«Aqyndyq – Allanyń syiy», «Aqyndar – Qudaidyń nazaryna iligip, óleń degen qudiretti iemdengen erekshe jaratylys iesi». Iá, dál osyndai mándegi oilar bizdiń uǵymda kóptep aitylady. Búgingi qundylyqtar almasqan dáýirde laiyqty dárejede qurmettelmei jatyr demeseńiz, alash aqyndarynyń abyroiy asqaq. Sol sebepti de, jalpy jurt aldyndaǵy bedel-biigi alasarmaq emes.
Qazaq aqynyn ardaqtaǵan halyq. Aqyndaryna alǵys tilemese, qarǵys aitty degendi estigenimiz joq. Alaida álemdik ádebiette artyna erekshe iz qaldyrǵan, qasietti óleńdi qasiretti taǵdyrana júk qylǵan aqyndar týraly ańyzǵa bergisiz áńgime kóp. Solardyń biri hám biregeii - «qarǵys atqan aqyndar» haqynda sóz qozǵamaqpyz.
Eýropadaǵy eń bir ozyq úlgidegi ádebiet – frantsýz ádebieti nebir tarpań taǵdyrly, bólek bolmysty aqyndardy túletti. 1883 jyly frantsýz aqyny Pol Verlenniń «Qarǵys atqan aqyndar» degen atta tsikldi maqalalary jariialana bastaidy. Taǵdyr tálkegine ushyraǵan, ishkish, kedei, ǵumyrsyz sezim men erte ólim qushqan aqyndardyń ómiri... Osy maqalada atalǵan ataý keiin aqyndardyń ómirine óshpes tańba bolyp qaldy. «Qarǵys atqan aqyndarǵa» Artiýr Rembo, Stefan Mallarme, Tristan Korber jáne Pol Verlenniń ózi jatqyzylady.
Osy oraida oiymyzǵa tuzdyq bolý úshin Qadyr Myrza Álidiń «Jazmyshynda» jazylǵan myna pikirge nazar aýdaralyq: «Osydan birneshe jyl buryn Frantsiiada kórmegen teperishi joq, búkil ómirleri qaiǵy men qasiretten turǵan, dara taǵdyrlardyń iesi bolǵan, birneshe aqynnyń ólenderin shyǵaryp, ol kitapqa «Qarǵys atqan aqyndar» dep at qoiypty. Aýyr sóz. Kóńilge keletin sóz. Biraq, bar bolǵyrlar taýyp qoiǵan. Óńsheń bir sherli jyr, shermende aqyndardyń taǵdyrlaryna úńile otyryp, aqyn bop týý azap úshin týý ma dep qalasyń. Naizaǵai túskende de ondaǵan, júzdegen tipti odan da kóp qalyń aǵashtyń kez kelgenine túspei, eń biigine, eń záýlimine baryp túsedi eken ǵoi. Jazmyshtyń jumyr doby da, qaiysqan qalyń halyqqa jolamai, áldekimderdi ainalyp ótip, aqyndardy baryp uratyn tárizdi».
Iá, óte aýyr sóz... Osyndai aýyr sózdi arqalaǵan aqyndarymyz frantsýz ádebietine ǵana emes, álem ádebietine jańalyq alyp kelgen myqtylar edi. XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda Eýropada býrjýaziialyq mádenieti daǵdarysqa ushyrap, tarihi-áleýmettik jaǵdaidyń ózgerýinen simvolizm aǵymy paida bolyp jatty. Frantsýz poeziiasynda P.Verlen, A.Rembo, M.Mallarme jyrlarynan kórinis taba bastaǵan bul aǵym, nemis filosoftary A.Shopengaýer, E.Gartmannyń idealisttik teoriialarymen úndesedi. Osy aǵymdy qazaq dalasynda damyta túsken Maǵjan Jumabaev sekildi marǵasqa aqyndarymyz boldy.
«Qarǵys atqan aqyndar» jaily aitylǵan kezde eń birinshi Artiýr Rembony aýyzǵa alarymyz haq. 20 jasynda frantsýz poeziiasynda tóńkeris jasap ketken Rembonyń taǵdyry jumbaqqa toly. 16 jasynda tuńǵysh óleńi jariialanyp, 17 jasynda Parijde jazýshy Pol Verlenmen tanysady. Parij kommýnasy qozǵalysyna qatysady. 1880 jyly jazýdy tastap, dúniejúzin saiahattaýǵa bel býady. Ol barlyq óleńderin 15 pen 19 jas aralyǵynda jazǵan. Nebary 37 jyl ómir súrip, kedeilikte kóz jumǵan.
Artiýr Rembo jaily rejisser Agneshka Hollandtyń «Polnoe zatmenie» (Arthur Rimbaud – Une biographie) atty kinosy bar. Leonardo Di Kaprio basty rólde oinaǵan filmdi tamashaladyq. Sol kinonyń áseri talai talantty jastyń jasyqtyǵyn jeńip, jiger syilary sózsiz. Eshkimge bas imegen erkin ómirdiń iesi, óziniń sheńberge syimas bolmysymen elte túsedi. Rembonyń Pol Verlenmen dostyǵy – aqyndar arasyndaǵy rýhani bailanystyń aiqyn kórinisi. Olardyń filmdegi "mahabbat hikaiasy" týraly áńgime bólek. Bizdi qyzyqtyrǵan taqyryp basqa. Jas darynnyń kei kezdegi shetten tys «erkindik súigishtigi» «qaraqshy aqyn» Fransýa Viiondy eske salady. Rembonyń jyrlarymen qazaq oqyrmandary Svetqali Nurjan, Ámirhan Balqybek sekildi belgili aqyndardyń aýdarmalary arqyly jaqsy tanys.
«Qarǵys atqan aqyndar» degen ataý Rembo tektes aqyndardyń atyna kúie jaǵyp, qaralaý emes. Bul aqyndar ádebiet áleminen óz ornyn alyp, qundy muralarymen halyq jadynda qalǵandar. Olar eshqandai da «qarǵys atqan aqyndar» emes. Olar sol bolmysymen «qadiri artqan, abyroiy asqan» aqyndar. Álde bul qarǵys: «ataqtaryń aspandaǵyr», «óleńderiń óshpegir», «esimderiń eleýsiz qalmaǵyr» degen syńaida aityldy ma eken...
Sherhan Talap, 2013 jyl
