóbe jáne Oral qalalarynyń turǵyndary narazylyq tanytýyna bailanysty ekstremistik is-áreketteri áshkerelenip, quqyq qorǵaý organdary tarapynan qylmystyq qýdalaýǵa ushyraitynyn sezgen Abdýjabbarov otbasy múshelerimen Qazaqstan aýmaǵynan shetelge jylystaidy. Túrkiia Respýblikasy arqyly, Saýd Arabiia Koroldigine ótip, atalǵan elde 2017 jylǵa deiin turaqtaidy.
– «Sheih Halildiń» sybailastary da jazadan qutylmady emes pe?
– 2007-2016 jyldary Abdýjabbarovtyń yqpalymen radikaldy «tákpir» ideologiiasyn ustanǵan terroristik top músheleri M. Maqulbek (dini laqap esimi – «Abdýlaziz», «At-Tahýa» meshitiniń imamy), Q. Muhambetqaliev («Sheih Qairat»), M. Ispaev, E. Ahatov tutqyndaldy. 2011 jyly Atyraý qalasynda «sheih Halildiń» 47 jaqtaýshysy jáne taǵy basqa sybailastary ekstremistik jáne terroristik qylmys jasaǵandary úshin sottaldy. Olar bes ýaqyt namazyn oqymaityn azamattardy jáne quqyq qorǵaý qurylymdary men bilik ókilderin «kápirge» jatqyzyp, olarǵa «tákpir» jariialaǵan, kúpirlikke qarsy qarýly «jihad» jasaý ideialaryn qoldap, dini óshpendilikti qozdyrǵan.
Sonymen qatar, Abdýjabbarovtyń «izbasarlary» Taiaý Shyǵystaǵy qarýly qaqtyǵystarǵa qatysý úshin otbasylaryn birge ertip áketip, ata-analaryń kóz jasyna qaldy. Solardyń ishinde, 2004-2006 jyldary «sheihpen» jaqyn aralasyp, ýaǵyzyn tyńdap, yqpalyna túsken Daýren Aldońǵarov, Erjan Kópbolsynov jáne Beibit Rysqalievterge terroristtik is-áreketterge qatysqany úshin quqyq qorǵaý organdarymen halyqaralyq izdeý jariialanǵan.
– «Tákpir» jamaǵaty jóninde qysqasha aitsańyz?
– Tákpirshiler óz jamaǵatynan basqalardyń bárin kápir sanaidy. Onyń ideologiiasy Mysyr memleketinde qalyptasqan «Takfir ál-Hidjra ál-Djihad» sektasynan bastaý alady. Olar kóptegen musylman elinde terroristik aktsiialardy uiymdastyrǵan. Keiin Eýropa qurlyǵy men AQSh aýmaǵyna keńinen taralyp, Qazaqstanda radikaldy toptardyń qalyptasýyna negiz boldy.
«Amanat-Jaiyq» qoǵamdyq qorynyń músheleri túrmede otyrǵan Abdýhalildiń «shákirtterimen» sóileskende, olar «sheihtiń» sózine aldanǵanyna ókinetinin aitady. Ómiriniń sońǵy 9 jylynda IShIM-niń terroristik uiymdarymen bailanysta bolǵanyn Saýd Arabiiasynyń arnaiy qyzmeti udaiy nazarda ustaǵan. 2015 jyly Mádina qalasynda tutqyndalǵan ony Qazaqstan biligi biyl aqpan aiynda elge deportatsiialaidy. Elimizde zańmen tyiym salynǵan «Tákpir» ideologiiasy óte qaýipti. Sondyqtan jastardyń jat aǵymǵa erip ketpeýin qoǵam bolyp qadaǵalaǵanymyz jón.
Nurtai TEKEBAEV,
Ult portaly
