«اقىندىق – اللانىڭ سىيى», «اقىندار – قۇدايدىڭ نازارىنا ٸلٸگٸپ, ٶلەڭ دەگەن قۇدٸرەتتٸ يەمدەنگەن ەرەكشە جاراتىلىس يەسٸ». يە, دەل وسىنداي مەندەگٸ ويلار بٸزدٸڭ ۇعىمدا كٶپتەپ ايتىلادى. بٷگٸنگٸ قۇندىلىقتار الماسقان دەۋٸردە لايىقتى دەرەجەدە قۇرمەتتەلمەي جاتىر دەمەسەڭٸز, الاش اقىندارىنىڭ ابىرويى اسقاق. سول سەبەپتٸ دە, جالپى جۇرت الدىنداعى بەدەل-بيٸگٸ الاسارماق ەمەس.
قازاق اقىنىن ارداقتاعان حالىق. اقىندارىنا العىس تٸلەمەسە, قارعىس ايتتى دەگەندٸ ەستٸگەنٸمٸز جوق. الايدا ەلەمدٸك ەدەبيەتتە ارتىنا ەرەكشە ٸز قالدىرعان, قاسيەتتٸ ٶلەڭدٸ قاسٸرەتتٸ تاعدىرانا جٷك قىلعان اقىندار تۋرالى اڭىزعا بەرگٸسٸز ەڭگٸمە كٶپ. سولاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ - «قارعىس اتقان اقىندار» حاقىندا سٶز قوزعاماقپىز.
ەۋروپاداعى ەڭ بٸر وزىق ٷلگٸدەگٸ ەدەبيەت – فرانتسۋز ەدەبيەتٸ نەبٸر تارپاڭ تاعدىرلى, بٶلەك بولمىستى اقىنداردى تٷلەتتٸ. 1883 جىلى فرانتسۋز اقىنى پول ۆەرلەننٸڭ «قارعىس اتقان اقىندار» دەگەن اتتا تسيكلدٸ ماقالالارى جارييالانا باستايدى. تاعدىر تەلكەگٸنە ۇشىراعان, ٸشكٸش, كەدەي, عۇمىرسىز سەزٸم مەن ەرتە ٶلٸم قۇشقان اقىنداردىڭ ٶمٸرٸ... وسى ماقالادا اتالعان اتاۋ كەيٸن اقىنداردىڭ ٶمٸرٸنە ٶشپەس تاڭبا بولىپ قالدى. «قارعىس اتقان اقىندارعا» ارتيۋر رەمبو, ستەفان ماللارمە, تريستان كوربەر جەنە پول ۆەرلەننٸڭ ٶزٸ جاتقىزىلادى.
وسى ورايدا ويىمىزعا تۇزدىق بولۋ ٷشٸن قادىر مىرزا ەليدٸڭ «جازمىشىندا» جازىلعان مىنا پٸكٸرگە نازار اۋدارالىق: «وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن فرانتسييادا كٶرمەگەن تەپەرٸشٸ جوق, بٷكٸل ٶمٸرلەرٸ قايعى مەن قاسٸرەتتەن تۇرعان, دارا تاعدىرلاردىڭ يەسٸ بولعان, بٸرنەشە اقىننىڭ ٶلەندەرٸن شىعارىپ, ول كٸتاپقا «قارعىس اتقان اقىندار» دەپ ات قويىپتى. اۋىر سٶز. كٶڭٸلگە كەلەتٸن سٶز. بٸراق, بار بولعىرلار تاۋىپ قويعان. ٶڭشەڭ بٸر شەرلٸ جىر, شەرمەندە اقىنداردىڭ تاعدىرلارىنا ٷڭٸلە وتىرىپ, اقىن بوپ تۋۋ ازاپ ٷشٸن تۋۋ ما دەپ قالاسىڭ. نايزاعاي تٷسكەندە دە ونداعان, جٷزدەگەن تٸپتٸ ودان دا كٶپ قالىڭ اعاشتىڭ كەز كەلگەنٸنە تٷسپەي, ەڭ بيٸگٸنە, ەڭ زەۋلٸمٸنە بارىپ تٷسەدٸ ەكەن عوي. جازمىشتىڭ جۇمىر دوبى دا, قايىسقان قالىڭ حالىققا جولاماي, ەلدەكٸمدەردٸ اينالىپ ٶتٸپ, اقىنداردى بارىپ ۇراتىن تەرٸزدٸ».
يە, ٶتە اۋىر سٶز... وسىنداي اۋىر سٶزدٸ ارقالاعان اقىندارىمىز فرانتسۋز ەدەبيەتٸنە عانا ەمەس, ەلەم ەدەبيەتٸنە جاڭالىق الىپ كەلگەن مىقتىلار ەدٸ. XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا ەۋروپادا بۋرجۋازييالىق مەدەنيەتٸ داعدارىسقا ۇشىراپ, تاريحي-ەلەۋمەتتٸك جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸنەن سيمۆوليزم اعىمى پايدا بولىپ جاتتى. فرانتسۋز پوەزيياسىندا پ.ۆەرلەن, ا.رەمبو, م.ماللارمە جىرلارىنان كٶرٸنٸس تابا باستاعان بۇل اعىم, نەمٸس فيلوسوفتارى ا.شوپەنگاۋەر, ە.گارتماننىڭ يدەاليستتٸك تەورييالارىمەن ٷندەسەدٸ. وسى اعىمدى قازاق دالاسىندا دامىتا تٷسكەن ماعجان جۇماباەۆ سەكٸلدٸ مارعاسقا اقىندارىمىز بولدى.
«قارعىس اتقان اقىندار» جايلى ايتىلعان كەزدە ەڭ بٸرٸنشٸ ارتيۋر رەمبونى اۋىزعا الارىمىز حاق. 20 جاسىندا فرانتسۋز پوەزيياسىندا تٶڭكەرٸس جاساپ كەتكەن رەمبونىڭ تاعدىرى جۇمباققا تولى. 16 جاسىندا تۇڭعىش ٶلەڭٸ جارييالانىپ, 17 جاسىندا پاريجدە جازۋشى پول ۆەرلەنمەن تانىسادى. پاريج كوممۋناسى قوزعالىسىنا قاتىسادى. 1880 جىلى جازۋدى تاستاپ, دٷنيەجٷزٸن ساياحاتتاۋعا بەل بۋادى. ول بارلىق ٶلەڭدەرٸن 15 پەن 19 جاس ارالىعىندا جازعان. نەبارى 37 جىل ٶمٸر سٷرٸپ, كەدەيلٸكتە كٶز جۇمعان.
ارتيۋر رەمبو جايلى رەجيسسەر اگنەشكا حوللاندتىڭ «پولنوە زاتمەنيە» (Arthur Rimbaud – Une biographie) اتتى كينوسى بار. لەوناردو دي كاپريو باستى رٶلدە ويناعان فيلمدٸ تاماشالادىق. سول كينونىڭ ەسەرٸ تالاي تالانتتى جاستىڭ جاسىقتىعىن جەڭٸپ, جٸگەر سىيلارى سٶزسٸز. ەشكٸمگە باس يمەگەن ەركٸن ٶمٸردٸڭ يەسٸ, ٶزٸنٸڭ شەڭبەرگە سىيماس بولمىسىمەن ەلتە تٷسەدٸ. رەمبونىڭ پول ۆەرلەنمەن دوستىعى – اقىندار اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ. ولاردىڭ فيلمدەگٸ "ماحاببات حيكاياسى" تۋرالى ەڭگٸمە بٶلەك. بٸزدٸ قىزىقتىرعان تاقىرىپ باسقا. جاس دارىننىڭ كەي كەزدەگٸ شەتتەن تىس «ەركٸندٸك سٷيگٸشتٸگٸ» «قاراقشى اقىن» فرانسۋا ۆييوندى ەسكە سالادى. رەمبونىڭ جىرلارىمەن قازاق وقىرماندارى سۆەتقالي نۇرجان, ەمٸرحان بالقىبەك سەكٸلدٸ بەلگٸلٸ اقىنداردىڭ اۋدارمالارى ارقىلى جاقسى تانىس.
«قارعىس اتقان اقىندار» دەگەن اتاۋ رەمبو تەكتەس اقىنداردىڭ اتىنا كٷيە جاعىپ, قارالاۋ ەمەس. بۇل اقىندار ەدەبيەت ەلەمٸنەن ٶز ورنىن الىپ, قۇندى مۇرالارىمەن حالىق جادىندا قالعاندار. ولار ەشقانداي دا «قارعىس اتقان اقىندار» ەمەس. ولار سول بولمىسىمەن «قادٸرٸ ارتقان, ابىرويى اسقان» اقىندار. ەلدە بۇل قارعىس: «اتاقتارىڭ اسپانداعىر», «ٶلەڭدەرٸڭ ٶشپەگٸر», «ەسٸمدەرٸڭ ەلەۋسٸز قالماعىر» دەگەن سىڭايدا ايتىلدى ما ەكەن...
شەرحان تالاپ, 2013 جىل
