Sherhan Murtazanyń shymyr sózderi

Jazýshy Ádil Dúisenbek shirek ǵasyrdan beri óziniń áriptes aǵasy – qazaqtyń birtýar uly, belgili qoǵam qairatkeri, halyq jazýshysy Sherhan Murtaza týraly shaǵyn áńgime-estelikter men esse-novellalar jazyp keledi. Sheraǵań týraly árbir dúnieni qyzyǵa oqityn qalyń qazaq avtordyń «Sheraǵamnyń sherýi» atty roman-essesinde buryn jaryq kórgen dúnielermen taǵy da qaýyshatyn bolady. Túrli taqyryptar men shaǵyn siýjetterge qurylǵan oqiǵalary qyzyqty da tartymdy. Tili de shuraily, oiy qunarly. Tálim-tárbie alarlyq talai máseleler kóterilip, Sheraǵanyń sheber­likpen sheshýiniń náti­jesinde oidaǵydai oryndalady. Jazýshy solardyń bárin sary maidan qyl sýyrǵandai etip dál de naqty bere bilgen. Búgin oqyrmandarǵa osy kitaptan úzik úzindiler usynyp otyrmyz.

***

Kirispe: keiipkerim týraly

«Meniń Abaiym», «Meniń Jambylym», «Meniń Áýezovim», «Meniń Ábishim»…

Osylaisha ózine ustaz, aǵa tutqan uly tulǵalardy qolyna qalam ustaǵan adamdardyń bári birdei «meniń» dep menshiktep alýyna quqy bolmasa da, solai etýge haqyń joq degen qaǵida jáne de joq. Zań boiynsha tyiym salynbaǵandardyń bári zańdy degendei, men de Sheraǵany – Sherhan Murtaza aǵamyzdy ózime menshiktep, «Meniń Sheraǵam» degende osy qaǵidany basshylyqqa aldym...

Senim júgi

Sherhan Murtaza aǵamyz elimizdiń bas gazeti «Sotsialistik Qazaqstanǵa» redaktor bolyp taǵaiyn­dalǵanda, ony redaktsiiaǵa tanystyrýǵa sol kezdegi Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń hatshysy Ózbekáli Jánibekovtiń ózi bastap alyp keldi.

– Bárińiz de shyǵarmashylyq adamdarysyzdar, – dedi Ózekeń Sheraǵamnyń ómir jolyn baiandap shyqqannan keiin, – óitińder, búitińder dep dilmársip jatýdyń qajeti joq dep bilemin. Gazetti kóterý kerek. Halyqtyń muń-muqtajy men múddesin kózdeitin, ótken tarihy men jarqyn bolashaǵyn jan-jaqty ashyp kórsetetin materialdardy kóptep bergen lázim. Sóitip, basylymdy jalpy ulttyq gazetke ainal­dyrǵan jón. Oǵan myna jańa basshylaryńyzdyń kúsh-qýaty da, tájiribesi de jetedi dep oilaimyn.

Sheraǵam kóp sóilegen joq.

– Men ne deiin? – dep Ózekeńe qarady. – Bárin ózińiz kombain júrip ótkendei jiyp-terip aityp kettińiz ǵoi, káshek qalǵan joq. Senimdi aqtaýǵa tyrysamyz. – Sonan soń kópshilikke burylyp: – Jalǵyz aǵash – orman emes, – dedi. – Hatshy meni qansha maqta­ǵanymen, jalǵyz ózimniń qolymnan túk te kelmeidi. Sizderge arqa súieimin. Birigip jumys isteiik. Bes saýsaq birikse, almaityn asý da, jetpeitin jetistik te bolmaidy. Gazetti el súiip oqityn basylymǵa ainaldyra bileiik!..

Aǵamnyń aitqany aidai keldi. «Sotsialistik Qazaqstan» arada biraz ýaqyt ótken soń burynǵy qatyp qalǵan qasańdyǵynan airylyp, qalyń kópshilik asyǵa da qyzyǵa qaýyshatyn basylymǵa ainala bastady; tirajy ósti, oqyrmandar sany arta tústi.

Qolynan is keletin mamandardy tańdap-taýyp, senim artý – bilgir basshyǵa tán kóregendik desek, sol senimdi búkil aqyl-oiy men kúsh-qýatyn jumsai otyryp, abyroiymen aqtap shyǵý da – naǵyz ónege-erlik der edik. Osyndai aǵalarymyzdyń arqasy ǵoi, qazaqtyń qatarynan kem qalmai, alǵa adymdap basyp kele jatqany.

Aitqyshtardyń aidarynan jel esti

Qazaqtai sóz qadirin biletin jan bar ma eken jalǵanda. Aitýy kelisse, astyndaǵy atyn da tastap ketetinder bolǵan ǵoi ómirde. Sonaý kóne dáýirden kele jatqan sheshendik sózderdiń ózi en bailyq emes pe? Sol kezde aitylǵan tapqyr sózderdi qazir nege jańǵyrtpasqa? Álde taýysyp bittik pe? Álde yńǵaisyz ba?

Sheraǵam «Egemen Qazaqstandy» basqaryp júrgen jyldary kezekti bir lezdemede osy oidy qaýzai kelip, gazetke «Aýyl aitqyshtary» atty aidar alyp shyqsaq qalai bolar eken degendei pikir bildirdi.

Mundaida alǵashqy bop sóz bastaityn aǵalarymyz az-muz kidirip qaldy da, artta otyrǵan orta býyn ókilderiniń biri:

– Resmi basylymbyz ǵoi, joǵary jaq ne der eken? – dep kúńk  ete qaldy.

– Ne? – Sheraǵam jaýap kútpesten daýsyn odan ári kúsheite tústi, – sonda biz resmimiz dep shiri berýimiz kerek pe? Onsyz da syqiyp turǵan «SQ»-dan endi-endi arylyp, eldiń betin beri qarai bura bastaǵan tusta oqyrmandardan ajyrap qalmaǵan lázim. Ol úshin kez-kelgen tájiribege barýǵa tiispiz. Máselen, kezinde Jambaev aitypty degen kúldirgi sózder áli de óz mánin joiǵan joq. Solardy nege bermeske? – dedi.

Basshy bastasa, qostaýshylar qos-qostan shyǵa­tyny belgili emes pe? Sol jerde otyryp-aq «Saǵalbai solai depti» dep bir-eki mysal aitqan jasy úlken aǵaiymyzǵa Sheraǵam:

– Osy aitqandaryńyzdy erteń jazyp ákelińiz! – dep qolma-qol tapsyrma berdi.

Anaý «á,á» dep baryp «árine» dedi.

Osylaisha, resmi gazette tuńǵysh ret beiresmi aidar paida bolyp, ol áli de jalǵasyp keledi. Aitqyshtardyń aidarynan jel esti degen osy bolsa kerek.

Ujymdyq uiǵarym

Aǵam «Alataýda» demalyp jatqan. Aian aitty: «Davai, baryp qaitaiyq!».

— Barsaq, baraiyq, — dedim men, — biraq ol kisi qalai qarar eken?..

— Ishim-jemdi ózimizben birge ala baramyz, — dedi Aiakeń meniń suraǵymdy túsinbei. — Ol kisige eshqandai salmaq salmaimyz. Qymyzdy ózim satyp alamyn, biraq aqshasyn bólip tóleimiz.

— Jaraidy, — dei salǵam samarqaý ǵana.

Senbi kúni qulqynsáriden telefon shyl­dyrlady. Ádette demalys kúnderi uiqyny qandyryp baryp qana turatynbyz. Muny jaqyn aralasatyn tanystarymyz da, aǵaiyn-týystarymyz da jaqsy biletin. Sondyqtan olar tym erte telefon soǵa bermeitin. Al myna qońyraýdyń daýsy ózgesheleý: eki-úsh ret bezildetip, almaǵan soń qoia qoiatyn shyǵar dep oilaǵan em, qaidan, qaita barǵan saiyn órshi túsip, biz turmaq, kórshi bólmede jatqan bala-shaǵa da oianyp, ary-beri aýdarylyp túskenin seze bastadym. Amal joq, atyp turyp, tutqany kóterdim.

– Ái, áli uiyqtap jatyrsyń ba? — degen Aiannyń ashy daýsy shyqty arǵy jaqtan.

– Erte emes pe? — dedim keshegi kelisimimiz esime túsip.

– Erteń ne? — dedi Aiakeń bir-eki ret «atańnálet» dep alyp. — Biz jetkenshe «otdyhaiýshiler» tańerteńgi asyn iship qoiady. Soǵan úlgerýimiz kerek. Davai, tez kókbazarǵa kel, osy jerden avtobýsqa oty­ramyz. Men  myna Qyrmyzynyń qymyzyn optom kóterip aldym.

Arada az ýaqyt ótken soń «Alataýdaǵy» aǵamnyń liýksinde arqa-jarqa bolyp otyrdyq.

– Rahmet kelgenderińe! — dedi Sheraǵam bizdi shyǵaryp salyp turyp.  — Jigitterge sálem aityńdar, jumys istep jatyr deńder, maǵan kelem dep áýre bolmasyn,  aldaǵy eki-úsh kúnniń ishinde ózim kirip shyǵam redaktsiiaǵa.

Aitqany aidai boldy. Aiaq astynan redaktordyń orynbasary Sabyrjan  Shúkirov jańadan  ashylǵan «Suhbat» gazetin basqarýǵa jiberildi de, dál sol kúni tústen keiin Sheraǵam redaktsiiaǵa jetip keldi. Keldi de redkollegiia músheleri men bólim meńgerýshilerin jinap aldy.

– Kóp sóilep ýaqyttaryńdy alyp jatqym kelmeidi, – dedi ShIeraǵam daýsyn kóterip. — Myna Sabyrjan myrza, ósip, «Suhbattyń» redaktory bolyp ketip jatyr. Jumysyna tabys tileimiz. Endi sonyń ornyna  adam sailaýymyz kerek. Óz ishimiz­den. Soǵan laiyqty kandidatýralaryń bar ma? Sony aitsańdar.

– Bar, árine, bar!

– Tolyp jatyr ǵoi.

– Joǵary jaq ne der eken? — dep jinalǵandar shý ete qaldy.

— Joǵary jaqqa ózim jaýap berem, – dedi Sheraǵam taǵy da tamaǵyn qyrnap. — Beimezgil kelip otyrǵanym da sol — «Qasietti oryn bos turmas» degenniń aldyn alý. «Sabyrjan aýysatyn bolypty» degen sybys shyqqaly beri telefon shalýshylar kóbeiip ketti.

Al endi aityńdar, kimdi usyna­tyndaryńdy.

— Ilesov! — dep qaldy bireý.

Sol-aq eken eldiń bári:

— Durys, óte durys, Mińkeń laiyq bul orynǵa! — dep qoldai jóneldi.

— Ózderiń kelisip alǵan siiaqtysyńdar ǵoi, — dep Sheraǵam da shyrailanyp shyǵa keldi. — Iá, Myńbai myrza tájiribeli maman. Bilimi de, biliktiligi de jetedi zamre­daktorlyqqa. Meniń de oiymdaǵy osy edi. Endeshe daýysqa salamyn.

Jýrnalister tegis qol kóterip, bir kisi­dei daýys berdi. Bul — men osy redaktsiiada eńbek etkeli beri basshyny ujymnyń ózi sailap alǵan birinshi basqosýy edi desem, ótirik aitqandyǵym emes.

Fizika men lirika

Taraz qalasyndaǵy Muhammed Haidar Dýlati atyndaǵy ýniversitet stýdentte­rimen kezdesý ótkizip jatqanbyz. Sheraǵam minberden túsisimen basqosýdy basqaryp otyrǵan birinshi prorektor «kimniń suraǵy bar?» dep birese oryssha, birese qazaqsha qaitalap turyp alǵany bar.

Aǵailary aityp turǵan soń aiansyn ba, zaldyń orta tusynan bireý qol kóterdi. Eleń etip, sol jaqqa buryldyq. Ornynan batylsyzdaý kóterilgen balań jigit:

— Aǵai, bir óleńińizdi oqyp bermes pe ekensiz? — dep qoiyp qalmasy bar emes pe.

Bárimiz yńǵaisyzdanyp, tómen qaradyq. Zal siltidei tyna qaldy.

Sheraǵamnyń basy kegjeń ete tústi. Onsyz da alasy basym kózi adyraiyp, kózildiriginiń áinegin tesip jibererdei bop álgige qarady. «Al bastaldy dep oiladym men ishtei tynyp, qazir baiǵustyń it terisin basyna qaptaidy».

Biraq aǵaiym óitpedi.

— Qai fakýltette oqisyń? — dep suraq qoiýshynyń ózine suraq qoidy.

— Fizmat, — dedi balanyń daýsy áreń shyǵyp.

— Á, fizik ekensiń ǵoi, — dedi Sher­aǵam sál-pál entigin basyp, sóitti de birinshi prorektor men biz otyrǵan jaqqa bir qarap aldy da: — fizikterdiń lirikaǵa jaqyn ekenin bilemiz, biraq men óleń jazbaimyn,   shyraǵym, — dep qaitadan balaǵa buryldy. — Sondyqtan ótinishińdi de oryndai almai­myn.

Jańa ǵana jaýatyn bulttai bop túne­rip turǵan aǵamyzdyń myna minezi osydan ondaǵan jyldar buryn bolǵan bir oqiǵany eriksiz eske túsirdi.

… Ilgeride  KazGÝ-diń  filfaginde   oqyp  júrgenimizde Nurekeń,   kádimgi  ataq­ty  Nurǵisa  Tilendiev aǵamyz bizge kelip, kúi úiretken edi. Dombyrany asa jaqsy tarta almasam da, konservatoriia stýdent­terine qosylyp, bir top joldastarymmen birge men de orkestrge qatysqan edim. Ara­myzda Tólen (Ábdikov), Dýlat (Isabekov) siiaqty talanttylarymyz da bar. Ekeýi de dombyrany menen jaqsy tartady. Ásirese, Tólenniń sheberligi erekshe. Biz orkestrge qosylyp oryndaityn «Bi», «Qosalqa», «Keńes», «Saryarqa», taǵy basqa kúilerden basqa, ómiri estip kórmegen sazdardy da sylqyldatady. Sol jyldary arǵy jaqtan kelip, endi-endi ǵana tanyla bastaǵan Ýáli degen kúishi bar edi. Tólen álgi jigitpen birge daiyndyq bitken soń da birer saǵat ońasha qalyp, dombyra tartysatyn. «So­zaqqa barsań kúishimin deme!» degen siiaqty solarǵa qaraǵanda bizdiki jái «dyńqyl» ǵoi. Áiteýir dúrmekke ilesip júrgenim bolmasa, dalbasa dese de bolǵandai. Osyndai jattyǵýdyń birinde ońbai tústim-aý, aqyry. Artyq bir qaǵysty qalt jiber­meitin Nurekeń qaita-qaita jańylysa bergen meniń janyma jetip kelip «qaida oqisyń?» dep qadalǵany bar. Alǵashynda qolyndaǵy taiaǵymen salyp jibererdei bop tónip kelgen aǵamyzdyń meniń filolog ekenimdi bilip, raiynan tez qaitqany áli de kóz aldymda.

Uly adamdarda uqsastyq kóp bolady degen osy eken-aý!

Baǵymyz janǵan jyl

Sheraǵam «SQ»-ǵa Bas redaktor bop kelgen jyly Semeide iadrolyq qarýdyń zardaptaryn joiýǵa arnalǵan úlken bir jiyn ótti de, jan-jaqtan shaqyrylǵan qonaqtarmen birge túrli basylym men baspasóz qyzmetkerleri de toqailasa qalǵanymyz bar. «Qazaq ádebieti» gazetiniń ókili, jazýshy Saiymjan Erkebaev ekeý­mizdiń bólmelerimiz qatar boldy da, jii aralap turdyq. Adam jatyrqamaityn aqkóńil jigit edi marqum. Áńgimege de sheber bolatyn. Maiyn tamyzyp aitqanda, aýzymyzdy ashyp otyryp qalatynbyz.

Janyń jánnatta bolǵyr, sol Saiymjan aitýshy edi: «Baqtaryń janǵan eken, bizdiń Sheraǵań baryp senderge!» — dep («Bizdiń» dep menshikteýiniń de jóni bar: buǵan deiin Sheraǵam «Qazaq ádebietin» basqarǵan bolatyn). Sóitip artynsha: — «Sen uǵyp al, men keibir «sekretterin» aityp bereiin», — dep Sheraǵam týraly nebir qyzyq áńgimeler bastap ketýshi edi.

– Aptasynda bir-aq ret shyǵatyn bizdiń gazet úshin material degen qat emes qoi, — deidi Sákeń. — Onyń ústine Sheraǵa maqa­lalardy tańdap, talǵap basady. Sodyqtan  ózi  oqyp,  ózi  qol  qoiǵan  materialdar shyq­pai qoimaidy. Osyny bilip alǵan biz bólim ónimderin ózine oqytyp alýǵa tyry­satynbyz. Al mundaida men kileń alda bolam. Sebebi, kúnde erterek kelip, kabi­netiniń janynda kútip turam. Eger Sheraǵa amandasqanda qolyńdy qattyraq qyssa — jolyńnyń bolǵany: aǵamyzdyń kóńil-kúii jaqsy, al kerisinshe — qolyn bos tastai salsa: onsha emes. Ol kúni bastyqtyń kózi­ne kóp kórine berýdiń qajeti joq. Men sol qolym qatty qysylǵan kúni lyp etip kúlli materialymdy Sheraǵaǵa alyp kelip berem de, ózim esikti kúzetip turam. Kelgen kisi­lerge: «Bastyq jarty saǵatqa deiin eshkim mazalamasyn dedi, tyǵyz sharýasy bar kórinedi», — dep qýlyqqa basam. Sebebi, ol kisi qansha material bolsa da, jarty saǵattan asyrmai redaktsiialap shyǵady…

Sákeń aitqan «sekretterge» onsha kóp sene bermesem de, «SQ»-nyń naǵyz baǵy janǵan kezi — sol Sheraǵam basshylyq jasaǵan jyldar edi-aý desem, eshkim de  shák keltire qoimas dep oilaimyn.

Asqarovty aqtap alý

Jambyldyq Jaqsylyq Sátibekov túrmede otyrǵan Asanbai Asqarov týraly maqala jazypty, — dep lezdeme kezinde Sheraǵam jinalǵandar ne der eken degendei jan-jaǵyna qarady. — Aqtap jazypty, — dedi sonan soń daýsyn soza túsip, — sizder qalai qaraisyzdar…

Egemendikter eńselerin kóterip, eleńdesip qaldy. «Durys qoi» degen de daýys estilip jatty.

– Durys bolsa, biz nege únsiz qalamyz? — Murtaza myrzanyń murty jybyr ete tústi. — Ulttyq gazet degen atymyz bar emes pe? Qanshama úkimettiń úni bolsaq ta, halqymyzdyń qamy úshin basyn báigege tikken azamattarymyzdy aqtaýǵa kelgende kez-kelgen táýekelge barýymyz kerek. Jam­byldyqtar Asekeńdi jerlesi bol­ǵan­dyq­tan qorǵap jatqan joq. Jalpy qazaq­tyń namysy úshin, naqaqtan-naqaq kúiip ketken adam úshin ara túsip otyr. Ana Bek­bosynov degen Bas redaktory bilimdi jigit, alystan oilaityn alymdy azamat. Par­tiialyq basylymdy basqaryp otyrmyn dep solqyldaqtyq tanytpai-aq táýekelge bar­dy emes pe?! Bul jalǵyz Arǵynbaidyń ǵana mindeti emes, bile bilsek, bárimizdiń or­taq isimiz bolǵany jón. «Aq jolǵa» shyq­qan materialdardy oqyǵandaryń bar ma?

— Iá, oqydyq, — degen jalǵyz daýys shyqty.

Jalt qarasam — Nuri Muftah eken. Burynǵy aty-jóni: Nuriden Muftahov. Aty­raýdan aýysyp kelip, alǵash redak­tsiia­nyń sharýashylyq meńgerýshisi, sonan soń jańadan ashylǵan feleton sekto­rynyń bastyǵy bolyp istegen.

— Oqysańyzdar, dál sondai mate­rialdar jaza alasyzdar ma?

— Árine!.. — Taǵy da álgi daýys.

Oipyr-ai, sol joly da dál osylai bolǵan edi. Qazaqstandy Kolbin basqaryp turǵan tus-tuǵyn. Bas redaktorymyz — Kórik Dúiseev. Birde basshymyz partiia­nyń ortalyq komitetine baryp keldi de bárimizdi jinap alyp: «búgin Sovet aýdan­dyq partiia komiteti Asanbai Asqarovtyń máselesin qarap partiiadan shyǵarypty, bizdi soǵan shaqyrypty, mine jinalys qujattaryn da berip jiberdi. Kelesi kúngi nómerge material shyǵarý kerek. Sony kim jazady» degen edi. Bárimiz basymyzdy tómen salyp, jerge qaraǵanbyz. Kórik Qundyzbaiuly suraǵyn taǵy qaitalaǵan. El únsiz. Jailap basymdy kótersem, qas­qaiyp jalǵyz  Muftah qana Bas redak­torǵa qarap otyr eken.

Basqalarynyń bári bas kóterer emes.  Qara kózildirikke qansha qarsy qaraǵa­nyńmen arǵy jaǵyndaǵy kózi kórinbeidi ǵoi. Kóz kórinbegen soń, iesiniń de kóńil-kúiin dóp basyp bilý qiyn. Sondyqtan bolar Kórik Qundyzbaiuly ózine qasqaia qarsy qarap otyrǵan Nuri Muftahqa qo­lyndaǵy qujattardy ustata bergen. Sóitip kelesi kúngi nómerge «Qudyrettiń kúireýi» degen syn maqala jariialanǵan bolatyn… (Bul týraly men kezinde «Qara kózildirikke qarsy qaraý» degen material jazǵam).

Olai bolsa, erteń Bishkekke attanyp ket! — dep aǵam jiyndy japty. — Kelesi aptada aldymda material jatatyn bolsyn!  Oqýshylar aldynda ózimizdi aqtap alaiyq!

Ǵulama ǵoi Sheraǵam. Muftahtyń óz qarýyn ózine jumsady. «Aqtap alýdyń» arǵy jaǵynda ne jatqanyn kóziqaraqty oqyrmannyń ózi túsine jatar degen oidamyz.

Qalekeńniń qaljyńy qaltasynda

Aqbilek jeńgemizdiń baptap pisirgen keshki asyn kezek-kezek maqtap, omyrtqaǵa ortaqtasyp otyrǵanbyz. Ádettegidei ádebiet pen ádebietshiler de nazardan tys qala qoiǵan joq.

– Keshe jumysqa Seifolla Ospan kelip ketken edi, – dedi Jumagúl Sheraǵama qarap. – «Qaltaidyń qaljyńdaryn» qal­dyryp ketti. «Atamura» baspasynan shyq­qan eken. Ishinde siz aitty degen biraz dúnie júr.

– Qaisysy eken, ái, – dep aǵam eleń ete qaldy.

– Bári esimde joq. – Jumagúl oilanyp baryp, – Kamal úsheýińizdiń kafege barǵan­daryńyz týraly ǵoi deimin, – dedi.

– E, ol aityla-aityla jaýyr boldy ǵoi, – Sheraǵam ornynan turyp ketip, sýlyqpen qolyn ysqylady. Sonan soń aldyndaǵy aq qa­ǵazben aýzyn súrtti de: – myna bir aitqa­nym bar ma eken, – dep talai jyl taǵdyrlas bolǵan qurdasy týraly taǵy bir áńgimeni bastap ketti:

– Qalekeń jaqsy úidiń bárin birinshi basshynyń óz qolynan alǵan ǵoi. Alǵashqy kirgeni – bizde birinshi hatshy bolyp istegen Iýsýpovtyń úii kórinedi. Dimekeń onyń kiltin tapsyryp turyp «Qazaqstandaǵy nómiri birinshi adam nashar úide turmaǵan bolar. Endigi igiligin óziń kór», – dep aqjoltai tilek aitqan eken. Tólebaev pen Fýrmanov kósheleriniń ortasyndaǵy sol ońasha úi keiin buzylyp, ornyna basqa qurylys salynady da, Qalekeń taǵy da baspana tańdaý baqytyna ie bolady.

Bul jolǵy usynylǵany – Qaraǵandy oblysyn basqarýǵa ketip bara jatqan Ortalyq Komitettiń ekinshi hatshysy Korkinniń úii bolady. Árine, ol da osal emes. Tipti, burynǵy úiinen de táýir bolsa kerek. Qalekeń ejelgi dosyna raqymetin aita kelip, sál-pál tosylyp, turyp qalypty. «Iá, taǵy birdeńke aitpaqshysyń ba?» depti birinshi. Ondaida oinaqy sóz ben  qazaqy qaljyńdy qaltasynan sýyryp alýǵa árqashan da ázir turatyn Qalekeń qarap qalsyn ba: «Osy meniń qadirim ketińkirep bara jatqan joq pa?» dep qoiyp qalsa kerek. «Nege?» deidi ana kisi ań-tań qap. «Ana joly birinshiniń úiine kirip edim, endi kelip ekinshi basshynyń baspanasyn alǵaly turmyn», – dep kúlip jiberipti.

Qazaqy qaljyńnyń qyr-syryn qalt­qy­syz túsinetin úlken kisi de eriksiz ezý tartypty.

– Qalekeńniń batyr-partizan Qasym Qaisenovti de qatyrǵany bar, – dedi Sher­aǵam dál osy aitqanyn kitapta joq shyǵar degendei keiip tanytyp. – Kýá bolǵan kisiler aitady, Qasekeńniń úiindegi dastar­han basynda otyryp Qalekeń «bul kisi qaharman emes, qashqyn ǵoi» dep qoiyp qalsa kerek. Eldiń bári eleń ete tústi deidi. Qasekeńniń de kózi ajyraiyp, shashy tikireiip shyǵa kelipti.

– Sebebi, bul kisi myna Ásekeńdi (zaiyby) soǵys aldynda kámeletke tolmai jatyp, alyp qashyp ketip, keńes zańyn óreskel buzǵan. Sodan sottalatyn bolǵan soń Ýkrainaǵa zytyp, partizandar arasy­na tyǵylǵan ǵoi. Áitpese áskerde, soǵys­tyń aldyńǵy shebinde júrmes pe edi…

Sonda ǵana eldiń bári «ýh» dep, Qasekeńniń ózi de kúlip jiberse kerek.

Kelesi kúni «Qaltaidyń qaljyńdaryn» Jumagúl Soltiden alyp qarap shyqtym. Shynynda da Sheraǵamnyń sońǵy aitqany kitapta joq siiaqty.

Qalidiń káziti

– Qalidiń kázitin oqyp júrsiń be?

– Qai Qalidiń? – dedim aǵam qaiter eken dep.

Sheraǵam jaýabymdy jaqtyrmaǵandai kirjiń ete qaldy.

– «Almaty aqshamyn» aitasyń ba? – dedim qytyǵyna kóp tie bermeiin dep. – Oi, aǵa, ony oqymai, endi neni oqimyz. Keńsege kelip turady. Keide úige alyp ketip te oqimyn. Qazirgi qazaq gazetteriniń ishindegi tushymdy materialdar igerip júrgen basylymdardyń biri emes pe?!

Aǵamnyń mańdaiyndaǵy qyrtystary tegistelip, betiniń reńi kire bergen tusta:

– Siz týraly jazǵan alǵashqy materia­lymdy sol Qali bolatyn jariialaǵan, – dep qaldym.

– Qaida, ei?

– «Jas Alashta». Ol kezde orynbasar bolatyn.

– Solai ma?..

Iá, solai bolatyn. Osy bir toiǵan qozydai bolyp tompaiyp júretin qaradomalaq balamen men sonaý «Sotsialistik Qazaqstanda» júrgende etene tanysqan edim. Alǵash korbiýroda, keiin sekretariatta eńbek etti. Óz isine máttaqan. Ásirese, mádeniet, óner máselelerine kel­gende kósile túsetin. Jýrnalistik talantyn ashyp, talai tyń taqyryptar jazýyna sebepshi bolǵan Sheraǵam edi. Tolysyp, kemeldengen tusta «Jas Alash» gazetiniń orynbasary bolyp joǵarylap ketken-tuǵyn. Keiin Almatyny I.Tasmaǵambetov basqaryp turǵan kezde óziniń keshki gazetine jetekshilik etýge qalap alǵan edi. Ol kisi biledi ǵoi, kimdi ósirý kerektigin! Mine, sol qarabala qazir qabyrǵaly da qarymdy qalamgerlerdiń biri. Isker basshy, sheber uiymdastyrýshy.

Eki myńynshy jyldyń orta tusyna taman Sheraǵamnyń tapsyrmasymen «Sembin» atty kólemdi maqala, «maqala emes-aý, asa iri daryndy joqtaý-esse» (aǵam­nyń sózi) jazǵan Qali, kezinde jarq etip sahna tórinen kórinip, keiin Qotyrash­tar men Batyrashtardyń ózeýregen ósekshi, báleqor, jalaqorlyǵynan kúiip ketken áigili ánshi Amankeldiniń aianyshty taǵdy­ryn sóz etken edi. Shetelde talanttardy qorǵaityn arnaiy zań bar ekenin aita kelip, avtor Senbinniń taspaǵa jazylyp qalǵan daýsyn keler urpaq úshin saqtap qalsaq eken degen pikir bildirgen bolatyn. Mine, sol Sheraǵam shyryldap izdestirgen Sembinniń murasyn jinastyrýǵa áli de qulyq tanytpai otyrǵan kórinemiz. Tiisti oryndar tyrs etpegen syńaily.

Qali araǵa onshaqty jyl salyp taǵy da oralady osy máselege. Gazetinde ol bylai dep jazady: «Endi ne isteý kerek? Buryn da jazǵanbyz, aitqanbyz. Taǵy da qaitalai­myz. Sembindi saǵynǵanda aitar áńgime teńizdiń tartylýy tárizdi, bir kelip, bir ketip turady. Aitatyn nárse kóp. Sonyń bárin júielep aitýǵa da kókirekti emin-erkin jailap alyp, ár qiialǵa alyp ushatyn sezim de erik bermeidi. Biz Sembindi jyldar boiy joǵaltyp alǵanbyz. Endi joǵaltpaýymyz kerek, endi baǵasyn berýimiz kerek, baǵa­laýy­­myz kerek. Mamandar onyń ánshilik qýatynyń syryn, qasietin saralap, arnaiy synyp ashyp, lektsiia arqaýyna ainal­dyrýy kerek. Teledidar, radio burynǵy án taspalaryndaǵy daýsyn taýyp, arnaiy kontsert, kórkem habar, film-kontsert daiyndalý qajet. Onyń daýsyn­daǵy, shyǵarmashylyq bolmysyndaǵy erekshelikter, kerek bolsa, arnaiy ǵyly­mi-teoriialyq konferentsiialardyń arqa­ýyna ainalýy tiis.  Ózi, shyǵarmashylyǵy jónindegi jariialanymdardyń basyn biriktirip, arnaiy kitap shyǵarǵan jón. Sóitip rýhani dúnie bútindelýi qajet».

– Siz týraly jazǵan materialymdy bermei bir jyldai jatqyzyp qoiǵan jandar  da bolǵan, – dedim bir kezde qarap otyrmai.

– Qoi, ái, – dedi aǵam kóńilimdi aýlap, – kim boldy eken ol, bile otyraiyq ta biz de.

– Ózińizdiń jaqyn inilerińizdiń biri, – dedim endi týrasyna kóship. – Ol da zam bolyp isteitin. Erteń, búgin dep, aqyry siyr­quiymshaqtandyryp baryp joq qyldy ǵoi.

– E, qudyreti jetpegen de, – dedi de qoidy aǵam.

Biraq aty-jóni kim, qai basylym edi dep anyqtap suraǵan da joq. Soǵan qara­ǵanda biletin boldy-aý dep bajailadym.

Shekpeninen shyqqandar

Ádebiette ózindik orny men úni bar Ótegen Oralbaimen alǵash «Egemen Qazaqstanda», sonan keiin qudai sátin salyp, Aqordada qyzmettes bolý baqytyna ie boldym. Sol aitatyn edi: «Osy sen ǵoi, Sheraǵań týraly jazyp júrsiń, bilesiń be, sol kisiniń qansha shákirt tárbielegenin?» dep.

Shynynda, oilanyp qaldym. Bylaisha qarasaq, Murtaza myrza Murtazaev bolyp gazet-jýrnaldar men tele-radioǵa basshylyq jasaǵaly beri júzdegen jasty tárbielep shyǵarǵany málim. Al, naqty sanyna keletin bolsaq she? «Sheraǵanyń shekpeninen shyqqan edim» degendi elge belgili aqyn-jazýshylardyń ózderi aitpasa, basqalary sol «belgisiz» qalpynda qala beretini sózsiz.

Osy oiymdy kelesi bir kezdeskende Ótekeńe aityp edim:

– Onda men de Sheraǵanyń shekpeninen shet qalmaimyn ǵoi, «Lenjas» pen «Egemende» eńbek etkem, – dep eńselene tústi. – Aldymen aǵamyzdyń ózi shaqyryp alyp qyzmetke ornalastyrǵan adamdardy túgendep alaiyqshy! Máselen, Atyraýdan Ábish pen  Farizany, Altaidan Oralhan men Didahmetti degen siiaqty.

– Jambyldan Qaldarbek pen Káribai, – dedim men.

– Jumeken men Raqymjan! – dedi ol.

– Muqtar men Tutqabai!

– Aqseleý men Qadirbek!

– Maǵira men Jumagúl!

– Serik pen Qýanyshbai!

– Musa men Elen!..

Osylaisha, ekeýmiz kezektesip sanaǵannyń ózinde sany otyzdan asyp ketti.

– Qazir osy kisilerdiń ózderi de shákirtter tár­bielep júr emes pe? – dedi Ótekeń óziniń filoso­fiiasyna basyp. – Demek, olar da ustazdarynyń ustazyn  ustaz tutady ǵoi.

– Olardyń bárin qosatyn bolsaq, kúlli qalam ustaǵandardyń teń jartysyn Sheraǵańnyń shekpeninen shyqqandar dep qalai aitpasqa!