Mal baqqan, jer emgen qarapaiym qazaqtyń tiline úńilseńiz shetel ataýlyrynyń múlde ózgeshe, qalai bolsa solai «berekesiz» dybystalatynyn baiqaisyz. Tráktir, mágázin, prándik, pámpris... Al oqyǵan bilimdileri asa dáldikpen, ár dybysyna deiin «buzbai» dybystaýǵa ári tańbalaýǵa mashyqtanǵan. Traktor, Magazin, prianik, pampers... Sonda shetel ataýlaryn durys atap, durys sóilep turǵan sharýa ma joq álde oqymysty ma? Jat sózge tili kúrmelgendikten sharýa ózinshe atap, belgili bir tildik zańdyqqa súiengen oqymysty qazaq ózinshe dybystai ma? Saýattylyq qaisynda?
Kez kelgen shetel ataýyn durys jazý, durys dybystaý tildik saýattylyqty qajet etedi. Óitkeni olardy tańbalaýdyń óz tártibi, zańdylyǵy bar. Qalai bolsa solai jazý uǵynyqsyzdyqqa, tipti tildi buzýshylyqqa ákep soqtyrady. Buǵan urynbas úshin shetel ataýlaryn tańbalaýda tildegi transkriptsiia men transliteratsiia uǵymdaryn bilip alý shart.
Transkriptsiia – beligili bir tilge tán dybystardy dál berý úshin paidalanatyn jazý, shartty tańba. («Qazaq tiliniń sózdigi» Almaty. 1999)
Mysaly aǵylshyn tilindegi myna sózderdi alyp kóreiik: Gorge Washington [djodj ýoshińtn], America[imeriki], Univercity[iýnivósiti], Computor [kimpiýti].
Baiqap otyrsańyz, munda sózder tupnusqa tilindegidei dálme-dál dybystalatyndai etilip tańbalanǵan. Iaǵni buny aitylýy men dybystalýy túpnusqa tiliniń fonetikasyna barynsha sai, dál ózinshe etip qaitalaý deimiz. Sondyqtan, transkriptsiia bir tildi úirený nemese sol tilde sóileý kezinde paidalanylatyn tildik qural.
Transliteratsiia – belgili bir tilge tán dybysty ekinshi bir tildiń orfografiialyq zańdylyǵyna laiyq belgileý. («Qazaq tiliniń sózdigi» Almaty. 1999)
Mysaly: Gorge Washington [Djordj Vashington] America[amerika], Univercity[ýniversitet], Computor [kompiýter]. Transkriptsiiamen salystyrǵanda bul jerde kerisinshe dybystar túpnusqadaǵydan «buzylyp», «aýytqyp» jetkenin baiqaimyz. Mundai kisi shoshyrlyq «múkistik» shyntýaitynda til zańdylyǵynyń saýatty saqtalýynan kelip shyǵady. Óitkeni siz tilińizde ushyraspaityn, fonologiiasy ózgeshe bop kelgen bóten sóz tulǵasyn materialdy bólshek retinde óz tilińizdegi aqbarattar aǵynyna kiriktirgeli otyrsyz. Olai bolsa bundai jeke sózder sizdiń tildik ereksheligińizge qarai dybystalady ári tańbalanady.
Bizdiń kóbine kóp jyńylysyp jatatyn tusymyz osy ekeýiniń (Transkriptsiia men transliteratsiia) ara jigin ajyrata bermeitinimizde. Mysaly, dýbliaj salasynda osy qatelik kóp kezdesedi. Shet tilderinen aýdarylyp dybystalǵan telehikaialardaǵy ártister men keiipkerlerdiń, jer-sý ataýlaryn transliteratsiia arqyly emes transkriptsiia arqyly túpnusqa tilindegidei etip dybystaý nemese tańbalaý. Qarańyz: Fýrkan ANDYCh, Aicha AIShIN-TÝRAN, Djemal TOKTASh, Stambýl, Kaiser... Eger transliteratsiia zańynda ashyp kórsetilgen, tilimizdegi barshaǵa tanys eń qarapaiym zańdylyqtardy syilai otyryp qaita tańbalar bolsaq: F(P)urqan Anysh, Aisha Aishyn-Turan, Jamal Toqtas, Stambul, Qaise(a)r bolyp shyǵar edi. Búginde bizde buny shetel ataýlaryn «qazaqshaǵa aýdarý» nemese «qazaq etip jiberý» deitin qate túsinik qalyptasqan.
Qazaq baspa-sózinde de osyǵan uqsas qatelikter qaitalanady. «Azattyq radiosynyń» qazaq portalyn qarap otyrsańyz ondaǵy keibir saiasi tulǵalar men jaǵrapiialyq ataýlar qazaq tiliniń grammatikasyna qaishy tańbalanady.
.«Damirbek Asylbekýýlý depýtattyq mandatynan aiyryldy.»
.«19 sáýirde Qyrǵyzstan prezidenti Sooronbai Jeenbekov Sapar Isakovtyń úkimetin otstavkaǵa jiberý týraly jarlyq shyǵarǵan.»
Qazaq tilinde dybystardyń «ýý», «oo», «ee» bop qosarlanyp kelýi «ashshy (ashy)», «túshshy (tushy)», «qatty», «tátti» sózderinde ǵana bolmasa sirek qubylys. Shetel ataýlaryn transliteratsiialaý kezinde «i» árpi kóp jaǵdaida fonetikalyq qalybyn «y» dybysyna ózgertedi ári solai tańbalanady. Sonda, «Damyrbek Asylbekulý(uly) depýtattyq mandatynan aiyryldy.» .«19 sáýirde Qyrǵyzstan prezidenti Soronbai Jenbekov (Saýranbai Jienbekov) Sapar Ysakovtyń úkimetin otstavkaǵa jiberý týraly jarlyq shyǵarǵan.» Sondai-aq, taiaý shyǵys pen qiyr shyǵys elderindegi jer-sý attarynda da osyny eskergen jón siiaqty. Mysaly: Kaiyr – Qaiyr. Irak – Iraq. Kýndýz – Qundyz. Kashmir – Káshmir. Biraq, Pakistan demei Pákistan dep durys jazatynymyz taǵy bar.
Jalpy shetel ataýlary kúni búginge deiin qazaq tilinde tek orys tiline transliteratsiialanǵan nusqalary túrinde qoldanylyp keledi. Jáne bul qazaq jazý emlesine beiresmi túrde ábden ornyǵyp, sińisip alǵan da búkil qazaq aqparat quraldary orys orfografiiasyna ábden bailanǵan. Djordj Vashington, Si Tszinpin, Amerika, ýniversitet, kompiýter. Osy ataýlardyń túpnusqa boiynsha dybystalýyna qaita bir nazar aýdaryp kóreiikshi. Gorge Washington [joj ýoshińtn], 习近平(Xi Jinping)[shin jinpiń] America[imeriki], Univercity[iýnivósiti], Computor [kimpiýti]. Endi múmkin bolsa aýzyńyzdyń óz aýzyńyz ekenin sezine otyryp, jai ǵana qazaq tiliniń fonetikalyq zańdylyǵyna salyp ernińizdi jybyrlatyp kórińizshi. Mine qalai! Júz jyldyń aldyndaǵy oqý kórmegen, qarańǵy qazaqtyń aýzymen shetel sózin tap-taza «byldyrlap» aityp tursyz. Ol ol ma, shetel ataýlarynan qalai bolsa solai súirep shyǵarylyp, baiaǵyda alastalyp kórinbei ketken qazaqtyń tól dybystary – á,ǵ,q,ń,ó,u,ú,i, dybystaryn qaita tirilttińiz. Sonymen bular bylai tańbalanýy kerek edi - Washington [Jorj Ýashyńton], 习近平(Xi Jinping)[shi jynpyń], America[ámirika], Univercity[ónýerstet], Computor [kompitor]. Qalai búlinseńiz de til zańdylyǵy osyǵan mindetteidi. Aitalyq, orys tilinde bul zańdylyq qatań saqtalynady. Garri, Robin Gýd, Govard, Garvard sózderiniń aǵylshyn tilindegi túpnusqasy - Harry, Robin Hood, Howard, Harvard. Osyndaǵy «H[h]» árpi oryssha nusqasynda túgelimen «G» árpine aýysqan. Eger aǵylyshyn men qytai oqyrmandarynan Lev Tolstoidy bilesiz be dep surasńyz, aǵylshyndar Leo Tolostoy-dy, qytailar 列扶托尔撕泰 [lie fý týo er si tai]-dy aityp tursyz ba? – der edi. Bunyń bári tilderdiń fonetikalyq qalybynyń, dybystyq erekshelikteriniń ártúrliliginen kelip shyǵady. Shetel ataýlarynyń tóltilde «buzylyp» aitylýynyń ózi til tabiǵatyna tán zańdylyq.
Demek, transliteratsiiada derbes bolýymyz kerek. Ol múmkindikke jettik te. Qazir kóp tildi meńgergen intelektýaldy áleýetimiz bar. Kez kelgen shetel tilin aralyq tilsiz oqyp, túsine alamyz. Bul shetel ataýlaryna qatysty óz transliteratsiiamyzdy qalyptastyrýdyń taptyrmas alǵy sharty. Bul jaǵynan alǵa basýshylyq ta joq emes. Qytai ataýlaryna qatysty osyny aitýǵa bolady. Buryn orys orfografiiasy boiynsha jazylyp júrgen ataýlar birtindep qazaqshalana bastady. Si Tszinpin – Shi Jynpyń. Pekin –Beijiń, Sintszian –Shynjań. Nankin – Nánjiń. Degenmen, áli de bolsa kei tustarda transkiptsiiadan aryla almai qalatynymyz bar.
Budan bólek, tóltilde balamasy bar keibir sheteldik ataýlar da ushyrasady. Transliteratsiia jasalynyp daiyn turǵan ondai bai qorymyzdy utymdy paidalanýǵa tiispiz. Bulardyń shetel ataýlaryn durys qoldanýda tigizer áseri úlken. Mysaly: Grýziia – Gúrjistan. Moskova – Máskeý. Egipet – Mysyr. Kitai – Qytai. Rossiia – Resei, Iýsýp – Júsip. Selim –Sálim. Sýleiman – Súleimen. Shamshiia –Shámsiia! Leila – Láila...
Jazý saýattylyǵy qalyptasqan tildik zańdylyqqa negizdelgen tájiribe jiyntyǵy. Demek, durys jazý úshin eń aldymen qalyptasqan belgili bir zańdylyqqa súiený kerek. Qatynasqa túsip otyrǵanyńyz shetel sózi ekenine qaramastan ol zańdylyq tek qana óz tilińizdiń zańdylyǵy bolýy shart.
Qarapaiym sharýanyń tilinde ózi uǵynyp jetpese de tildiń qarapaiym jáne kúrdeli zańdylyqtary shartsyz refleks túrinde saqtalǵan. Sondyqtan zańdylyqtyń teoriialyq negizderin tanyp bilýdi qajet epei-aq bir ǵasyr burynǵy qazaqtyń dybystaý mánerin ainytpai qaitalai alady.
Qabshyqbaiuly Naǵyz
.jpg)