Búgingi tańda dini másele qoǵamdaǵy ózekti suraqtardyń biri. Bizdiń qoǵamdy dini radikalizm men ekstremizm problemasy birshama alańdatyp otyr. Bul baǵytta memleket naqty sharalardy qolǵa alýda.
Qazir Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrliginiń bastamasymen ázirlenip jatqan «Qazaqstan Respýblikasynyń dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly keibir zańnamalaryna tolyqtyrýlar men ózgerister engizý týraly» zań jobasy qoǵamda qyzý talqylanyp jatqany barshamyzǵa málim. Atalǵan zańda shetelde dini bilim alǵysy keletinder úshin azdaǵan shekteý engizilmek. Naqty aitqanda, shetelde dini bilim alamyn deýshiler zań qabyldanǵannan keiin joǵary dini bilimdi óz elimizde alyp, joǵarydan keiingi bilimdi ǵana shetelde ala alatyn bolady.
Osy zań jobasyna bailanysty Qazaqstan Respýblikasynyń azamattaryna rýhani (dini) bilimdi shet elderde alýy tek joǵarǵy rýhani (dini) bilimdi QR alǵan soń ǵana, sondai-aq tirkelgen dini birlestiktiń Qazaqstanda rýhani (dini) bilim berý uiymy joq bolǵan jaǵdaida halyqaralyq kelisim bar bolýymen erekshe jaǵdaida jol beriledi. Qazirgi tańda qazaqstandyqtar shetelge oqýǵa ketken balalar úshin alańdaýly. Buǵan elimizde sheteldik oqý oryndaryna jiberý tájiribesi rettelmegendigi sebep bolýda.
Arab memleketteri men Aziianyń keibir jáne Taiaý Shyǵys elderinde jaǵdai mezgil saiyn tez ózgeriske túsip otyrady jáne kóp jaǵdaida dini faktor basymdyqqa ie. Ókinishke qarai, Taiaý Shyǵys elderinde sońǵy jyldardaǵy ártúrli dini aǵymdardyń belsendiliginiń artýymen, dinaralyq qaqtyǵystardyń beleń alýymen jáne ekstremistik uiymdardyń ashyq narazylyqqa shyǵýymen qoǵamdyq-saiasi jáne dini ahýal kúrt kúrdelenip ketti. Buǵan qosa, qazirgi kúnde ártúrli jalǵan jáne destrýktivti uiymdardyń qyzmeti ashyq júrgizilip, olar basqa elderden bilim alý maqsatymen kelgen shetel azamattary arqyly óz qatarlaryn tolyqtyrýdy kózdeidi.
Mysal keltiretin bolsaq, Mysyrdaǵy qazaqstandyq stýdentterdiń jaǵdaidan habardarsyzdar. 6 qazaqstandyq stýdent joǵalyp baryp tabyldy. Dini bilim alýǵa, arab tilin oqýǵa ketken bolatyn. Bulardy Mysyr politsiiasy ustap áketkendigi jáne ne sebepti ustalǵany aitylǵan joq. Bul olardyń qajetti bilim alýlary múmkindinen aiyrdy, sonymen qatar olardyń aqtalmaǵan qarjylyq shyǵyndarǵa dýshar bolýyna alyp keldi. Osyndai tosyn oqiǵalar bizdiń elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedeline nuqsan keltiretinin de eskergen jón.
Dini bilimi jan-jaqty tolyqpaǵan, otanynda tájiribeli imamdar men dintanýshylardan jetkilikti deńgeide tálim almaǵan jastar sheteldik oqý ornyna tapsyrsa tuzaqqa tez túsedi. Atalǵan memleketterde ahýal búgingi tańda kúrdeli ekendigin túsiný qajet. Ol jaqta terrorizmge qarsy jáne jalpy kóshi-qon tártibi kúsheitildi. Osyǵan bailanysty eger radikaldy aǵymdardyń jaqtaýshysy bolmasada, kúmándi oqý ortalyqtarynda (markaz dep atalatyn), dini nemese tildik kýrstarda oqityn bolsa, jergilikti arnaiy organdar men politsiianyń nazaryna dereý iligedi.
Óitkeni dástúrli emes dini aǵymdar ideologiialyq bastaýyn shet eldik dini oqý oryndarynan alatyny belgili, ásirese musylman elderindegi memlekettik emes oqý oryndary men bilim ortalyqtary osy turǵydan qaýipti bolyp tabylady. Sonyń saldarynan shetelge dini bilim alýǵa baratyn jastar teris ideologiianyń yqpalyna túsý derekteri kóbeiip otyr.
Máselen, jat jerde jat ideologiia bar. Ol ideologiianyń ózin úsh túrge bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshi – saiasi ideologiia. Ózge elderde Qazaqstan saiasatyna yqpal etkisi keletin saiasi toptar bar bolýy zańdy qubylys.
Ekinshisi – dini fanatizm ideologiiasy. Elimizge sansyz missionerler attandyrǵan batys elderi oń-solyn áli tanyp úlgermegen hám óz aiaǵymen kelgen jastarymyzdy sátti paidalanyp ketýi bek múmkin.
Úshinshisi – dúnielik ideologiia. Jasyndai jarqyldaǵan jastardy jalt-jult etken dúniemen qyzyqtyryp, qarjymen aldarqatyp, elitip áketpesine kim kepil? Alǵashqy saiasi ideologiianyń nátijesi kózge kórinbegenimen, qalǵan ekeýiniń zarary sezile bastady. Dálirek aitqanda – qai elde ilim alsa, sol eldiń turmys saltyna sai nanym-senimderin tyqpalaýǵa tyrysýda.
Shetelge din nemese til úirenemin dep ketip, sol eldiń dini tanymyn, dini tájiribesin, dini sanasyn ózimen qosa alyp kelip jatady. Ásirese arab memleketterinde bilim alǵan jastardyń tanymyna qarasańyz, olardyń áli kúnge deiin dindi ǵylymi turǵydan oi eleginen ótkizýdiń baiybyna bara almaitynyn, zaiyrlylyq pen din, qazaq halqynyń dini tájiribesin (Iasaýiden bastap, Abai, Shákárimge deiin qalyptasqan rýhani-mádeni qundylyqtar) tanymaityndyqtaryn baiqaýǵa bolady.
Muny sebebin «teologiia men filosofiia» ǵylymdarynyń doktory Dosai Kenjetai bylaisha túsindirip berdi: «Arab elderindegi teologiialyq bilim deńgeii ózgerissiz orta ǵasyrlyq shablondarmen kómkerilgen. Ýaqyt talabyna sáikes, din qubylysynyń basqa tanymdarmen úndestigi men bailanysy týraly búgingi ǵylymi filosofiialyq, epistemiologiialyq suraqtarǵa kóńil bóline bermeidi. Muny shetelde bilim alyp kelgen jastardyń oi órisi men ustanymdarynan da baiqaýǵa bolady. Mysaly, Túrkiia arab elderinde bakalavr boiynsha bitirip kelgenderdi óz elindegi ýniversitetterinde taǵy eki kýrs qaita oqytady. Bul jerde eshqandai ambitsiia joq, kerisinshe, saqtyq bar dep oilaimyn. Bizde de osy mamandardy memlekettik turǵydan qadaǵalaý tetikterin, erejeler men sharttaryn ortalyqtandyryp, memlekettik, ministrlik deńgeiinde sheshýdi qolǵa alý kerek. Bul zaiyrlylyq ustanymyna qaishy emes, kerisinshe, shart bolyp otyr. Áitse de, osy qubylysqa qatysty jaýapkershilikti ózimizden izdegen jón. Saýdiiaǵa, jalpy «Hijaz» aimaǵyna kez kelgen bilim salasyna jastarymyzdy jiberýdi shekteý kerek. Ol el ideologiialyq jaǵynan da, dini tanymymyz jaǵynan da, qoǵamdyq turaqtylyq turǵysynan da bizge ońtaily emes. Iá, Bilim jáne ǵylym ministrliginiń arnaiy ruqsatynsyz onda eshkim oqi almaidy. Biraq, din salasy boiynsha Saýdiiada jastarymyz kóp oqitynyn jasyra almaimyz. Sondyqtan, osyǵan qatysty tetikterdi qaita qaraý kerek. Jalpy alǵanda, elimizde din qubylysyna memlekettik ortalyqtandyrylǵan saiasat qajet» - dep pikirin bildirgen bolatyn. Eń bastysy jastarymyzdy ártúrli radikaldy dini aǵymdardyń destrýktivti áserinen qorǵaý ortaq mindet bolyp tabylady.
Bahtiiar Qarjaýbaiuly Alpysbaev,
dintanýshy,
Taraz memlekettik pedagogikalyq ýniversiteti «Dintaný sektorynyń» jetekshisi