Sherhan Talap. Qazaq aqyl-oiynyń qýaty qandai?

«Aqyl aqyldan qýat alady». Osy bir shyǵys danalyǵy túrli oiǵa jeteleidi. Kúlli adam­zattyń rýhani kemeldenýi dáýir­lerdiń bulqynysynda, sýsyma ýaqyt silkinisinde paida bolǵan, mańdaiy jarqyraǵan «jalǵyzdardyń» taǵdyr-tá­leiine bailaýly. 

Tarih tulǵalar esiminen turatynyndai, álemniń aqyl-parasat ólshemi dúniia syryn uǵynǵan uly jara­tylystyń paiym tarazysyna táýeldi. Bizge qyzyǵy: adamzat aqyl-oiynyń alyp arnasyna san ta­raý joldan kelip qosylǵan oilar aǵyny qai tustan ekpindep soǵady? Batys pen Shyǵys aqyl-oiynyń ozyǵy men tozyǵy qaisy? Sonyń ishinde, qazaq topyraǵy tapqan urpaq alyp arnaǵa tamshydai bol­syn úles qosa aldy ma? Jáne ol nesimen qundy? Oilai ber­seń, túpsiz suraqtyń shylaýyna shyrmalasyń...

Álem bizdi kim dep tanidy? Adamzattyń ortaq qazanyna qai qazynamyzdy saldyq? Ǵylym men tehnika, basqa da túrli salalardy aitpaǵanda, ádebiet pen mádenietimizdiń shyqqan biigi qaisy? 

Abaidy arqa tutamyz. Maǵ­janǵa moiyn buramyz. Áýe­zovti kómekke shaqyramyz. Kúl­li álem tanidy dep keýde qaǵa­myz. Shyntýaitynda, qazaq áde­bietiniń sheńber buzyp, shetel sharlap ketpegenin moiyndaǵan jón. Qazaq jaýharlaryn álemdi aitpaǵanda, túrki elderi túgel tanyp bolǵan joq. Bar kináni aýdarma salasynyń júieli jumys jasamaýynan kórersiz. Ol da bar. Enjar biliktiń qulyqsyzdyǵyna ókpe artqannan qairan ne?.. 

Rýhaniiattan irge bólýdiń zarda­by mańdaiǵa tigende ǵana baǵdar aiqyndai basta­dyq. Qazaqty jahanǵa áigileýdiń jos­pary quryldy. Árine, Elbasy tap­syrmasymen. Týra maǵy­nasyndaǵy «rýhani jańǵy­rý­dyń» qajettiligin anyq sezin­dik. «Jahandaǵy zamanaýi qazaq­standyq mádeniet» jobasy iske asa bastady. Seń qozǵalǵandai bol­dy. Qazaq ádebieti álem tilderine aýdarylmaq-dúr. Qa­lam­­gerlerimiz BUU-nyń al­ty tilinde (aǵylshyn, orys, qy­­tai, ispan, arab jáne frantsýz) sóileýi kerek. Qamal alardai qar­qynymyz bar. Jumys toby ókilderi «táýel­sizdik jyl­daryndaǵy eń ozyq shy­ǵarma­lardy iriktep alamyz» dep bilek sybana kirisip te ketti. Ara­synda alyptar shoǵyry da bar. Hosh. Bizdi alańdatatyny: Kim­di aýdarý kerek? Kimge aýdartý kerek? 

* * *

Keshe ǵana jarty álemdi kitap­pen jarylqap otyrǵan Amazon dúkenderin sholyp shyqtyq. Qazaq avtorlarynyń qanshasy tur deisiz ǵoi. Saýsaqpen sanarlyq. Ábdi-Jamil Nurpeiistiń «Sońǵy paryzy» (Final Respects) men «Qan men ter» (Blood and Sweat) romany, Záýre Bataeva aýdarǵan Didar Amantaidyń shyǵarmalar jinaǵy, Gerold Belgerdiń, Berdibek pen Muqaǵalidyń aýdar­masyn ǵa­na kózimiz shaldy. Bunyń ózi bir­neshe jyl buryn aýdarylǵan shyǵar­malar. Árine «álem tany­ǵan qazaq ádebieti» úshin bul óte az. Bálkim biz durys baǵamdai almadyq. Kúni keshe Oralhannyń «Kisi kiik» atty kitaby aǵylshyn tiline aýdaryldy. Qazaq PEN-klýby Mahambet pen Qasymnyń, Qadyr Myrza Áli men Muhtar Maǵaýinniń shyǵarmalaryn tár­ji­malaýǵa talaptanyp otyr eken. Iske sát deimiz. Tek aýdarma sapasyna salǵyrt qaramai, yj­dahat­tylyqpen jumys jasasa deisiń. Áitpese Keńes kezinde birneshe márte aýdarylǵan avtorlardy qai­talap basa berýden abyroi tapqan joqpyz. 

Shetel tiline aýdarylatyn avtor­lardy irikteýde ashyqtyq kerek. Barmaq basty, kóz qys­tylyqpen tamyr-tanystyqqa tý ustatý – áp-ásem bastamanyń bere­kesin qashyrady. Kerek bolsa, «qyzyl shekpenin» jelbegei jamylyp, eski súrleýdiń etegine sájde qylǵan jazarmandar­dy kúre­singe tastaýǵa týra keledi. Ar­naiy komissiiaǵa artylar júk aýyr. Jeri men tegine qa­ramai-aq, qazaq aqyl-oiyn álem­ge tanytar tulǵalardy topqa qo­sýy qajet. Tizimge Áýezov bas­taǵan alyptarymyz, 1960-90 jyl­dardaǵy qazaq ádebietiniń kór­nekti ókilderi eneri anyq. Odan keiin jastardyń jaqsy shy­ǵarmalary suryptalady. Tizim meilinshe qysqa bolsa da, álem oqyrmandaryna uialmai usynar dúnielerimiz aýdarylsa bolǵany. 

* * *

Birde aqyn Gúlnár Salyq­bai jastarmen kezdeskende: «Tsve­taevanyń «Ia ten tenei» degen óleńin men «kóleń­ke­niń iesimin» dep aýdardym. Áit­pese ony tikelei «kóleńkeniń kóleń­kesimin» dep aýdara salýǵa bolady. Meniń aýdarmamdy oqyǵan ádebietshi Amantai Shárip: «Kó­leń­keniń iesimin» degeniń keremet qoi. Tsvetaevaǵa qalai qiia saldyń?» – deidi. Qyzyǵyp, Tsve­taevanyń 5-6 óleńin aýdardym. Keiin onyń kitabyn qazaqsha shy­ǵaratyn bolyp, óleńderin tapsyryspen aýdardym. Arnaiy aýdar­ǵandarym ózime unamaidy. Negizi aýdarma jasaý qiyn. Aqyn­nyń minezi kórinip turýy kerek, qazaq oqysa jatyq oqylýy da shart» degeni bar. Aýdarma jasaý – týyndyny ózge tilge qotara salý emes. Sońǵy kezde meniń keibir zamandastarym jii aýdarma jasap júr. Árine qazaq oqyrmany úshin jaqsy olja. Alaida mátinniń maǵynasynan aýyt­qyp, avtorǵa qiianat jasamasa deisiń. Sózdi aýdarý men oi­dy aýdarý – eki bólek júk artady. Saiyp kelgende, budan avtor zar­dap shegedi, bútin týyndy búlinedi. 

Budan kelip, aýdarma sapasy týraly ózekti másele bas kóteredi. Jabylyp júrip jaq­sy shyǵarmalardy tańdap alar­myz-aý, olardyń ózge tilde kibir­­tiktemei kósilip keterine kim ke­pildik beredi? Jaýapty or­­gan jazýshylarymyzdyń óz deń­geiinde aýdarylýyna «qorǵan» bola ala ma? Álde naý­qanshyldyqpen tapsyrma oryn­daýdyń ozyq úlgisin kórseter «pysyqailarǵa» iek artamyz ba? Qazaq bolmysyn túsinbei, tildiń máni men maǵynasyna boi­lai almaityn delitant aýdar­mashylarǵa tizgin bersek, sonsha tyrashtanýdan qandai qaiyr bolmaq?! 

Kináni ózgeden izdeýge peiil­dimiz ǵoi. Qarapaiym qaǵidalarǵa jaýapkershilikpen qaramai, ju­my­­symyzdyń jemisin kórgi­miz ke­ledi. Qazaqty álemge tany­tý­dyń jańa satysyna tústik eken, aianyp qalar túgimiz joq. 

Tilimizdiń bailyǵyn ai­typ jii maqtanamyz. Týyn­dy­larymyzdyń basqa tilde sairap ketpegenine sony qalqan tutqymyz keledi. «Qa­zaq sózi aýdar­maǵa qiyn» dep úkim shyǵa­ratyndar da bar. Ras, ózge tilge kóshkende óńi qashyp ketetin sózderimiz kóp-aq. Biraq bul bizge syltaý bolmaý kerek. Py­shaqtyń ekinshi júzinen qarasań, sózi kóp, oiy kómeski, siýjeti sol­ǵyn son­dai bir shyǵarmanyń qań­qa­syn kóresiń. Álem oqyrmany úshin qyzyl sózden góri qyzyqty týyn­dy qajet ekeni aitpasa da túsi­nikti.

Álemniń úzdik aýdarmashy­lary­men, redaktorlarymen bai­­lanys ornatyp, qar­jy men qajyrdy aiamai, «shedevr­le­ri­mizdiń» shyra­ǵy janbaidy. Shy­ǵarmanyń nári men sóli solǵyn tartpasy úshin, ár sózge Ábdi-Já­milshe kirpiiazdyq tanytý qajet.

Ózgege senbesek, ózimizde daiyn kadr joq. Qazaq dúnie­ta­nymyn qalpyn buzbai, tamyrynan ajyramai, ózge tilde sóiletetin óz aýdarmashylarymyz joqtyń qasy. Ádebi mo­der­nizatsiiany áriden oila­maýdyń kesiri. Áitpese jas ádebietshilerdi «emigratsiiaǵa» jiberý týraly az aitylǵan joq. P.S. Qazaqtyń moinynda áli to­lyq ótelmegen qaryz bar. Ol – adam­zat aqyl-oiyna qosar qa­ryz. Qa­ryz ótelmei, paryzdan qu­ty­la almaisyń. Endi keshigýge bolmaidy.

Sherhan TALAP