Biylǵy jyly táýelsiz el atanǵanymyzǵa shirek ǵasyr tolady. Shirek ǵasyr tarihi ólshemmen alǵanda teńizdiń tamshysyndai bolǵanymen, Qazaqstannyń osy kezeńde júrip ótken joly ǵasyrlarmen para-par ekenin jurt kórip te, aityp ta júr.
Bizdiń aitpaǵymyz – tarih úshin qas-qaǵym sátke barabar osyndai qysqa merzimde dúnie júzindegi damyǵan elý eldiń qatarynan kórinip, endigi kezekte álemdegi aldyńǵy qatarly 30 eldiń sanatyna enýdi kózdep otyrǵan elimizdi bir kezderi alynbas qamaldai kórinetin biikterge zor jigermen bastap kele jatqan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń el basqarýdaǵy, alys-jaqyn kórshi memlekettermen qarym-qatynastaǵy utqyr da kóregen saiasatyna, qajet kezinde qiynnan qiystyryp, sóz taýyp, jol taýyp ketetin tapqyrlyǵyna, kerek jerinde almas qylyshtai kesip túsetin ótkirligine, astarly oilary men oryndy ázil-qaljyńdaryna den qoiý.
Elbasymyzdyń Resei siiaqty ejelgi kórshi ári alpaýyt memleketpen tatý bolýǵa, alys-beristi kóbeitýge basa nazar aýdaratyny belgili. Alaida táýelsiz Qazaqstannyń basshysy retinde qajet kezinde printsipshil kózqaras ustanatynyn atalǵan elmen kezdesýler men kelissózder júrgizý barysynda únemi baiqalyp otyrady. Mysaly, kezinde Resei Prezidenti bolǵan B.N.Eltsin bizdiń Elbasymyzǵa mynadai suraq qoiypty: «Nursultan Ábishuly, ekonomikanyń qazirgidei qiyn kezinde astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý ne úshin kerek boldy?». Sonda Nursultan Ábishuly: «Sizge, Máskeýge jaqyn bolý úshin» dep, astarly ázilmen jaýap bergen eken.
Taǵy bir áńgime barysynda B.N. Eltsin asa iri munai qory bar Kaspii teńizindegi kenishke qyzyǵýshylyq tanytyp: «Nursultan Ábishuly, osy kenishti Reseige berseńizshi…» depti. Sonda bizdiń Prezident: «Onda bizge Orynbordy oblysymen qosa bere qoiyńyzdar», – dese kerek. Mundai kútpegen jaýapqa shamdanyp qalǵan B.N. Eltsin: «Sonda qalai, Qazaqstannyń Reseige territoriialyq talaby bar bolǵany ma?» dep tańdanǵan keiip tanytypty. Nursultan Ábishulynyń: «Reseige territoriialyq talabymyz joq. Jái, Orynbordyń bir kezde Qazaqstannyń alǵashqy astanasy bolǵanyn aitqanym ǵoi…» degen utymdy sózinen keiin qarqyldap kúlip jiberipti.
Kaspii teńiziniń mańaiyndaǵy shekara shebin bólisý kezinde Resei Prezidenti ádildikke qulaq asyp, Qazaqstan tarapynyń aitqandaryna ikemdele bastaǵan tusta ministrleri Boris Nikolaevichti ońasha áketip, aldyńǵy pikirinen ainyta beredi eken. Muny baiqap qalǵan Nursultan Ábishuly birde B.N. Eltsinge bylai depti: «Boris Nikolaevich, biz osy nege óz ministrlerimiz ben kómekshilerimizdiń aitqanyna kóne berýimiz kerek? Olardyń mindeti usynys berý ǵana emes pe? Aqyrǵy sheshimdi myna bizder – prezidentter qabyldaýymyz kerek qoi!..». Osydan keiin Kaspii mańyndaǵy shekarany bólisý anaǵurlym jeńildep ári bizdiń paidamyzǵa qarai tez sheshimin taýypty. Jáne bir kelissóz barysynda B.N. Eltsinniń: «Kaspii teńizindegi Qurmanǵazy munai kenishin aǵa-ini bolyp bóliseiik» degen emeýrinine Elbasy: «70 jyl aǵa-ini bolyp bólistik qoi, endi ádildikpen bóliseiik», – dep tóte jaýap qaiyrǵan eken.
Elbasy óziniń mámilegerlik qasietin «Baiqońyr» ǵarysh ailaǵyna qatysty kelissózder barysynda da kórsetti. Qazaqstandyqtar jalǵa berýge 200 mln dollar surady. Resei jaǵy muny kópsinip, ǵarysh ailaǵyn Qazaqstanǵa qaldyrǵany úshin ailaqty tegin paidalanýdy usyndy. Uzaqqa sozylǵan kelissózderden keiin B.N.Eltsin 50 mln dollar tóleýge kelisedi. Sonda Nursultan Ábishulynyń: «Boris Nikolaevich, jaldaý aqysyn 100 mln. dollar deńgeiinde belgileiik, buǵan qosa 15 mln dollar dostyǵymyz úshin bolsyn» degen oryndy ýájine Resei Prezidenti kelisimin bergen eken.
Italiiaǵa barǵan bir saparyndaǵy el basshylarymen kezdesýinde aitqan myna bir pikiri de Prezidenttiń astarly oiyn pash etedi: «K.Marks «Kapitaldy» jáne «Manifesti» jazdy. «Kapitaldy» alyp qaldyńyzdar da, eles bolyp bastalǵan «Manifesti» bizge jiberdińizder. Biz sol elesten áli qutyla almai júrmiz» depti. Shynynda da solai ǵoi. Sanada 70 jyl sairandaǵan «kommýnizm elesinen» qutylý ońai sharýa bolyp turǵan joq.
Astarly oimen ádiptelip, áńgimege qatysýshylardyń kóńilin bir serpiltip tastaityn mundai sátterdi Prezident ómirinen kóptep kezdestirýge bolady. Aita bersek, Prezidenttiń tapqyrlyǵy men ótkirligine kýá bolatyn mysaldar jetkilikti.
Elbasynyń muhittyń ar jaǵyndaǵy alyp el, alpaýyt memleket – Amerika Qurama Shtattaryna sapary kezindegi áńgimesi, dúniejúziniń № 1 derjavasynyń basshysy kishi Dj. Býshpen, onyń ákesi, AQSh-tyń eks-prezidenti úlken Býshpen teń dárejedegi jarasymdy ázil-qaljyńy, qazaqy sóz saptaýy adamdy ózine eriksiz baýraidy. Mysaly, AQSh-qa resmi sapary kezinde kádimgi qazaqy saltpen aldymen úlken Býshqa sálem berýi, al eks-prezidenttiń Nursultan Ábishulyn qushaq jaia qarsy alyp, quraq ushyp qonaq etýi, kishi Djordj Býshtyń uiyqtaityn tósegine jatqyzýy, bizdiń Elbasymyzdy ózimsine sóilep, tilin almasa, kishi Býshty, iaǵni ulyn beldikpen tartyp-tartyp alatynyn aityp ázildeýi, úlken katermen ashyq muhitqa serýenge alyp shyǵýy, birge serýendeý úshin úi-ishin aqtaryp júrip, Nurekeńniń aiaǵyna shaq keletin krossovka taýyp berýi, Nurekeńniń «Quddy qudalarymyzǵa kelgendei boldyq qoi» dep qaljyńdaýy, Vashingtonda AQSh Prezidentimen kezdesýi, Amerika basshysynyń Nursultan Ábishulyn aqjarqyn kóńilmen qarsy alýy – osynyń bári Elbasymyzdyń boiyndaǵy qaitalanbas qasietterdiń kórinisi emes pe.
Búginde el, jer, táýelsizdik týraly Prezident N.Á. Nazarbaev aitqan tereń tolǵaýlar halyq arasynda qanatty sózge ainalyp, eldiń jasyn da, jasamysyn da otanshyldyqqa, elin, halqyn súiýge tárbieleitin baǵyt bolyp otyr. Olardyń bir parasy mynadai bolyp keledi:
– Búgingi bizdiń táýelsizdigimizdiń qainar kózi qazaq halqynyń san ǵasyrlar boiy kúresinde, azattyqqa umtylǵan qaisarlyǵynda jatyr.
– Táýelsizdik týyn tigýge qanshalyqty qajyr-qairat kerek bolsa, ony qulatpai saqtap qalýǵa sonshalyqty qajyr-qairat kerek.
– Óz memleketimiz úshin maqtanysh sezimine bólenip, birtutas otbasy sezimin sezinýge, qazir búkil dúnie júzi biletin respýblika – Týyn, Eltańbasyn, Gimnin ardaqtap, qurmetteýge tiispiz.
– El bolý úshin ulttyq rýh, ulttyq qasiet jáne ultqa degen senim bolýy kerek.
– Eldik te, erlik siiaqty syn saǵatta tanylady. El birligi – eń asyl qasiet.
– Qazaq tarihynda búgingi urpaq uialatyn eshnárse joq – ol tulpar tuiaǵymen jazylǵan.
– Taǵdyr qazaqqa qyryn qaramaǵan: jer de bergen, ken de bergen, el de bergen, er de bergen.
– Elińniń uly bolsań, elińe janyń ashysa, azamattyq namysyń bolsa, qazaqtyń ulttyq jalǵyz memleketiniń nyǵaiyp-kórkeiýi jolynda jan terińdi syǵyp júrip, eńbek et. Jerdiń de, eldiń de iesi óziń ekenińdi umytpa!
Bir tańǵalarlyǵy, Elbasy qalyń áleýmet aldynda sóilegen sózinde únemi halyqtyń dana sózderin kelistire, qiynnan qiystyra otyryp, qaǵidalardy oryndy ári utymdy qoldanyp, sóz mánerin qubylta túrlendirip, árlendirip paidalanady. Sonyń arqasynda oilaǵan oiyn tolyqqandy jetkizip qana qoimai, ony tyńdaýshysynyń qulaǵyna quiyp, sanasyna sińirip jiberetinine talai kýá boldym. Tálimdi sóilep, tájiribe kórsetý degen osy shyǵar. Máselen: «Bes saýsaq birikpei, ine ilikpeidi» dep máteldeýi, barlyq oiǵa alǵan iske birigip, uiymshyldyqpen jumyla kirissek, alynbaityn qamal, aspaityn asý joq ekendigin uǵyndyryp tur emes pe. Nemese «Yrys aldy – yntymaq» deýi de aýyzbirshilik bolsa, qazanymyzdyń ortaimaitynyn, nesibemizdiń shashylmaitynyn, yrysymyzdyń arta túsetindigin meńzeidi. Endi birde «Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaraiyq», dep barsha qazaqstandyqtardy birigýge, birlesip eńbek etýge, tynyshtyqqa, beibitshilikke shaqyrady.
Elbasymyz Allanyń aq jolyn dáriptep, eldi meiirbandyqqa shaqyrý jolynda da kóp eńbek sińirip, meshitterdiń boi kóterýine yqpal etip keledi. Osy oraida Prezidenttiń Mekkege saparynda bolǵan oqiǵa oiǵa oralady. Barsha musylmannyń Alla aldyndaǵy bes paryzynyń birin óteitin jeri – Mekkede talaidan beri bir tamshy tambai, qýańshylyq bolyp, el jaýyndy zaryǵa kútip otyrǵanda, Nursultan Ábishulynyń barǵan sátinde Allanyń nury jańbyr bolyp jaýyp, tabiǵattyń mundai qubylysyna arab eli tań qalypty.
Sondai-aq, qasietti Qaǵbada jóndeý jumystarynyń júrgizilýine orai oǵan eshkimniń kirýine ruhsat berilmei otyrǵanda Saýd Arabiiasynyń koroli Fath Ál Saýd Qazaqstan Prezidentine erekshe qurmet kórsetip, Qaǵbanyń esigin ashyp berip turyp: «Alladan tilek tileseńiz qazir, qazir bolmasa keiin tilegińizdi beredi» degen bolatyn. Keiin qasietti Qaǵbany aralap shyqqan soń «Alladan ne suradyńyz?» degen saýalǵa Elbasynyń «Elime, halqyma, qazaǵyma bereke-birlik, Allanyń nury jaýǵai» dep tiledim degeni muqym qazaq jurtshylyǵynyń kókeiinde áli júr.
2015 jyly Qytaidyń Japoniiadan azattyq alýyna 70 jyl tolýyna orai Qytai jerindegi uly toiǵa dúnie júziniń 20-dan astam memleketteriniń birinshi basshylary bardy. Resmi kezdesýlerdiń barlyǵynda memleket basshylary tobynyń kósh basynda úsh basshy – Qytai eliniń basshysy Si Tszinpin, Resei Prezidenti V.V. Pýtin jáne bizdiń Elbasymyz N.Á. Nazarbaev júrdi. Alyp qos derjavanyń kórshisi Qazaq eli Prezidentiniń shoqtyǵy biik joǵary bedelin osy joly taǵy baiqadyq. Buǵan súisindik. Ári halqymyzdy osyndai dana basshynyń basqaryp otyrǵanyna qýanyp, táýbe dedik.
Qytai elinde júrgende ana bir jyldary Elbasymyzdyń osy alyp elmen shekara máselesin talqylaýdaǵy mámilegerlik sheberligi, shetin de názik osy problemany sheshýdegi tapqyrlyǵy, eki taraptyń da kóńilinen shyǵatyn oilardy ortaǵa tastai otyryp, sol kezdegi Qytai basshysy Tszian Tszeminmen ejelden syrlas adamdai tize qosyp, «Dýdarai» ánin birde qazaq tilinde, birde qytai tilinde kezek shyrqasyp, aqyry, sonaý patshalyq Resei tusynan, odan beride keńestik kezeń kezinde sheshimin tappaǵan qazaq-qytai shekarasy birjola, túbegeili sheshimin tapqanyn eske túsirdim. Eske túsirdim de Nursultan Ábishulynyń nebir túiindi máselelerdi maidan qyl sýyrǵandai airyqsha eptilikpen tarqatatyn, dúniejúzindegi men degen kóptegen basshylardyń boiynan tabyla bermeitin osyndai qasietine ári súisindim, ári boiymdy ózimizdiń Elbasymyzǵa degen maqtanysh sezimi kernedi.
Prezidenttiń ómirin qazaq epostarynda aitylatyn «shapqan saiyn órlegen» sáigúliktermen salystyrýǵa bolady. Aýyzdyǵymen alysyp, báigeniń aldyn bermeitin qas júiriktiń óz boiynan tabylǵan asyl qasietin halqyna da darytyp, az jyldardyń ishinde Qazaqstandy dúniejúziniń dúbirli básekesinde alda júrgen elý eldiń qataryna mejeli 2030-dyń ornyna merziminen áldeqaida buryn qosty. Osy jeter dep, toqmeiilsimei, 2050 jylǵa deiin Qazaqstannyń álemdegi ozyq otyz eldiń qatarynan kórinýi jolyndaǵy dúbirli bir jarysty jáne bastap berdi. Boiyndaǵy muqalmas jigerdi ózgelerge de daryta bilgen dara tulǵanyń bul jarqyn bastamasynyń da sátimen sabaqtasatynyna esh kúmán joq. Buǵan onyń el ishindegi kúrmeýi qiyn kúrdeli máselelerdi de, aýqymy keń álemdik máselelerdi de sheshýdiń ótimdi tustaryn der kezinde tap basyp aityp, jurttyń bárin ári tánti etetin, ári bir serpiltip tastaityn jarqyn da alǵyr minezi kýá.
Prezident osylai dep qana qoimai, óziniń de úlgi-ónege kórsetip júrgenin jurtshylyq biletin bolar. Ásirese 2015 jyly ol kisi qazaq tiliniń mártebesin airyqsha biiktetti. Atap aitqanda jiyrma jetinshi qyrkúiek kúni Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Birikken Ulttar Uiymynyń minberinen týǵan tilimizde baiandama jasady. Nursultan Ábishulynyń BUU-nyń mártebeli minberinen sóilegen sózi sol zamat halyqaralyq alty tilge aýdarylyp, ony dúniejúzinen kelgen 193 eldiń memleket basshylary tyńdady. Qazaqtyń qunarly ári shuraily tilinde ekonomikalyq daǵdarystyń kúsheiip, dúnie myń qubylyp dúbirlep jatqan tustaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýdiń túiindi tetigi qulaqqa quiylyp aityldy. Sondai-aq, jer betinde beibitshilikti saqtaý, HHI ǵasyrda iadrosyz álem tujyrymdamasyn jasaý týraly ustanymdar men usynystar, Qazaqstannyń iadrolyq jarylystarǵa tyiym salǵan el retinde iadrolyq qarýdan bas tartqan memleket ekendigi Prezident tarapynan qazaq tilinde jariia etilgenin tolǵanbai aita almaisyń. Bul qadam, sóz joq, Elbasymyzdyń Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna jasaǵan tamasha tarihi tartýy bolǵanyn barsha qazaqstandyqtar qýana qabyldady.
Elimen etene Prezident bir sózinde bylai degen edi:
«Egemen bolmai, el bolmas» degendei, biz azattyq jyldarynda shyn máninde uly joldan óttik. Táýelsizdik kezeńi – biz úshin ǵasyrlar júgin arqalaǵan ǵalamat kezeń. Kezinde Kerei men Jánibekke ilesip shyqqan halyqtyń uzyn sany 200 myń shamasynda eken. Búgingi kúni sol qazaqtyń qatary jer júzinde 15 millionnan asyp jyǵyldy. Al eger qazaq ótken ǵasyrdyń asharshylyǵyna ushyramasa, ótken soǵysta qyrylmasa qansha bolar edi? Qazaqtyń óz ishindegi bereke-birligi kúshti bolýy kerek. Danyshpan Abaidyń: «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń istiń bári bos» degen ósietin árdaiym esten shyǵarmaiyq, ardaqty aǵaiyn. Alda qandai syn-qaterler kútip tursa da birligimizdiń arqasynda bizdiń bolashaǵymyz búgingiden de jarqyn dep kámil senimmen aita alamyn», – dep edi. Buǵan bizdiń alyp-qosarymyz joq.
Ómirzaq OZǴANBAEV,
«Ardagerler uiymy» respýblikalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi
tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor
.jpeg)