بٷگٸنگٸ تاڭدا دٸني مەسەلە قوعامداعى ٶزەكتٸ سۇراقتاردىڭ بٸرٸ. بٸزدٸڭ قوعامدى دٸني راديكاليزم مەن ەكسترەميزم پروبلەماسى بٸرشاما الاڭداتىپ وتىر. بۇل باعىتتا مەملەكەت ناقتى شارالاردى قولعا الۋدا.
قازٸر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸنٸڭ باستاماسىمەن ەزٸرلەنٸپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى كەيبٸر زاڭنامالارىنا تولىقتىرۋلار مەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقانى بارشامىزعا مەلٸم. اتالعان زاڭدا شەتەلدە دٸني بٸلٸم العىسى كەلەتٸندەر ٷشٸن ازداعان شەكتەۋ ەنگٸزٸلمەك. ناقتى ايتقاندا, شەتەلدە دٸني بٸلٸم الامىن دەۋشٸلەر زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن جوعارى دٸني بٸلٸمدٸ ٶز ەلٸمٸزدە الىپ, جوعارىدان كەيٸنگٸ بٸلٸمدٸ عانا شەتەلدە الا الاتىن بولادى.
وسى زاڭ جوباسىنا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا رۋحاني (دٸني) بٸلٸمدٸ شەت ەلدەردە الۋى تەك جوعارعى رۋحاني (دٸني) بٸلٸمدٸ قر العان سوڭ عانا, سونداي-اق تٸركەلگەن دٸني بٸرلەستٸكتٸڭ قازاقستاندا رۋحاني (دٸني) بٸلٸم بەرۋ ۇيىمى جوق بولعان جاعدايدا حالىقارالىق كەلٸسٸم بار بولۋىمەن ەرەكشە جاعدايدا جول بەرٸلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندىقتار شەتەلگە وقۋعا كەتكەن بالالار ٷشٸن الاڭداۋلى. بۇعان ەلٸمٸزدە شەتەلدٸك وقۋ ورىندارىنا جٸبەرۋ تەجٸريبەسٸ رەتتەلمەگەندٸگٸ سەبەپ بولۋدا.
اراب مەملەكەتتەرٸ مەن ازييانىڭ كەيبٸر جەنە تاياۋ شىعىس ەلدەرٸندە جاعداي مەزگٸل سايىن تەز ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ وتىرادى جەنە كٶپ جاعدايدا دٸني فاكتور باسىمدىققا يە. ٶكٸنٸشكە قاراي, تاياۋ شىعىس ەلدەرٸندە سوڭعى جىلدارداعى ەرتٷرلٸ دٸني اعىمداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارتۋىمەن, دٸنارالىق قاقتىعىستاردىڭ بەلەڭ الۋىمەن جەنە ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ اشىق نارازىلىققا شىعۋىمەن قوعامدىق-ساياسي جەنە دٸني احۋال كٷرت كٷردەلەنٸپ كەتتٸ. بۇعان قوسا, قازٸرگٸ كٷندە ەرتٷرلٸ جالعان جەنە دەسترۋكتيۆتٸ ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸ اشىق جٷرگٸزٸلٸپ, ولار باسقا ەلدەردەن بٸلٸم الۋ ماقساتىمەن كەلگەن شەتەل ازاماتتارى ارقىلى ٶز قاتارلارىن تولىقتىرۋدى كٶزدەيدٸ.
مىسال كەلتٸرەتٸن بولساق, مىسىرداعى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردٸڭ جاعدايدان حاباردارسىزدار. 6 قازاقستاندىق ستۋدەنت جوعالىپ بارىپ تابىلدى. دٸني بٸلٸم الۋعا, اراب تٸلٸن وقۋعا كەتكەن بولاتىن. بۇلاردى مىسىر پوليتسيياسى ۇستاپ ەكەتكەندٸگٸ جەنە نە سەبەپتٸ ۇستالعانى ايتىلعان جوق. بۇل ولاردىڭ قاجەتتٸ بٸلٸم الۋلارى مٷمكٸندٸنەن ايىردى, سونىمەن قاتار ولاردىڭ اقتالماعان قارجىلىق شىعىندارعا دۋشار بولۋىنا الىپ كەلدٸ. وسىنداي توسىن وقيعالار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸن دە ەسكەرگەن جٶن.
دٸني بٸلٸمٸ جان-جاقتى تولىقپاعان, وتانىندا تەجٸريبەلٸ يمامدار مەن دٸنتانۋشىلاردان جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە تەلٸم الماعان جاستار شەتەلدٸك وقۋ ورنىنا تاپسىرسا تۇزاققا تەز تٷسەدٸ. اتالعان مەملەكەتتەردە احۋال بٷگٸنگٸ تاڭدا كٷردەلٸ ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋ قاجەت. ول جاقتا تەرروريزمگە قارسى جەنە جالپى كٶشٸ-قون تەرتٸبٸ كٷشەيتٸلدٸ. وسىعان بايلانىستى ەگەر راديكالدى اعىمداردىڭ جاقتاۋشىسى بولماسادا, كٷمەندٸ وقۋ ورتالىقتارىندا (ماركاز دەپ اتالاتىن), دٸني نەمەسە تٸلدٸك كۋرستاردا وقيتىن بولسا, جەرگٸلٸكتٸ ارنايى ورگاندار مەن پوليتسييانىڭ نازارىنا دەرەۋ ٸلٸگەدٸ.
ٶيتكەنٸ دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمدار يدەولوگييالىق باستاۋىن شەت ەلدٸك دٸني وقۋ ورىندارىنان الاتىنى بەلگٸلٸ, ەسٸرەسە مۇسىلمان ەلدەرٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ەمەس وقۋ ورىندارى مەن بٸلٸم ورتالىقتارى وسى تۇرعىدان قاۋٸپتٸ بولىپ تابىلادى. سونىڭ سالدارىنان شەتەلگە دٸني بٸلٸم الۋعا باراتىن جاستار تەرٸس يدەولوگييانىڭ ىقپالىنا تٷسۋ دەرەكتەرٸ كٶبەيٸپ وتىر.
مەسەلەن, جات جەردە جات يدەولوگييا بار. ول يدەولوگييانىڭ ٶزٸن ٷش تٷرگە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى. بٸرٸنشٸ – ساياسي يدەولوگييا. ٶزگە ەلدەردە قازاقستان ساياساتىنا ىقپال ەتكٸسٸ كەلەتٸن ساياسي توپتار بار بولۋى زاڭدى قۇبىلىس.
ەكٸنشٸسٸ – دٸني فاناتيزم يدەولوگيياسى. ەلٸمٸزگە سانسىز ميسسيونەرلەر اتتاندىرعان باتىس ەلدەرٸ وڭ-سولىن ەلٸ تانىپ ٷلگەرمەگەن ھەم ٶز اياعىمەن كەلگەن جاستارىمىزدى سەتتٸ پايدالانىپ كەتۋٸ بەك مٷمكٸن.
ٷشٸنشٸسٸ – دٷنيەلٸك يدەولوگييا. جاسىنداي جارقىلداعان جاستاردى جالت-جۇلت ەتكەن دٷنيەمەن قىزىقتىرىپ, قارجىمەن الدارقاتىپ, ەلٸتٸپ ەكەتپەسٸنە كٸم كەپٸل? العاشقى ساياسي يدەولوگييانىڭ نەتيجەسٸ كٶزگە كٶرٸنبەگەنٸمەن, قالعان ەكەۋٸنٸڭ زارارى سەزٸلە باستادى. دەلٸرەك ايتقاندا – قاي ەلدە ٸلٸم السا, سول ەلدٸڭ تۇرمىس سالتىنا ساي نانىم-سەنٸمدەرٸن تىقپالاۋعا تىرىسۋدا.
شەتەلگە دٸن نەمەسە تٸل ٷيرەنەمٸن دەپ كەتٸپ, سول ەلدٸڭ دٸني تانىمىن, دٸني تەجٸريبەسٸن, دٸني ساناسىن ٶزٸمەن قوسا الىپ كەلٸپ جاتادى. ەسٸرەسە اراب مەملەكەتتەرٸندە بٸلٸم العان جاستاردىڭ تانىمىنا قاراساڭىز, ولاردىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن دٸندٸ عىلىمي تۇرعىدان وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋدٸڭ بايىبىنا بارا المايتىنىن, زايىرلىلىق پەن دٸن, قازاق حالقىنىڭ دٸني تەجٸريبەسٸن (ياساۋيدەن باستاپ, اباي, شەكەرٸمگە دەيٸن قالىپتاسقان رۋحاني-مەدەني قۇندىلىقتار) تانىمايتىندىقتارىن بايقاۋعا بولادى.
مۇنى سەبەبٸن «تەولوگييا مەن فيلوسوفييا» عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوساي كەنجەتاي بىلايشا تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ: «اراب ەلدەرٸندەگٸ تەولوگييالىق بٸلٸم دەڭگەيٸ ٶزگەرٸسسٸز ورتا عاسىرلىق شابلوندارمەن كٶمكەرٸلگەن. ۋاقىت تالابىنا سەيكەس, دٸن قۇبىلىسىنىڭ باسقا تانىمدارمەن ٷندەستٸگٸ مەن بايلانىسى تۋرالى بٷگٸنگٸ عىلىمي فيلوسوفييالىق, ەپيستەميولوگييالىق سۇراقتارعا كٶڭٸل بٶلٸنە بەرمەيدٸ. مۇنى شەتەلدە بٸلٸم الىپ كەلگەن جاستاردىڭ وي ٶرٸسٸ مەن ۇستانىمدارىنان دا بايقاۋعا بولادى. مىسالى, تٷركييا اراب ەلدەرٸندە باكالاۆر بويىنشا بٸتٸرٸپ كەلگەندەردٸ ٶز ەلٸندەگٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە تاعى ەكٸ كۋرس قايتا وقىتادى. بۇل جەردە ەشقانداي امبيتسييا جوق, كەرٸسٸنشە, ساقتىق بار دەپ ويلايمىن. بٸزدە دە وسى مامانداردى مەملەكەتتٸك تۇرعىدان قاداعالاۋ تەتٸكتەرٸن, ەرەجەلەر مەن شارتتارىن ورتالىقتاندىرىپ, مەملەكەتتٸك, مينيسترلٸك دەڭگەيٸندە شەشۋدٸ قولعا الۋ كەرەك. بۇل زايىرلىلىق ۇستانىمىنا قايشى ەمەس, كەرٸسٸنشە, شارت بولىپ وتىر. ەيتسە دە, وسى قۇبىلىسقا قاتىستى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزٸمٸزدەن ٸزدەگەن جٶن. ساۋديياعا, جالپى «حيجاز» ايماعىنا كەز كەلگەن بٸلٸم سالاسىنا جاستارىمىزدى جٸبەرۋدٸ شەكتەۋ كەرەك. ول ەل يدەولوگييالىق جاعىنان دا, دٸني تانىمىمىز جاعىنان دا, قوعامدىق تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان دا بٸزگە وڭتايلى ەمەس. يە, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ ارنايى رۇقساتىنسىز وندا ەشكٸم وقي المايدى. بٸراق, دٸن سالاسى بويىنشا ساۋدييادا جاستارىمىز كٶپ وقيتىنىن جاسىرا المايمىز. سوندىقتان, وسىعان قاتىستى تەتٸكتەردٸ قايتا قاراۋ كەرەك. جالپى العاندا, ەلٸمٸزدە دٸن قۇبىلىسىنا مەملەكەتتٸك ورتالىقتاندىرىلعان ساياسات قاجەت» - دەپ پٸكٸرٸن بٸلدٸرگەن بولاتىن. ەڭ باستىسى جاستارىمىزدى ەرتٷرلٸ راديكالدى دٸني اعىمداردىڭ دەسترۋكتيۆتٸ ەسەرٸنەن قورعاۋ ورتاق مٸندەت بولىپ تابىلادى.
باحتييار قارجاۋبايۇلى الپىسباەۆ,
دٸنتانۋشى,
تاراز مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «دٸنتانۋ سەكتورىنىڭ» جەتەكشٸسٸ
