«اقىل اقىلدان قۋات الادى». وسى بٸر شىعىس دانالىعى تٷرلٸ ويعا جەتەلەيدٸ. كٷللٸ ادامزاتتىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋٸ دەۋٸرلەردٸڭ بۇلقىنىسىندا, سۋسىما ۋاقىت سٸلكٸنٸسٸندە پايدا بولعان, ماڭدايى جارقىراعان «جالعىزداردىڭ» تاعدىر-تەلەيٸنە بايلاۋلى.
تاريح تۇلعالار ەسٸمٸنەن تۇراتىنىنداي, ەلەمنٸڭ اقىل-پاراسات ٶلشەمٸ دٷنييا سىرىن ۇعىنعان ۇلى جاراتىلىستىڭ پايىم تارازىسىنا تەۋەلدٸ. بٸزگە قىزىعى: ادامزات اقىل-ويىنىڭ الىپ ارناسىنا سان تاراۋ جولدان كەلٸپ قوسىلعان ويلار اعىنى قاي تۇستان ەكپٸندەپ سوعادى? باتىس پەن شىعىس اقىل-ويىنىڭ وزىعى مەن توزىعى قايسى? سونىڭ ٸشٸندە, قازاق توپىراعى تاپقان ۇرپاق الىپ ارناعا تامشىداي بولسىن ٷلەس قوسا الدى ما? جەنە ول نەسٸمەن قۇندى? ويلاي بەرسەڭ, تٷپسٸز سۇراقتىڭ شىلاۋىنا شىرمالاسىڭ...
ەلەم بٸزدٸ كٸم دەپ تانيدى? ادامزاتتىڭ ورتاق قازانىنا قاي قازىنامىزدى سالدىق? عىلىم مەن تەحنيكا, باسقا دا تٷرلٸ سالالاردى ايتپاعاندا, ەدەبيەت پەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ شىققان بيٸگٸ قايسى?
ابايدى ارقا تۇتامىز. ماعجانعا مويىن بۇرامىز. ەۋەزوۆتٸ كٶمەككە شاقىرامىز. كٷللٸ ەلەم تانيدى دەپ كەۋدە قاعامىز. شىنتۋايتىندا, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ شەڭبەر بۇزىپ, شەتەل شارلاپ كەتپەگەنٸن مويىنداعان جٶن. قازاق جاۋھارلارىن ەلەمدٸ ايتپاعاندا, تٷركٸ ەلدەرٸ تٷگەل تانىپ بولعان جوق. بار كٸنەنٸ اۋدارما سالاسىنىڭ جٷيەلٸ جۇمىس جاساماۋىنان كٶرەرسٸز. ول دا بار. ەنجار بيلٸكتٸڭ قۇلىقسىزدىعىنا ٶكپە ارتقاننان قايران نە?..
رۋحانيياتتان ٸرگە بٶلۋدٸڭ زاردابى ماڭدايعا تيگەندە عانا باعدار ايقىنداي باستادىق. قازاقتى جاھانعا ەيگٸلەۋدٸڭ جوسپارى قۇرىلدى. ەرينە, ەلباسى تاپسىرماسىمەن. تۋرا ماعىناسىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» قاجەتتٸلٸگٸن انىق سەزٸندٸك. «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مەدەنيەت» جوباسى ٸسكە اسا باستادى. سەڭ قوزعالعانداي بولدى. قازاق ەدەبيەتٸ ەلەم تٸلدەرٸنە اۋدارىلماق-دٷر. قالامگەرلەرٸمٸز بۇۇ-نىڭ التى تٸلٸندە (اعىلشىن, ورىس, قىتاي, يسپان, اراب جەنە فرانتسۋز) سٶيلەۋٸ كەرەك. قامال الارداي قارقىنىمىز بار. جۇمىس توبى ٶكٸلدەرٸ «تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى ەڭ وزىق شىعارمالاردى ٸرٸكتەپ الامىز» دەپ بٸلەك سىبانا كٸرٸسٸپ تە كەتتٸ. اراسىندا الىپتار شوعىرى دا بار. حوش. بٸزدٸ الاڭداتاتىنى: كٸمدٸ اۋدارۋ كەرەك? كٸمگە اۋدارتۋ كەرەك?
* * *
كەشە عانا جارتى ەلەمدٸ كٸتاپپەن جارىلقاپ وتىرعان امازون دٷكەندەرٸن شولىپ شىقتىق. قازاق اۆتورلارىنىڭ قانشاسى تۇر دەيسٸز عوي. ساۋساقپەن سانارلىق. ەبدٸ-جاميل نۇرپەيٸستٸڭ «سوڭعى پارىزى» (Final Respects) مەن «قان مەن تەر» (Blood and Sweat) رومانى, زەۋرە باتاەۆا اۋدارعان ديدار امانتايدىڭ شىعارمالار جيناعى, گەرولد بەلگەردٸڭ, بەردٸبەك پەن مۇقاعاليدىڭ اۋدارماسىن عانا كٶزٸمٸز شالدى. بۇنىڭ ٶزٸ بٸرنەشە جىل بۇرىن اۋدارىلعان شىعارمالار. ەرينە «ەلەم تانىعان قازاق ەدەبيەتٸ» ٷشٸن بۇل ٶتە از. بەلكٸم بٸز دۇرىس باعامداي المادىق. كٷنٸ كەشە ورالحاننىڭ «كٸسٸ كيٸك» اتتى كٸتابى اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارىلدى. قازاق پەن-كلۋبى ماحامبەت پەن قاسىمنىڭ, قادىر مىرزا ەلي مەن مۇحتار ماعاۋيننٸڭ شىعارمالارىن تەرجٸمالاۋعا تالاپتانىپ وتىر ەكەن. ٸسكە سەت دەيمٸز. تەك اۋدارما ساپاسىنا سالعىرت قاراماي, ىجداھاتتىلىقپەن جۇمىس جاساسا دەيسٸڭ. ەيتپەسە كەڭەس كەزٸندە بٸرنەشە مەرتە اۋدارىلعان اۆتورلاردى قايتالاپ باسا بەرۋدەن ابىروي تاپقان جوقپىز.
شەتەل تٸلٸنە اۋدارىلاتىن اۆتورلاردى ٸرٸكتەۋدە اشىقتىق كەرەك. بارماق باستى, كٶز قىستىلىقپەن تامىر-تانىستىققا تۋ ۇستاتۋ – ەپ-ەسەم باستامانىڭ بەرەكەسٸن قاشىرادى. كەرەك بولسا, «قىزىل شەكپەنٸن» جەلبەگەي جامىلىپ, ەسكٸ سٷرلەۋدٸڭ ەتەگٸنە سەجدە قىلعان جازارمانداردى كٷرەسٸنگە تاستاۋعا تۋرا كەلەدٸ. ارنايى كوميسسيياعا ارتىلار جٷك اۋىر. جەرٸ مەن تەگٸنە قاراماي-اق, قازاق اقىل-ويىن ەلەمگە تانىتار تۇلعالاردى توپقا قوسۋى قاجەت. تٸزٸمگە ەۋەزوۆ باستاعان الىپتارىمىز, 1960-90 جىلدارداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ ەنەرٸ انىق. ودان كەيٸن جاستاردىڭ جاقسى شىعارمالارى سۇرىپتالادى. تٸزٸم مەيلٸنشە قىسقا بولسا دا, ەلەم وقىرماندارىنا ۇيالماي ۇسىنار دٷنيەلەرٸمٸز اۋدارىلسا بولعانى.
* * *
بٸردە اقىن گٷلنەر سالىقباي جاستارمەن كەزدەسكەندە: «تسۆەتاەۆانىڭ «يا تەن تەنەي» دەگەن ٶلەڭٸن مەن «كٶلەڭكەنٸڭ يەسٸمٸن» دەپ اۋداردىم. ەيتپەسە ونى تٸكەلەي «كٶلەڭكەنٸڭ كٶلەڭكەسٸمٸن» دەپ اۋدارا سالۋعا بولادى. مەنٸڭ اۋدارمامدى وقىعان ەدەبيەتشٸ امانتاي شەرٸپ: «كٶلەڭكەنٸڭ يەسٸمٸن» دەگەنٸڭ كەرەمەت قوي. تسۆەتاەۆاعا قالاي قييا سالدىڭ?» – دەيدٸ. قىزىعىپ, تسۆەتاەۆانىڭ 5-6 ٶلەڭٸن اۋداردىم. كەيٸن ونىڭ كٸتابىن قازاقشا شىعاراتىن بولىپ, ٶلەڭدەرٸن تاپسىرىسپەن اۋداردىم. ارنايى اۋدارعاندارىم ٶزٸمە ۇنامايدى. نەگٸزٸ اۋدارما جاساۋ قيىن. اقىننىڭ مٸنەزٸ كٶرٸنٸپ تۇرۋى كەرەك, قازاق وقىسا جاتىق وقىلۋى دا شارت» دەگەنٸ بار. اۋدارما جاساۋ – تۋىندىنى ٶزگە تٸلگە قوتارا سالۋ ەمەس. سوڭعى كەزدە مەنٸڭ كەيبٸر زامانداستارىم جيٸ اۋدارما جاساپ جٷر. ەرينە قازاق وقىرمانى ٷشٸن جاقسى ولجا. الايدا مەتٸننٸڭ ماعىناسىنان اۋىتقىپ, اۆتورعا قييانات جاساماسا دەيسٸڭ. سٶزدٸ اۋدارۋ مەن ويدى اۋدارۋ – ەكٸ بٶلەك جٷك ارتادى. سايىپ كەلگەندە, بۇدان اۆتور زارداپ شەگەدٸ, بٷتٸن تۋىندى بٷلٸنەدٸ.
بۇدان كەلٸپ, اۋدارما ساپاسى تۋرالى ٶزەكتٸ مەسەلە باس كٶتەرەدٸ. جابىلىپ جٷرٸپ جاقسى شىعارمالاردى تاڭداپ الارمىز-اۋ, ولاردىڭ ٶزگە تٸلدە كٸبٸرتٸكتەمەي كٶسٸلٸپ كەتەرٸنە كٸم كەپٸلدٸك بەرەدٸ? جاۋاپتى ورگان جازۋشىلارىمىزدىڭ ٶز دەڭگەيٸندە اۋدارىلۋىنا «قورعان» بولا الا ما? ەلدە ناۋقانشىلدىقپەن تاپسىرما ورىنداۋدىڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتەر «پىسىقايلارعا» يەك ارتامىز با? قازاق بولمىسىن تٷسٸنبەي, تٸلدٸڭ مەنٸ مەن ماعىناسىنا بويلاي المايتىن دەليتانت اۋدارماشىلارعا تٸزگٸن بەرسەك, سونشا تىراشتانۋدان قانداي قايىر بولماق?!
كٸنەنٸ ٶزگەدەن ٸزدەۋگە پەيٸلدٸمٸز عوي. قاراپايىم قاعيدالارعا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراماي, جۇمىسىمىزدىڭ جەمٸسٸن كٶرگٸمٸز كەلەدٸ. قازاقتى ەلەمگە تانىتۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا تٷستٸك ەكەن, ايانىپ قالار تٷگٸمٸز جوق.
تٸلٸمٸزدٸڭ بايلىعىن ايتىپ جيٸ ماقتانامىز. تۋىندىلارىمىزدىڭ باسقا تٸلدە سايراپ كەتپەگەنٸنە سونى قالقان تۇتقىمىز كەلەدٸ. «قازاق سٶزٸ اۋدارماعا قيىن» دەپ ٷكٸم شىعاراتىندار دا بار. راس, ٶزگە تٸلگە كٶشكەندە ٶڭٸ قاشىپ كەتەتٸن سٶزدەرٸمٸز كٶپ-اق. بٸراق بۇل بٸزگە سىلتاۋ بولماۋ كەرەك. پىشاقتىڭ ەكٸنشٸ جٷزٸنەن قاراساڭ, سٶزٸ كٶپ, ويى كٶمەسكٸ, سيۋجەتٸ سولعىن سونداي بٸر شىعارمانىڭ قاڭقاسىن كٶرەسٸڭ. ەلەم وقىرمانى ٷشٸن قىزىل سٶزدەن گٶرٸ قىزىقتى تۋىندى قاجەت ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
ەلەمنٸڭ ٷزدٸك اۋدارماشىلارىمەن, رەداكتورلارىمەن بايلانىس ورناتىپ, قارجى مەن قاجىردى اياماي, «شەدەۆرلەرٸمٸزدٸڭ» شىراعى جانبايدى. شىعارمانىڭ نەرٸ مەن سٶلٸ سولعىن تارتپاسى ٷشٸن, ەر سٶزگە ەبدٸ-جەميلشە كٸرپييازدىق تانىتۋ قاجەت.
ٶزگەگە سەنبەسەك, ٶزٸمٸزدە دايىن كادر جوق. قازاق دٷنيەتانىمىن قالپىن بۇزباي, تامىرىنان اجىراماي, ٶزگە تٸلدە سٶيلەتەتٸن ٶز اۋدارماشىلارىمىز جوقتىڭ قاسى. ەدەبي مودەرنيزاتسييانى ەرٸدەن ويلاماۋدىڭ كەسٸرٸ. ەيتپەسە جاس ەدەبيەتشٸلەردٸ «ەميگراتسيياعا» جٸبەرۋ تۋرالى از ايتىلعان جوق. P.S. قازاقتىڭ موينىندا ەلٸ تولىق ٶتەلمەگەن قارىز بار. ول – ادامزات اقىل-ويىنا قوسار قارىز. قارىز ٶتەلمەي, پارىزدان قۇتىلا المايسىڭ. ەندٸ كەشٸگۋگە بولمايدى.
شەرحان تالاپ
