ابدۋحاليل ابدۋجابباروۆ «شەيح حاليل» لاقاپ اتىمەن كٶپكە تانىمال. شٸلدەنٸڭ 25-ٸنەن باستاپ ونىڭ ٸسٸ ورال قالالىق سوتىندا قارالۋدا. قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 164-بابى بويىنشا ابدۋحاليل ابدۋجابباروۆ «دٸني ٶشپەندٸلٸكتٸ قوزدىرعانى ٷشٸن» دەپ ايىپتالۋدا. ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, ول 2000 جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ايماعىندا تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە ٷگٸتتەيتٸن ۋاحاببيلٸك «تەكپٸر» جاماعاتىنىڭ يدەولوگيياسىن ناسيحاتتاعان. وسىعان وراي راديكاليستٸك كٶزقاراستاعى اعىمنىڭ زاردابى جٶنٸندە «امانات-جايىق» قوعامدىق قورىنىڭ تٶراعاسى, تەولوگ ەرجان جۇماعوجيەۆتٸ ەڭگٸمەگە تارتتىق.
– قوعامدىق قور قىزمەتٸن بيىلعى ماۋسىم ايىندا باستادى. ياعني, دەسترۋكتيۆتٸك دٸني اعىمداردان جاپا شەككەندەرگە كٶمەكتەسۋ, رۋحاني جەنە ماتەريالدىق كٶمەك كٶرسەتۋ, زاڭگەرلٸك-قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋ, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋ باعىتىندا ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزۋ, باق ارقىلى دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردى ەشكەرەلەۋ ماقساتىندا مەملەكەتتٸك-ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىس اياسىندا جۇمىستانامىز. دەستٷرلٸ يسلام نەگٸزدەرٸن تۇرعىندارعا تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن وبلىستاعى مەشٸت يمامدارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتىق. بٷگٸنگە دەيٸن ٶڭٸردەگٸ دەسترۋكتيۆتٸك اعىمداردىڭ جەتەگٸنە ەرگەن 300-گە جۋىق اداممەن كەزدەسٸپ, ولاردى رايىنان قايتارۋ ماقساتىندا سٶيلەستٸك. «امانات-جايىق» قوعامدىق قورىنىڭ قاراۋىندا بٸلٸم-بٸلٸگٸ جوعارى 8 تەولوگ-مامان بار جەنە ەرٸپتەس رەتٸندە 40-تان استام مەشٸت قىزمەتكەرٸ مەن پروتەستانتتىق باعىتتا اعىمدارعا قارسى 2 حريستيان ٶكٸلٸ قىزمەت ەتەدٸ.
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا دٸني ورتادا «شەيح حاليل» اتىمەن راديكالدى ٷگٸت-ناسيحاتىمەن كٶزگە تٷسكەن ابدۋحاليل ابدۋجابباروۆتىڭ ٸسٸنە قاتىستى ورال قالاسىندا بٸرنەشە سوت وتىرىسى ٶتتٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ارنايى قىزمەتٸ ونىڭ قازاقستاندىقتار اراسىندا ۋاحاببيلٸك سەنٸمدٸ كەڭٸنەن تاراتقانىن مەلٸمدەدٸ. «شەيح حاليل» تۋرالى كەڭٸرەك ايتساڭىز.
– ابدۋحاليل ابدۋجابباروۆتٸڭ جاسى 42-دە. ول – وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, سايرام اۋدانىنىڭ تۋماسى. 1993-1999 جىلدارى ارالىعىندا پەكٸستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يسلاماباد قالاسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەرسيتەتٸندە گۋمانيتارلىق تەولوگييا عىلىمدارىنىڭ سالاسى بويىنشا يسلام ٸلٸمٸنە قاتىستى تەرەڭ بٸلٸم العان. ابدۋجابباروۆ اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان كەزٸندە ەكسترەميستٸك يدەولوگييانى ٷگٸتتەيتٸن «تەكپٸرلٸك» اعىمنىڭ ارباۋىنا تٷسٸپ, 1994 جىلى زاڭسىز جولمەن اۋعانستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا ٶتەدٸ. كەيٸن وسى ەلدٸڭ اۋماعىنداعى تەرروريستٸك ٸس-قيمىل داعدىلارىن, ونىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن تەرەڭ مەڭگەرگەن «مۇدجاھيدتەردٸ» (سودىرلاردى) دايارلايتىن ارنايى لاگەردٸڭ قاراۋىندا جاتتىققان.
1999 جىلدىڭ ماۋسىم ايى مەن 2003 جىلدىڭ اقپان ايى ارالىعىندا ابدۋجابباروۆ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, شىمكەنت قالاسىنداعى جەكە «دارۋل-ارقام» مەدرەسەسٸندە مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا قۇران وقۋدى ٷيرەتەتٸن مۇعالٸم, قازاق-كۋۆەيت گۋمانيتارلىق اكادەميياسىنىڭ دٸنتانۋ فاكۋلتەتٸنٸڭ كافەدرا لابورانتى, اعا وقىتۋشىسى لاۋازىمدارىندا قىزمەت اتقارعان. وسى مەرزٸم ٸشٸندە قر كونستيتۋتسيياسىن جەنە ٶزگە زاڭنامالارىن مويىنداماي, «تەكپٸرلٸك» كٶزقاراستاعى تەرٸس اعىمدى تولىقتاي كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋعا تٷبەگەيلٸ بەكيدٸ.
باتىس ٶڭٸرٸنٸڭ مەشٸتتەرٸندە اراب تٸلٸن بٸلەتٸن, دٸني بٸلٸمٸ مول مامانداردىڭ تاپشى ەكەنٸن بٸلگەن «شەيح» 2002-2006 جىلدارى اتىراۋ, اقتٶبە جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا تۇراتىن مۇسىلماندار, سونىڭ ٸشٸندە, دٸنگە ەندٸ بەت بۇرعان, يسلام دٸنٸنەن حابارى از جاستار اراسىندا يسلامداعى فۋندامەنتاليستٸك «تەكپٸرلٸك» يدەولوگييانى تاراتۋ, ولاردىڭ دەستٷرلٸ يسلام دٸنٸنە دەگەن كٶزقاراسىن ەكسترەميستٸك باعىتقا بۇرۋ باعىتىندا جۇمىستانادى. 2003 جىلى اتىراۋ قالاسىنداعى «يمانعالي» اتىنداعى ورتالىق مەشٸتٸنٸڭ جانىندا اشىلىپ جاتقان مەدرەسەگە اراب تٸلٸن ٷيرەتەتٸن مۇعالٸم قىزمەتٸنە كٸرٸسەدٸ. كەيٸن ابدۋجابباروۆتىڭ راديكالدىق كٶزقاراسى ەشكەرەلەندٸ. مەشٸت جاماعاتىنىڭ اراسىندا الاۋىزدىق (فيتنا) تۋدىرىپ, ونىڭ بەدەلٸن يمامنان جوعارى قوياتىن, «شەيحتٸڭ» ايتقانىمەن عانا جٷرەتٸن توپتار پايدا بولعانى انىقتالعان سوڭ, قىزمەتٸنەن قۋىلادى. دەگەنمەن ول ٶزٸنٸڭ يدەولوگيياسىنان باس تارتپاي, جاقتاستارىن ٷگٸتتەپ, اتىراۋ قالاسىنىڭ رەمبازا اۋدانىندا قمدب-عا باعىنبايتىن «ات-تاحۋا» مەشٸتٸن سالدىرعان. قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ نازارىنا ٸلٸككەنٸن سەزگەن ابدۋجابباروۆ اتىراۋ قالاسىنداعى ۋشىعىپ كەلە جاتقان جاعداي قالىپقا تٷسكەنشە ورال قالاسىندا ۋاقىتشا تۇرۋعا شەشٸم قابىلداعان. ورالداعى جەرگٸلٸكتٸ مۇسىلمانداردىڭ دٸني ساۋاتى تٶمەن ەكەندٸگٸن جەنە ٶزٸنەن بٸلٸم الۋعا قۇلشىنىس تانىتقاندار سانى كٶپ ەكەندٸگٸن بايقاعان ابدۋحاليل «تەكپٸرلٸك» يدەولوگيياسىن تاراتۋىن جالعاستىرعان. ٶزٸنٸڭ ٷگٸت-ناسيحاتىنا قۇلاق اسقانداردىڭ سانى كٶبەيگەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, ابدۋجابباروۆ مەشٸت يمامىنا باعىنباي, ٶزٸمەن كەلٸسپەگەندەردٸ «مۋردجييت» (اداسقاندار) دەپ ايىپتاۋعا شاقىرادى. دٸني كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر سالدارىنان مەشٸتكە كەلۋشٸلەر اراسىندا جٸك تٷسەدٸ. 2004-2005 جىلدارى بٸر-ەكٸ مەرتە قىسقا مەرزٸمگە اقتٶبە قالاسىندا بولعان ابدۋجابباروۆتىڭ قۇلشىلىق ورىندارىندا وسىنداي الاۋىزدىقتىڭ ورىن الۋىنا سەبەپشٸ بولادى. ەل اۋماعىندا «تەكپٸرلٸك» يدەولوگيياسىن تاراتۋعا توسقاۋىل قويىلعانىن تٷسٸنگەن ابدۋجابباروۆ جاقتاستارى اراسىندا ٸزباسارلارىن دايىنداپ, اۋديوجازبالارداعى ۋاعىزدارىن ديسك جەنە كاسسەتالار ارقىلى تاراتادى. ابدۋجابباروۆتىڭ ەكسترەميستٸك باعىتتاعى اۋديودەرٸستەرٸ 2007-2011 جىلدارى ينتەرنەتتەگٸ كٶپشٸلٸككە قولجەتٸمدٸ سايتتار ارقىلى كەڭٸنەن تارالىپ كەتكەن.
2006 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ ورتا تۇسىندا قازاقستاننىڭ باتىس ٶڭٸرٸندەگٸ اتىراۋ, اقتٶبە جەنە ورال قالالارىنىڭ تۇرعىندارى نارازىلىق تانىتۋىنا بايلانىستى ەكسترەميستٸك ٸس-ەرەكەتتەرٸ ەشكەرەلەنٸپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان قىلمىستىق قۋدالاۋعا ۇشىرايتىنىن سەزگەن ابدۋجابباروۆ وتباسى مٷشەلەرٸمەن قازاقستان اۋماعىنان شەتەلگە جىلىستايدى. تٷركييا رەسپۋبليكاسى ارقىلى, ساۋد ارابييا كورولدٸگٸنە ٶتٸپ, اتالعان ەلدە 2017 جىلعا دەيٸن تۇراقتايدى.
– «شەيح حاليلدٸڭ» سىبايلاستارى دا جازادان قۇتىلمادى ەمەس پە?
– 2007-2016 جىلدارى ابدۋجابباروۆتىڭ ىقپالىمەن راديكالدى «تەكپٸر» يدەولوگيياسىن ۇستانعان تەرروريستٸك توپ مٷشەلەرٸ م. ماقۇلبەك (دٸني لاقاپ ەسٸمٸ – «ابدۋلازيز», «ات-تاحۋا» مەشٸتٸنٸڭ يمامى), ق. مۇحامبەتقاليەۆ («شەيح قايرات»), م. يسپاەۆ, ە. احاتوۆ تۇتقىندالدى. 2011 جىلى اتىراۋ قالاسىندا «شەيح حاليلدٸڭ» 47 جاقتاۋشىسى جەنە تاعى باسقا سىبايلاستارى ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك قىلمىس جاساعاندارى ٷشٸن سوتتالدى. ولار بەس ۋاقىت نامازىن وقىمايتىن ازاماتتاردى جەنە قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى مەن بيلٸك ٶكٸلدەرٸن «كەپٸرگە» جاتقىزىپ, ولارعا «تەكپٸر» جارييالاعان, كٷپٸرلٸككە قارسى قارۋلى «جيھاد» جاساۋ يدەيالارىن قولداپ, دٸني ٶشپەندٸلٸكتٸ قوزدىرعان.
سونىمەن قاتار, ابدۋجابباروۆتىڭ «ٸزباسارلارى» تاياۋ شىعىستاعى قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋ ٷشٸن وتباسىلارىن بٸرگە ەرتٸپ ەكەتٸپ, اتا-انالارىڭ كٶز جاسىنا قالدى. سولاردىڭ ٸشٸندە, 2004-2006 جىلدارى «شەيحپەن» جاقىن ارالاسىپ, ۋاعىزىن تىڭداپ, ىقپالىنا تٷسكەن داۋرەن الدوڭعاروۆ, ەرجان كٶپبولسىنوۆ جەنە بەيبٸت رىسقاليەۆتەرگە تەرروريستتٸك ٸس-ەرەكەتتەرگە قاتىسقانى ٷشٸن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن حالىقارالىق ٸزدەۋ جارييالانعان.
– «تەكپٸر» جاماعاتى جٶنٸندە قىسقاشا ايتساڭىز?
– تەكپٸرشٸلەر ٶز جاماعاتىنان باسقالاردىڭ بەرٸن كەپٸر سانايدى. ونىڭ يدەولوگيياسى مىسىر مەملەكەتٸندە قالىپتاسقان «تاكفير ەل-حيدجرا ەل-دجيحاد» سەكتاسىنان باستاۋ الادى. ولار كٶپتەگەن مۇسىلمان ەلٸندە تەرروريستٸك اكتسييالاردى ۇيىمداستىرعان. كەيٸن ەۋروپا قۇرلىعى مەن اقش اۋماعىنا كەڭٸنەن تارالىپ, قازاقستاندا راديكالدى توپتاردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولدى.
«امانات-جايىق» قوعامدىق قورىنىڭ مٷشەلەرٸ تٷرمەدە وتىرعان ابدۋحاليلدٸڭ «شەكٸرتتەرٸمەن» سٶيلەسكەندە, ولار «شەيحتٸڭ» سٶزٸنە الدانعانىنا ٶكٸنەتٸنٸن ايتادى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى 9 جىلىندا يشيم-نٸڭ تەرروريستٸك ۇيىمدارىمەن بايلانىستا بولعانىن ساۋد ارابيياسىنىڭ ارنايى قىزمەتٸ ۇدايى نازاردا ۇستاعان. 2015 جىلى مەدينا قالاسىندا تۇتقىندالعان ونى قازاقستان بيلٸگٸ بيىل اقپان ايىندا ەلگە دەپورتاتسييالايدى. ەلٸمٸزدە زاڭمەن تىيىم سالىنعان «تەكپٸر» يدەولوگيياسى ٶتە قاۋٸپتٸ. سوندىقتان جاستاردىڭ جات اعىمعا ەرٸپ كەتپەۋٸن قوعام بولىپ قاداعالاعانىمىز جٶن.
نۇرتاي تەكەباەۆ,
ۇلت پورتالى
