شەتەل اتاۋلارىن جازۋدا قانشالىقتى ساۋاتتىمىز?

مال باققان, جەر ەمگەن قاراپايىم قازاقتىڭ تٸلٸنە ٷڭٸلسەڭٸز شەتەل اتاۋلىرىنىڭ مٷلدە ٶزگەشە, قالاي بولسا سولاي «بەرەكەسٸز» دىبىستالاتىنىن بايقايسىز. ترەكتٸر, مەگەزٸن, پرەندٸك, پەمپرٸس... ال وقىعان بٸلٸمدٸلەرٸ اسا دەلدٸكپەن, ەر دىبىسىنا دەيٸن «بۇزباي» دىبىستاۋعا ەرٸ تاڭبالاۋعا ماشىقتانعان. تراكتور, ماگازين, پريانيك, پامپەرس... سوندا شەتەل اتاۋلارىن دۇرىس اتاپ, دۇرىس سٶيلەپ تۇرعان شارۋا ما جوق ەلدە وقىمىستى ما? جات سٶزگە تٸلٸ كٷرمەلگەندٸكتەن شارۋا ٶزٸنشە اتاپ,  بەلگٸلٸ بٸر تٸلدٸك زاڭدىققا سٷيەنگەن وقىمىستى قازاق ٶزٸنشە دىبىستاي ما? ساۋاتتىلىق قايسىندا?

كەز كەلگەن شەتەل اتاۋىن دۇرىس جازۋ, دۇرىس دىبىستاۋ تٸلدٸك ساۋاتتىلىقتى قاجەت ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ ولاردى تاڭبالاۋدىڭ ٶز تەرتٸبٸ, زاڭدىلىعى بار. قالاي بولسا سولاي جازۋ ۇعىنىقسىزدىققا, تٸپتٸ تٸلدٸ بۇزۋشىلىققا ەكەپ سوقتىرادى. بۇعان ۇرىنباس ٷشٸن شەتەل اتاۋلارىن تاڭبالاۋدا تٸلدەگٸ ترانسكريپتسييا مەن ترانسليتەراتسييا ۇعىمدارىن بٸلٸپ الۋ شارت.

ترانسكريپتسييا – بەلٸگٸلٸ بٸر تٸلگە تەن دىبىستاردى دەل بەرۋ ٷشٸن پايدالاناتىن جازۋ, شارتتى تاڭبا. («قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸ» الماتى. 1999)

مىسالى اعىلشىن تٸلٸندەگٸ مىنا سٶزدەردٸ الىپ كٶرەيٸك: Gorge Washington  [دجودج ۋوشيڭتن], America[ٸمەريكٸ],  Univercity[يۋنيۆٶسٸتي], Computor [كٸمپيۋتٸ].

بايقاپ وتىرساڭىز, مۇندا سٶزدەر تۇپنۇسقا تٸلٸندەگٸدەي دەلمە-دەل دىبىستالاتىنداي ەتٸلٸپ تاڭبالانعان.  ياعني بۇنى ايتىلۋى مەن دىبىستالۋى تٷپنۇسقا تٸلٸنٸڭ فونەتيكاسىنا بارىنشا ساي, دەل ٶزٸنشە ەتٸپ قايتالاۋ دەيمٸز. سوندىقتان, ترانسكريپتسييا بٸر تٸلدٸ ٷيرەنۋ نەمەسە سول تٸلدە سٶيلەۋ كەزٸندە پايدالانىلاتىن تٸلدٸك قۇرال.

ترانسليتەراتسييا – بەلگٸلٸ بٸر تٸلگە تەن دىبىستى ەكٸنشٸ بٸر تٸلدٸڭ ورفوگرافييالىق زاڭدىلىعىنا لايىق بەلگٸلەۋ. («قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸ» الماتى. 1999)

مىسالى: Gorge Washington [دجوردج ۆاشينگتون] America[امەريكا], Univercity[ۋنيۆەرسيتەت], Computor [كومپيۋتەر]. ترانسكريپتسييامەن سالىستىرعاندا بۇل جەردە كەرٸسٸنشە دىبىستار تٷپنۇسقاداعىدان «بۇزىلىپ», «اۋىتقىپ» جەتكەنٸن بايقايمىز. مۇنداي كٸسٸ شوشىرلىق «مٷكٸستٸك» شىنتۋايتىندا تٸل زاڭدىلىعىنىڭ ساۋاتتى ساقتالۋىنان كەلٸپ شىعادى. ٶيتكەنٸ سٸز تٸلٸڭٸزدە ۇشىراسپايتىن, فونولوگيياسى ٶزگەشە بوپ كەلگەن بٶتەن سٶز تۇلعاسىن ماتەريالدى بٶلشەك رەتٸندە ٶز تٸلٸڭٸزدەگٸ اقباراتتار اعىنىنا كٸرٸكتٸرگەلٸ وتىرسىز. ولاي بولسا بۇنداي جەكە سٶزدەر سٸزدٸڭ تٸلدٸك ەرەكشەلٸگٸڭٸزگە قاراي دىبىستالادى ەرٸ تاڭبالانادى.

بٸزدٸڭ كٶبٸنە كٶپ جىڭىلىسىپ جاتاتىن تۇسىمىز وسى ەكەۋٸنٸڭ (ترانسكريپتسييا مەن ترانسليتەراتسييا) ارا جٸگٸن اجىراتا بەرمەيتٸنٸمٸزدە. مىسالى, دۋبلياج سالاسىندا وسى قاتەلٸك كٶپ كەزدەسەدٸ. شەت تٸلدەرٸنەن اۋدارىلىپ دىبىستالعان تەلەحيكايالارداعى ەرتٸستەر مەن كەيٸپكەرلەردٸڭ, جەر-سۋ اتاۋلارىن ترانسليتەراتسييا ارقىلى ەمەس ترانسكريپتسييا ارقىلى تٷپنۇسقا تٸلٸندەگٸدەي ەتٸپ دىبىستاۋ نەمەسە تاڭبالاۋ. قاراڭىز: فۋركان اندىچ, ايچا ايششين-تۋران, دجەمال توكتاشش, ستامبۋل, كايسەر... ەگەر ترانسليتەراتسييا زاڭىندا اشىپ كٶرسەتٸلگەن, تٸلٸمٸزدەگٸ بارشاعا تانىس ەڭ قاراپايىم زاڭدىلىقتاردى سىيلاي وتىرىپ قايتا تاڭبالار بولساق: ف(پ)ۇرقان انىش, ايشا ايشىن-تۇران, جامال توقتاس, ستامبۇل, قايسە(ا)ر بولىپ شىعار ەدٸ. بٷگٸندە بٸزدە بۇنى شەتەل اتاۋلارىن «قازاقشاعا اۋدارۋ» نەمەسە «قازاق ەتٸپ جٸبەرۋ» دەيتٸن قاتە تٷسٸنٸك قالىپتاسقان.

قازاق باسپا-سٶزٸندە دە وسىعان ۇقساس قاتەلٸكتەر قايتالانادى. «ازاتتىق راديوسىنىڭ» قازاق پورتالىن قاراپ وتىرساڭىز ونداعى كەيبٸر ساياسي تۇلعالار مەن جاعراپييالىق اتاۋلار قازاق تٸلٸنٸڭ گرامماتيكاسىنا قايشى تاڭبالانادى.

.«داميربەك اسىلبەكۋۋلۋ دەپۋتاتتىق مانداتىنان ايىرىلدى.»  

.«19 سەۋٸردە قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سوورونباي جەەنبەكوۆ ساپار يساكوۆتىڭ ٷكٸمەتٸن وتستاۆكاعا جٸبەرۋ تۋرالى جارلىق شىعارعان.»

قازاق تٸلٸندە دىبىستاردىڭ «ۋۋ», «وو», «ەە» بوپ قوسارلانىپ كەلۋٸ «اششى (اششى)», «تٷششى (تۇششى)», «قاتتى», «تەتتٸ» سٶزدەرٸندە عانا بولماسا سيرەك قۇبىلىس. شەتەل اتاۋلارىن ترانسليتەراتسييالاۋ كەزٸندە «ي» ەرپٸ كٶپ جاعدايدا فونەتيكالىق قالىبىن «ى» دىبىسىنا ٶزگەرتەدٸ ەرٸ سولاي تاڭبالانادى. سوندا, «دامىربەك اسىلبەكۇلۋ(ۇلى) دەپۋتاتتىق مانداتىنان ايىرىلدى.» .«19 سەۋٸردە قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سورونباي جەنبەكوۆ (ساۋرانباي جيەنبەكوۆ) ساپار ىساكوۆتىڭ ٷكٸمەتٸن وتستاۆكاعا جٸبەرۋ تۋرالى جارلىق شىعارعان.» سونداي-اق, تاياۋ شىعىس پەن قيىر شىعىس ەلدەرٸندەگٸ جەر-سۋ اتتارىندا دا وسىنى ەسكەرگەن جٶن سيياقتى. مىسالى: كايىر – قايىر. يراك – يراق. كۋندۋز – قۇندىز. كاشمير – كەشمٸر. بٸراق, پاكيستان دەمەي پەكٸستان دەپ دۇرىس جازاتىنىمىز تاعى بار.

جالپى شەتەل اتاۋلارى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قازاق تٸلٸندە تەك ورىس تٸلٸنە ترانسليتەراتسييالانعان نۇسقالارى تٷرٸندە قولدانىلىپ كەلەدٸ. جەنە بۇل قازاق جازۋ ەملەسٸنە بەيرەسمي تٷردە ەبدەن ورنىعىپ, سٸڭٸسٸپ العان دا بٷكٸل قازاق اقپارات قۇرالدارى ورىس ورفوگرافيياسىنا ەبدەن بايلانعان. دجوردج ۆاشينگتون, سي تسزينپين,  Aمەريكا,  ۋنيۆەرسيتەت, كومپيۋتەر. وسى اتاۋلاردىڭ تٷپنۇسقا بويىنشا دىبىستالۋىنا قايتا بٸر نازار اۋدارىپ كٶرەيٸكشٸ. Gorge Washington  [جوج ۋوشيڭتن], 习近平(Xi Jinping)[شين جينپيڭ]  America[ٸمەريكٸ],  Univercity[يۋنيۆٶسٸتي], Computor [كٸمپيۋتٸ]. ەندٸ مٷمكٸن بولسا اۋزىڭىزدىڭ ٶز اۋزىڭىز ەكەنٸن سەزٸنە وتىرىپ, جاي عانا قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىعىنا سالىپ ەرنٸڭٸزدٸ جىبىرلاتىپ كٶرٸڭٸزشٸ. مٸنە قالاي! جٷز جىلدىڭ الدىنداعى وقۋ كٶرمەگەن, قاراڭعى قازاقتىڭ اۋزىمەن شەتەل سٶزٸن تاپ-تازا «بىلدىرلاپ» ايتىپ تۇرسىز. ول ول ما, شەتەل اتاۋلارىنان قالاي بولسا سولاي سٷيرەپ شىعارىلىپ, باياعىدا الاستالىپ كٶرٸنبەي كەتكەن قازاقتىڭ تٶل دىبىستارى – ە,ع,ق,ڭ,ٶ,ۇ,ٷ,ٸ, دىبىستارىن قايتا تٸرٸلتتٸڭٸز. سونىمەن بۇلار بىلاي تاڭبالانۋى كەرەك ەدٸ -  Washington  [جورج ۋاشىڭتون], 习近平(Xi Jinping)[شي جىنپىڭ], America[ەمٸريكا],  Univercity[ٶنۋەرستەت], Computor [كومپيتور]. قالاي بٷلٸنسەڭٸز دە تٸل زاڭدىلىعى وسىعان مٸندەتتەيدٸ. ايتالىق, ورىس تٸلٸندە بۇل زاڭدىلىق قاتاڭ ساقتالىنادى. گارري, روبين گۋد, گوۆارد, گارۆارد سٶزدەرٸنٸڭ اعىلشىن تٸلٸندەگٸ تٷپنۇسقاسى - Harry, Robin Hood, Howard, Harvard. وسىنداعى «H[ح]» ەرپٸ ورىسشا نۇسقاسىندا تٷگەلٸمەن «گ» ەرپٸنە اۋىسقان. ەگەر اعىلىشىن مەن قىتاي وقىرماندارىنان لەۆ تولستويدى بٸلەسٸز بە دەپ سۇراسڭىز, اعىلشىندار Leo Tolostoy-دى, قىتايلار 列扶托尔撕泰 [ليە فۋ تۋو ەر سي تاي]-دى ايتىپ تۇرسىز با? – دەر ەدٸ. بۇنىڭ بەرٸ تٸلدەردٸڭ فونەتيكالىق قالىبىنىڭ, دىبىستىق ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ ەرتٷرلٸلٸگٸنەن كەلٸپ شىعادى. شەتەل اتاۋلارىنىڭ تٶلتٸلدە «بۇزىلىپ» ايتىلۋىنىڭ ٶزٸ تٸل تابيعاتىنا تەن زاڭدىلىق.

دەمەك, ترانسليتەراتسييادا دەربەس بولۋىمىز كەرەك. ول مٷمكٸندٸككە جەتتٸك تە. قازٸر كٶپ تٸلدٸ مەڭگەرگەن ينتەلەكتۋالدى ەلەۋەتٸمٸز بار. كەز كەلگەن شەتەل تٸلٸن ارالىق تٸلسٸز وقىپ, تٷسٸنە الامىز. بۇل شەتەل اتاۋلارىنا قاتىستى ٶز ترانسليتەراتسييامىزدى قالىپتاستىرۋدىڭ تاپتىرماس العى شارتى. بۇل جاعىنان العا باسۋشىلىق تا جوق ەمەس. قىتاي اتاۋلارىنا قاتىستى وسىنى ايتۋعا بولادى. بۇرىن ورىس ورفوگرافيياسى بويىنشا جازىلىپ جٷرگەن اتاۋلار بٸرتٸندەپ قازاقشالانا باستادى. سي تسزينپين – شي جىنپىڭ. پەكين –بەيجٸڭ, سينتسزيان –شىنجاڭ. نانكين – نەنجٸڭ. دەگەنمەن, ەلٸ دە بولسا كەي تۇستاردا ترانسكيپتسييادان ارىلا الماي قالاتىنىمىز بار.

بۇدان بٶلەك, تٶلتٸلدە بالاماسى بار كەيبٸر شەتەلدٸك اتاۋلار دا ۇشىراسادى.  ترانسليتەراتسييا جاسالىنىپ دايىن تۇرعان ونداي باي قورىمىزدى ۇتىمدى پايدالانۋعا تيٸسپٸز. بۇلاردىڭ شەتەل اتاۋلارىن دۇرىس قولدانۋدا تيگٸزەر ەسەرٸ ٷلكەن. مىسالى: گرۋزييا – گٷرجٸستان. موسكوۆا – مەسكەۋ. ەگيپەت – مىسىر. كيتاي – قىتاي. روسسييا – رەسەي, يۋسۋپ – جٷسٸپ. سەليم –سەلٸم. سۋلەيمان – سٷلەيمەن. شامشييا –شەمسييا! لەيلا – لەيلا...

جازۋ ساۋاتتىلىعى قالىپتاسقان تٸلدٸك زاڭدىلىققا نەگٸزدەلگەن تەجٸريبە جيىنتىعى. دەمەك, دۇرىس جازۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن قالىپتاسقان بەلگٸلٸ بٸر زاڭدىلىققا سٷيەنۋ كەرەك. قاتىناسقا تٷسٸپ وتىرعانىڭىز شەتەل سٶزٸ ەكەنٸنە قاراماستان ول زاڭدىلىق تەك قانا ٶز تٸلٸڭٸزدٸڭ زاڭدىلىعى بولۋى شارت.

قاراپايىم شارۋانىڭ تٸلٸندە ٶزٸ ۇعىنىپ جەتپەسە دە تٸلدٸڭ قاراپايىم جەنە كٷردەلٸ زاڭدىلىقتارى شارتسىز رەفلەكس تٷرٸندە ساقتالعان. سوندىقتان زاڭدىلىقتىڭ تەورييالىق نەگٸزدەرٸن تانىپ بٸلۋدٸ قاجەت ەپەي-اق بٸر عاسىر بۇرىنعى قازاقتىڭ دىبىستاۋ مەنەرٸن اينىتپاي قايتالاي الادى.

قابشىقبايۇلى ناعىز