Aspan shaidai ashyq, móp-móldir, kógiljim, kókshil. Tal-daraqtar basy baiaý terbeledi. Shyǵystyń jeli.
Aýa-raiy buzylardai esh belgi joq. Táńirtaý shyńdarynda jatqan appaq qar jańa shyqqan kúnniń shuǵylysyna shaǵylysyp, airyqsha jarqyraidy.
Qara aiǵyr ertteýli. Dáý qara qazanda itterge arnalǵan botqa pisirilip jatyr. Taýyqtar qurqyldap óskeleń kóktiń arasynan nápaqasyn taýyp jaiylyp júr. Aýlaqtaǵy taýdyń betkeiinde ormanshynyń jeke maly jaiylyp júr.
Káriphan – quljanyń asyǵyndai, abadan kisi. Qudai oǵan jar degende jalǵyz bala berdi. Áp-ádemi kelinshegi bar. Sol tuńǵyshtan keiin týmai qaldy.
Bul jerde Qudaidy qarǵap keregi joq. Bári de adamnyń azǵyr tilinen boldy.
Dáriger áiel azǵyrdy. Ózi de bir bedireigen bedeý, jylan qysyr qatyn edi. Ásemaidy shyrmaýyqtai shyrmap aldy.
– Qan qysymyń kúshti. Endi bala týsań, ólesiń, – dedi. – Ý tebia je gipertoniia! Ponimaesh?!
Sóitip qursaqtaǵy bes ailyq qoshqardai uldy aldyryp tastady. Qasap-dáriger qasietti qursaqtyń byt-shytyn shyǵaryp keskiledi-aý. Jap-jas kelinshektiń shyryldap jylaǵanyna da qaramady ǵoi, jaýyz.
Sóitip qursaqtaǵy bes ailyq qoshqardai uldy aldyryp tastady.
Qasap-dáriger qasietti qursaqtyń byt-shytyn shyǵaryp keskiledi-aý. Jap-jas kelinshektiń shyryldap jylaǵanyna da qaramady ǵoi, jaýyz. Qyryq tilik qursaq bala kótere me?
Káriphan aiǵyrǵa minerde Ásemai tizgindi ustap, kúieýiniń qoltyǵynan demep jiberdi. Sodan soń jeti jasar Erjandy kóterip alyp, ákesiniń artyna mingestirdi de, moinynan qapsyra qushaqtap, betinen qushyrlana súiip-súiip alyp:
– Al, jolyń bolsyn, botam, sabaǵyńdy jaqsylap oqy, – dedi. Kúieýiniń eteginen ustap:
– Shai, qant ala kelýdi umytpassyń, – dep toqymdy alaqanymen qaqqylap-qaqqylap qoidy.
Sodan qaba jal Qara aiǵyr jarqabaq jolǵa tústi. Qalyń shóptiń arasynda jaiylyp júrgen túietaýyqtar qoshtasqandai qurqyldasyp qaldy.
Ormanshy Káriphan taý basyna shýdalana qalǵan bir shókim bultqa qarap-qarap qoidy.
Erjan biyl mektepke barǵan. Káriphannyń qaryndasynyń úiinde jatyp oqidy. Sodan qysqy kanikýlǵa shyǵyp, taýdaǵy úiine kelip, bir aptadai áke-sheshesiniń qasynda bolyp edi ǵoi. Táńirtaýdyń Jasylsai shatqalynda eki-aq úi bar. Bireýi ormanshy Káriphannyń úii. Ekinshisi – sý qaraýyly Ábenniń úii. Demalysqa kelgen Erjan osy eki úidiń erketaiy ǵoi. Endi, mine, qysqy kanikýl tez óte shyǵyp, yldidaǵy mektebine ketip bara jatyr. Káriphan álgi shyń basynda shoqiǵan bir shúike júndei bulttyń lezde taý tóbesin sáldelep orap alǵanyn kórdi. Qalyń qara bult teristikten de qaptap jatyr eken. Álginde ǵana shaidai ashyq kúnniń lezde buzylǵany nesi eken? Osy bir soltústikten shyqqan bultta qater bar. Áldeqaida alystan, Muzdy muhit tarapynan sharshap, shaldyǵyp kele jatady da, Táńirtaýdan asa almai:
– E, osynda aialdai salaiyq, – dep aspan kerýenin taý bókterine shógere salatyn ádeti bolýshy edi. Bul joly da sol daǵdysyna salyp, qap-qara bult appaq aq perishtege ainalyp, japalaqtap jaýa bastady.
Aspandaǵy botasyz qara ingen emshegi tyrsyldap isinip, shydai almai isinip, appaq sútin sýyldata tógip-tógip jibergendei, jerdiń betin dep-demde qalyń qar basyp qaldy. Nópir nóserden jaman, búkil aspan tóńkerilip qulaǵandai aiaýsyz alapat edi. Kókparda dodany qaq jaryp qarqyndaityn Qara aiǵyr kózine jasyn qamshy tigendei bir orynda shyr ainalyp turyp qaldy. Tasta týyp, taýda ósken Káriphannyń ózi kózin asha almai, qos qolymen janaryn sipalap, kenet túnekke ainalyp jaryq dúnieni bir kórgisi kelgendei jantalasty. Mundaidy buryn-sońdy kórmegen jetkinshek basy ainalyp,attan qula jazdap, ákesiniń jalpaq beldiginen tas qylyp ustap alypty. Keler bir sátte, qara aiǵyr burynǵydai ainalshyqtai almai, bir ornynan qozǵala almai, qalshidy da qaldy. Káriphan dál osyndai qaqaiyp qatyp qalǵan jylqyny baiaǵyda mýzeiden kórip edi. Ol endi qoldan qatyryp qoiǵan eksponat bolatyn.
Al mynaý lezde belýaryna deiin qarǵa batyp, qarǵa adym jer attai almai, qaita-qaita pysqyrynyp, qarǵa kómilgen basyn úzdiksiz silkilep, tula boiy siresip bara jatty.
Káriphan jandalbasada attyń baýyryna balany tyqpaq bolyp, qalyń qardyń ústine tóńkerilip qulap, Erjandy da ala tústi. Áli nyǵyzdala qoimaǵan qardy qos qolymen ary-beri keýlep, Qara aiǵyrdyń baýyryna aldymen balany tyqpalady. Erjannyń ústindegi jeńil palto edi. Endi ózi seńseń tonyn sheship, balany soǵan orady.
Sholaq tondy qalai sheshti, sol-aq eken, ústinen bireý sup-sýyq sýdy quiyp jibergendei, tula-boiy túrshigip shyǵa keldi. Ústindegi juqa beshpet qamzai bola qoimady. Balany orap qoiǵan tondy qaita alyp kigisi keldi. Qas pen kózdiń arasynda-aq qara tondy qalyń qar basyp, appaq bolyp qalǵan eken. Eger tondy qaityp alsa, eresek adam, ózi mynandai bolǵanda, bala qandai bolady? Sony oilap, qos qolyn ary-beri sermep, qimyldaǵan boldy. Jaýyp turǵan qar emes, tutas aspan aqtaryla qulaǵandai, aq tasqynǵa belýarǵa deiin kómilgen Káriphan sálden soń qolyn da qimyldatýdan qaldy. Endi aq ulpaǵa kómilip qalǵan bala tunshyǵyp júrmesin dep, qara tonnyń ústindegi qardy arshi bastady. Qara aiǵyr yshqyna shyńǵyrǵandai boldy da, úni óship qaldy. Aiǵyrdyń qarǵa kómilgen denesin saýsaǵymen túrtip kórmekshi edi, qoly qap-qatty muzǵa tigendei boldy.
Káriphan ormanshy kitapty kóp oqýshy edi. Djek London degen kisiniń jazǵandaryn izdep júrip oqityn. Sonda Klondaik degen jerden altyn izdeýshiler alpys gradýs, odan da joǵary aiazda qomyttaryna oranyp júre berdi. Aralarynda sondai sumdyq sýyqqa shydai almai úsip ólgenderi de kezdesedi.
Endi, mine, Káriphan da sol Klondaikta qalǵandai hal keshti. Aiyrmashylyǵy sol: Klondaikta áiteýir qybyrlar júre beresiń. Al myna Táńirtaýdyń baýyryna kenet kelip ornai salǵan Klondaikta qimyldap júrmek turmaq, ornyńnan qozǵala almaisyń. Mundaǵy Klondaik aq qardan kebin kigizip, qol-aiaqty tastai qylyp tańyp tastady.
– Kigizip qoiady deýshi edi, myna qursaý sol «jýasytý kóileginen» de asyp túsken siiaqty.
Endi bir ýaqytta Káriphannyń muzǵa ainalǵan denesi alaýlap qyza bastady. Sónińkirep bara jatqan sanasynda: mynandai qyzýdan qar erip ketetin shyǵar dep úmittendi. Biraq muz qursaý erigen joq. Denesi qaitadan tońa bastady. Bul joly qol-aiaǵy, búkil táni muzǵa ainalyp bara jatty. Sol bir kezde ton oranǵan bala qar astynan dybys bergendei boldy. Biraq ony Káriphan estimegen siiaqty edi. Sónip bara jatqan sanasyna bir yzyń jetkendei bolǵanymen, onyń ne dybys ekenin ajyrata alǵan joq. Tereń teńizdiń ishinde balyq bolyp júzip júrgendei bir zaman. Jan-jaǵynan sý perishteleri qorshap alyp, qosylyp án salyp, muny áldeqaida jetektep bara jatqan áserde. Káriphan álgi hor qyzdarynyń shyryn ánine elitip, solarǵa ilese bereiin dese, endi birde qulaǵyna áieli Ásemaidyń daýysy shalynǵandai bolady:
– Qait, qait, qaida ketip barasyń? – deidi Ásemai. – Jalǵyzyńdy qaida tastap barasyń? Jalǵyz ulyń Erjan qaida qaldy?
Bul zarly daýysty Káriphan shala-pula estigendei bolady, biraq jaýap qatar dármeni joq. Sóileýdi, sózdi umytyp qalǵan siiaqty. Áieliniń «Ásemai» atyn esine túsire almai álek boldy.
– Jalǵyz uly bardyń shyǵar-shyqpas jany bar, – deidi Ásemai. – Qaita ǵoi úige, men saǵan taǵy bir ul taýyp bereiin, Erjan jalǵyz bolmasyn, – deidi Ásemai. – Áýlie-ámbieni aralap, aryz aitaiyn, emshilerge, táýipterge qaralaiyn, bir Qudaiǵa jalynyp-jalbarynaiyn, uly árýaqtarǵa, Umai anaǵa, Domalaq anaǵa arnap quran oqyttyryp, as bergizeiin, – dep jylaidy Ásemai.
– Obalyń ana qasyr jylandai ysyldaǵan bez-bedeý bas dáriger qatynǵa, sol seni sorlatqan – degisi keledi Káriphannyń, biraq úni shyqpaidy, aýzyna sóz túspeidi. Sózderin Káriphan umytyp qalǵan.
Endi bir sátte ústi-basynyń bárine injý-marjan taǵynǵan sý perileriniń qyzdary muny taǵy da qaýmalap alyp, teńiz túbine shaqyrady. Injý-marjannyń jarqylyna kózi qaryqqan Káriphan áli de bolsa Ásemaidy umyta almai: «Shirkin, myna injý-marjannyń tym bolmasa bir ýysyn Ásemaiǵa alyp baryp bersem, qandai qýanar edi», – dep qoiady Káriphan.
Kenet hor qyzdary degeniniń bári búrgedei-búrgedei, maida-maida aidaharǵa ainalyp, balaqtan kirip, basyna qarai órmelei bastady. Sonda Káriphannyń bir sónip, bir janǵan sanasyna: «Jabylyp ketse qumyrsqalar da arystannyń ózin óltiredi», – degen babalar sózi estilgendei boldy. Bir sónip, bir janǵan sanasynda jalǵyz uly Erjandy kórdi: – Ne boldy eken? – dep sipalap bileiin dep edi – qoldary joq! Qoldary qimyldamaidy. Qoldarynan jan áldeqashan ketken eken. Tek bir óship, bir janǵan sanada ǵana bolar-bolmas sáýle bar. Al balaqtan kirgen búrge bit siiaqty titimdei aidaharlar basqa shyǵyp, tóbeni tesip, midy sormaqshy. Midy soryp taýysqanda sana da birjolata sónbekshi. Odan arǵysy tek bir Qudaiǵa aian. Qara aiǵyr bolsa tula boiy qarǵa kómilip tyrp ete almai turǵan qalpy qaqaiyp qatty da qaldy. Al endi tonǵa oranǵan balanyń hali neshik? Bir Alla biledi. Áke baiǵus sol tondy balaǵa jappai, ózi kiip otyrǵanda ólmeitin be edi, kim bilgen... Ái, biraq adamnan góri shydamdyraq jylqy balasyn aram qatyrǵan myna Tajaldan kim aman qalar deisiń...
Táńirtaýdyń Jasylsaiy aq qar topanynan aman qalǵan joq, árine. Úide jalǵyz qalǵan Ásemai mynandai soiqan aq tajaldan záresi ushty. Áýeli itter ulydy. Jai ulý emes, adamnyń sai-súiegin syrqyratatyn aianyshty zilmaýyr zar. Alapat apatty aldymen túrli maqulyqtar, ásirese it pen mysyq sezedi deýshi edi Káriphan men Erjan Qara aiǵyrǵa mingesip kete salysymen-aq, Bóribasar men Mailyaiaq azandata ulyp qoia bergen. Ásemai olarǵa:
– Táit! Óz basyńa kóringir! Bále shaqyrma! – dep ursyp tastap edi. Artynsha-aq aq qar aspannan saýyldap tógildi de, álgi itter úishikterine kirip ketip, úndemei, úrmei qaldy.
«A, Qudai, óziń saqtai gór!», – dep Ásemaidyń júregi sýyldai bastaǵan.
Ásemai mynandai surapyldan seskenip, kórshi sý qaraýyl «Súleimen patshanyń» úiine baryp otyrmaqshy edi. Jurttyń bári Sársenbekti Jasylsai sýynyń qaraýyly bolǵandyqtan, «Sý patshasy Súleimen» atap ketken. Yldidaǵy eldiń kún kórisi kóbinese osy Jasylsai sýyna táýeldi bolatyn. Taýdan tasyp aǵyp jatqan asaý ózenge qaraýyl ne kerek? Mán-jaidy bilmegen jurt osylai oilap qalýy da múmkin. Etektegi qalyń el sýǵa zárý. Bári eginshilikpen ainalysýda. Sýǵa bola aǵaiyndy adamdar arasynda da araz-quraz, keide tipti qyrǵyn tóbeles te bolyp jatady. Áne, sol sý qaraýyly Sársenbektiń úiine barmaqshy bolyp syrtqa shyqqan Ásemai lezde ózinen-ózi shyr kóbelek ainaldy da qaldy. Aspannan tonnalap jaýǵan topan qar aldy-artyn kórsetpei adastyrǵanda, Ásemai ózi jańa ǵana jaýyp shyqqan óz esigin úidiń dýalyn sipalap júrip áreń tapty.
– Oi, toba, mynaý, sirá, aqyrzaman shyǵar, – dep Ásemai syrtqy esikti áreń japty. Ásemaimen ilese kirgen qar tabaldyryqty demde bitep tastap edi.
Úige kire salysymen Ásemai bailanys radiosyna-ratsiiaǵa jarmasty. Onyń tilin jete bilmese de, Káriphannan kórgeni bar, qulaqtaryn ary-beri burap kórip edi, radiobailanys qyr-qyr etti de qoidy. Áiteýir qyryldasa da dybys shyqqanynan úmittenip, áiel baiǵus álginiń tilshikterin kezek-kezek basyp jantalasty. Mynandai aqyrzaman alapatynda osy qyryldaýyqtan basqa qarmanatyn eshteńe qalmap edi-aý. Kúnniń qai mezgil ekeni de belgisiz, biraq úidiń ishi túnek tartty. Ásemai sipalap júrip, qol fonardi taýyp alyp, kóksaý bolǵyr qyryldaqqa taǵy jarmasty. Áldeqashan ýaqyt ótkende baryp ratsiia uzaq ysqyryp alyp, ar jaqtan «áló-áló» degen dybys shyǵardy. Ásemai da: «alla-alla, – dep, – Bul Jasylsai, Jasylsai!» – dep ajal apanynyń aýzynda turǵandai jan daýsy shyqty. Ajal apany adamdardy radiosymen qosa jutyp jibergendei «qyr-qyr» dep baryp, dybys múlde óshti. Biraq úmit qana bárinen soń óledi. Ásemaidyń ratsiiaǵa jarmasqany – sýǵa ketkenniń tal qarmaǵyndai áiteýir bir áreket. Áreń degende baryp álgi qyryldaqqa qaita jan kirgendei boldy.
Ásemai jan saýǵalap:
– Allo! Allo! Kúmisbulaq! Kúmisbulaq! – dep shyryldady. Ar jaqtan toqmeiilsigen jýan daýys:
– Tyńdap turǵan Kúmisbulaq, – dedi.
Ratsiia taǵy qyryldap, shyryldap ketti. Túk estilmeidi. Ásemai «Allo! Allo!» men basy ainalyp, talyqsyp qulaǵansha aiqailai berdi. Kúndiz ekeni belgisiz, tún ekeni belgisiz, alańǵasyr aldamshy kez. Bir belgilisi qar áli jaýyp tur. Dálirek aitqanda saýyldap quiylyp tur. Jerge túsken qardyń qalyńdyǵynan tikesinen tik turyp, tyrp etpegen, ajalǵa alańsyz moiyn usynǵan Qara aiǵyrdyń ózi kómilip, kórinbei qaldy. Biraq ol turǵan jerdiń qary Táńirtaýdyń Manasyndai órkeshtenip, ainala tóńireginen alabóten anyǵyraq kórinedi. Ásemai uiqy dushpan kózi ilinip ketken, shoshyp oiandy. Sál-pál qus uiqynyń ózinde ol tús kórip úlgeripti. Túsinde Káriphan biik taqta otyrǵan eken deidi. Keskin-kelbeti – bári Káriphan. Biraq qiiaq murty, kirpigi, shashy – bári appaq, qulaǵyna deiin muz qatyp qalypty.
– Oibý, Káriphan-aý, saǵan ne bolǵan, shashyń tipti qasyńa deiin aǵaryp ketipti ǵoi – deidi Ásemai tań qalyp, – Aitpaqshy, Erjan qaida? Kórinbeidi ǵoi...
Oiana ketip, álgi túsinen shoshyǵandai sostiyp, esin jiia almai ańyryp, ań-tań qalyp:
– Shynnan túsim be, álde óńim be? – dep jan-jaǵyna qarady. Ratsiia kózine túskende baryp, lezde esi kirgendei edi. Dereý knopkalardy basty. Radio qyr-qyr etti. Myna kúndiz-túni tynbai jaýǵan qardan ratsiiaǵa tumaý tigendei qyryldaidy. Keide qyryl-syryldyń arasynan shyraily shattyq áýeniniń saryny talyp estiledi. Ol áýen myna aqyrǵy alasapyran zamanda da mamyrajai beibit jatqan el bar ekenin eske salǵandai, álde qiialdaǵy elestei bolyp estiledi. Ásemai qyryl-syryl daryldaq daýystardyń arasynan estilgen álgi áýennen áldengendei: – «Apyr-ai, myna tajaldan aman el bar eken-aý!» dep ishi sál-pál jylyp qalǵandai boldy.
Kenet ratsiianyń qyryldap-syryldaǵany sap tyiylyp, kádimgidei salihaly daýys:
Jalǵyz uly bardyń,
Shyǵar-shyqpas jany bar.
Eki uly bardyń ókpe-baýyr,
Jaly bar.
Úsh uly bardyń Samarhan men Buharada
Maly bar.
Tórt uly bardyń
Aspanǵa salǵan joly bar, – dep sarnap ala jóneldi.
Radionyń únin ap-anyq estigen Ásemai: «Apyrai, bul adam emes, árýaq shyǵar. Neni meńzep tur, qudai-aý!» – dep esi shyqty. Ainala topan sý qaptaǵandai aqyrzaman. Qaraptan qarap turyp, radionyń qaqsap qoia bergeni neniń nyshany? Ásemai Qudaidyń qulaǵyna jetsin dep qos kózinen jas parlap, zaryǵý men joqtaýdyń arasyndaǵy sarnaýyq daýysqa saldy:
– A, qudai, ne jazdym men saǵan? Eshkimniń ala jibin attaǵan joq edim-aý. Ne jazdym? Bul qai eles? Neniń belgisi? Men jalǵyzdan basqa bala tappai qalaiyn degen nietim joq edi ǵoi. Endi bala tapsań ólesiń dep, qursaǵymdaǵy bes ailyq balany aldyryp tastaǵan álgi bir suqsyrdai sur qatyn emes pe edi? Maǵan endi bala týsań ólesiń dedi. Qý jan tátti eken, qaidan bileiin mundai qarǵys ataryn! Sol jan bitip qalǵan balany qursaǵymnan keskilep alyp tastap edi. Obaly jibermeidi eken ǵoi. Sorlatty endi meni! Káriphan-aý, qaidasyń? Adal jaryń edim ǵoi, ne kinám bar meniń? Álgi jalǵyz qaida qaldy?
Buǵan jaýap retinde radio:
– Tańǵy eles, tańǵy eles,
Bul ómirde eshteńe de máńgi emes, – dep zarlady.
Kenet radio:
– Qaiyrly tań, qadirli qaýym! Sóilep turǵan Almaty, – dep óli dúniege jan bitirgendei sairap ala jóneldi. – Soltústik Muzdy Muhittan kelgen sýyq aýa men Ońtústiktegi jyly aýa qaýyshyp, nátijesinde buryn-sońǵy bolyp kórmegen qalyń qar jaýdy, – dep habarlady qoiý qońyr daýys.
– Mysaly, Kúnshýaq oblysynda jaýǵan qardyń qalyńdyǵy eki metrge jetti. Kólik bitken toqtap qaldy. Tek áskeri garnizondar ornalasqan jerlerde ǵana bronetehnika shamaly jol salǵan boldy.
Radioqabyldaǵyshqa qulaǵyn jabystyra tyńdap otyrǵan Ásemaidyń jan-dúniesinde bir úmit pen bir kúdik sýyq aýa men jyly aýanyń arpalysyp, qalyń qar jaýdyrǵanyndai qat-qat qalyń qaiǵyǵa batyrdy. Kúni boiy, túni boiy qyryldap qalǵan ratsiianyń qulaǵyn burap edi:
– Áló, áló! Ortalyq tyńdap tur, – degen daýys ap-anyq estildi. Ásemai oqysta ne aitaryn bilmei:
– Men ǵoi, men ǵoi, – dei berdi.
– Meniń kim? Aitsańshy aty-jónińdi, – dedi gújildegen daýys.
– Men, oibai, Jasylsai qoryǵyndaǵy ormanshy Káriphannyń jubaiymyn. Káriphan balasy ekeýi keshe ortalyqqa ketken... – dep sózin aiaqtai almai jylap jiberdi. – Sizder bile me... dep.
– Barlyq jerde bailanys úzildi ǵoi, shyraǵym, jylama, bir habary bop qalar, úmitsiz saitan degen. Men ratsiiamen jan-jaqqa suraý salaiyn, aqyryn kút, ainalaiyn. Úmitsiz saitan degen, jaqsy habar bolsyn, laiym. Ýaiymdai berme, úmitsiz saitan...
Túgel qar aralas sýdan aǵyp jerge túskendei edi. Sóitse, óz ornynda eken, jaryqtyq. Beikúná perishteniń kózindei jáýdirep, kókpeńbek bolyp tur. Esesine, jerdiń beti appaq. Appaq álemge noqattai da meń qalmaǵandai. Jerdiń ózin taý-tasymen, orman toǵaiymen, ózenimen, kólimen, taz-taqyr shólimen qosa aq qar kómip qalypty. Sondyqtan da Alla taǵala, Jasaǵan Iem, Jaratqan Qudiret Jer álemine endi tolǵatyp jatqandai áser qaldyrady. Sóitse, ol alǵashqy kórinis eken. Kenet óli tynyshtyqty dúr silkindirip, dúrildetip, gúrildetip, aýlaqtan tikushaqtyń sulbasy kórindi. Taý bókterine suǵyna kirýden seskenip, tóskeidi boilap, ary-beri oiqastai berdi. Bul dybysty tyrp ete almai qatyp qalǵan Qara aiǵyrdyń baýyrynda tonǵa oranyp jatqan Erjan bala anyq esitti. Shyntaqtarymen nyǵyzdalǵan qardy túrtiniktedi. Ákesiniń qara tonynyń arqasynda úsikten aman qalǵan betin birdeńe qaryp túskendei boldy. Sipalap qarap edi, úzeńgi temir siiaqty kórindi. Úzeńgi ekenin saýsaqtary sezbei, alaqany ǵana baiqaǵandai boldy. Balaǵa aqyl-es emes, túisik basshy bolyp, shyntaqtarymen qardy keýlep, úzeńgiden aiyrylmai, er-toqymǵa jarmasty. Tyrmysyp jatyp er-toqymǵa iligip, ilgeri qarai taǵy da bir-eki umtylǵanda, basy qardan qyltiia shyǵa bergende, aspan álemi jarq ete qaldy. Tynysy keńeiip sala berdi. Endi-endi esi kirip, sanasy saýyqqandai bolǵanda, álgi aspannan tyryldaǵan dybys estilgendei edi. Kópten beri taý bókterinen bir qaraiǵan belgi izdep, aspandy shiyrlap júrgen tikushaq appaq teńizden jalǵyz noqat qaraiyp kóringenin baiqap qalyp, sol núktege qarai bettedi. Tirshilik degen shirkin jantalas. Bala baiǵus aspanǵa qarai qolyn erbeńdetti. Oqystan aiqai salyp edi, óz daýsyn ózi estimedi. Ana qursaǵynan jańa shyqqan náreste de jaryq dúniege aiqailap keledi. Biraq ony ózi túsinip, sezip jatpaidy ǵoi. Mynaý da sondai. Biraq tikushaqtaǵylar tisqaqqan qaqsaldar emes pe, balanyń tóbesinen tónip turyp, esiginen salbyratyp arqan saty tastady. Qonar edi, qona almady. Óitkeni qalyń qarǵa batyp qalady. Arqan satyǵa balanyń saýsaǵy tigenimen búgilýge ilikpedi. Saýsaqtardan jan ketip qalǵan eken. Tiri janǵa ólmeýdi ómir ózi úiretetin shyǵar, bala endi arqan satyǵa eki shyntaǵymen asyldy da, lezde bir shyntaǵymen shyǵara salyp, tikushaqtaǵylarǵa tómende, ózi turǵan er-toqymdy nusqady.
Ol endi: «Myna qardyń astynda ákem qalyp bara jatyr! Ony da ala ketińder!» – degen sharasy edi. Biraq tikushaqtaǵylar sańyraý ma, álde ymdy túsinbei me. Áiteýir qulaq tundyrǵan gúril-saryldyń arasynan: – Usta! Usta! – degen buiryqtaryn uqqandai boldy da, ekinshi shyntaǵyn da arqan-satyǵa arta berdi.
Tikushaq ishindegiler ony qaqshyp alyp, arqan-satyny jinap, esikti tars jaýyp alyp, aspanǵa kóterile berdi.
Arqada Mádi degen ardager azamat ótken eken. Saryaǵashtyń kýrortynda sol Mádi týraly Káriphanǵa Nurhan degen qart kisi áńgime aityp edi.
Nurhan qart ózi de sol Mádi týǵan Arqadan kelgen bul kýrortqa. Qasynda udaiy qolynan jetektep júretin tórt-bes jastaǵy nemeresi Dáýren bar. Áńgime Mádidiń jalǵyzdyq týraly óleńinen órbip ketip edi-aý.
Sanatoriidiń tańǵy shaiyn iship bolǵannan keiin Nurhan qart Dáýrendi jetektep, buira taýdyń kóleńkesindegi skameikaǵa baryp otyrady. Ózimen dastarhandas bolǵan Káriphandy qasyna shaqyryp alady. Kóp jasaǵan, kópti kórgen qartyń ár alýan áńgimeniń sandyǵyn ashyp jiberip, sampyldap sóilep, nebir hikaialarǵa kóshedi.
– Mynaý meniń úzilmegen úmitim, – deidi nemeresin basynan sipap otyryp. – Bizdiń áýlettiń jalǵyz jalǵasy. Al bul bolmasa, bizdiń kúnimiz ne bolady? A? Ne bolady? Áýlettiń názik jibi úziledi ǵoi! Sondyqtan myna meniń kári janym osynyń qas-qabaǵynda.
– Myna men, – deidi Nurhan qart, – bir áke, bir shesheden týǵan altaýdan qalǵan jalǵyzbyn. Tórteýin otyz ekinshi jylǵy asharshylyq jalmady. Bireýin germen soǵys óltirdi. Altaýdan qalǵan jalǵyz menen jalǵyz ul, úsh qyz órbidi. Sóitken jalǵyz uldan, mine, myna Dáýren batyr, – dep alyp Nurhan qartyń jalǵyz nemeresin baýyryna basyp, qysyp-qysyp, súiip-súiip aldy.
– E-e-e, hosh deńiz, sóitip nemereden bul jalǵyz. Kelini túskir budan keiin bala kótermei qoidy.
– Dáýrentaiǵa inishek kerek, Dáýrentaiǵa qaryndas kerek, dep yńyldap, osy Dáýrendi aldyma alyp otyryp, óleń aitqan bolamyn. Esi bolsa, kelinim emeýrinen túsiner degen dalbasam ǵoi. Keńse qyzmetkeri. Kesirli. Oi-armanyńdy emeýrinińnen túsinetin kelin qaida-a-a... balany ózim baǵyp-qaǵamyn. Quiryǵyna deiin ózim súrtip, ózim shomyldyramyn. Kelinim:
– Ata, ata, – degen bolady.
– Jolama deimin... Ózim-aq, – deimin. Sóitip, júrgende osy balam qatty aýyrsyn.
– A, Qudai, muny da kóp kórdiń be? – dep zarladym. Aparmaǵan, kórsetpegen dáriger, baqsy-balger qalmady. Sóitip júrgende alys aǵaiyn Sárseke degenniń meshel sheshesi Qamqa jaryqtyq:
– Ái, qainym-aý, neǵyp júdep ketkensiń, jalǵyz nemereńniń ýaiymy ǵoi. Alla jar bolsyn, qasqyrdyń súiegin qainatyp, sonyń sýyna shomyldyr. Qudai sátin salsa, bala júgirip, oinap ketedi, – dedi jaryqtyq.
Qystyń kúni ǵoi, qasqyrdy qaidan taptym. Sonai sileshtiniń boiynda Mońǵoldan kóship kelgen ańshy bar dep estigem. Soǵan baraiyn.
– Osylai da osylai, qasqyr soǵyp alǵan ekensiń, týysqan, sonyń súiegin ber.
– Oibý, ol qashan, qardyń astynda qaldy ǵoi, – deidi álgi. – Terisin sypyryp, ózin tastap ketip em...
– Kórset maǵan qasqyr soiǵan jerińdi. Ózim arshyp alamyn, – deimin baiaǵy.
– Oibý, otaǵasy-ai, oily-qyrly taý ǵoi, onyń ústine jerdi qar basyp qaldy, dál qai jer ekenin qaidan bileiin, – dep qipaqtaidy álgi neme.
– Ái, túsinesiń be óziń? Jalǵyz bala ǵoi, Jalǵyz! Ol úshin men Ereimen taýyn túgel qopar deseń de qoparamyn. Ózińde neshe bala bar?
– E, otaǵasy, buiyrǵany bar ǵoi, meniki emes, Qudaidiki – segiz bala bar. Aldy jiyrma beste. Kenjesi beste.
– Áb-bárekeldi, azamatym! – dedim ári tań qalyp, ári súisinip. Biraq ishimnen: «Bálem, qatynyń bizdiń kelindei eshki tuiaq bezer bolsa, kórer edim áýseleńdi» – dep qoiamyn.
– Sonymen ne kerek, álgi mońǵoldan kelgen baýyrym, Qudai tileýińdi bergir, shanaǵa at jegip, oǵan ketpen, kúrek tiep, meni shoqityp qasyna otyrǵyzyp alyp, Ereimen taý, qaidasyń dep qalyń qarmen syrǵanap ala jóneldik.
«Jerdi qar basyp qaldy. Qasqyrdyń súiegi qaida qalǵanyn bilmeimin ǵoi», – degeni beker eken, dál ústinen, taýdyń jadaǵai shatqalynan tez tapty. Qardy kúrep-kúrep, kiiz úidiń ornyndai arshyǵan soń, appaq qańqa kórindi. Quzǵyn qustar súiekti tazalap tastaǵan eken.
Qýanyp kettim. Qaitar jolda Sultanhannyń tazysy túlki ustap alsyn. Sultekeń:
«Mynaý nemereńe tymaq bolsyn» – dep qyrmyzydai qyzyl túlkini meniń aldyma tastai saldy, – dep toqtady Nurhan qart. «Shalym sál-pál bósińkirep ketken joq pa?» – deimin ǵoi baiaǵy.
– Sonymen ne kerek, álgi kók bóriniń súieginiń sorpasyna shomyldyrǵanym sol eken, sizge ótirik, maǵan shyn, balam, sen kór, men kór, qulan taza sýyǵyp, oinaqtap shyǵa keldi, – dep áńgimesin aiaqtap, Nurhan qart nemeresin baýyryna basyp, tóbe shashynan qushyrlana iiskep-iiskep aldy.
***
Nurhan qarttyń osy áńgimesi eki jarym metr qar astynan aidahardai ajalmen arpalysyp, jantalasyp jatqanda esine túskenine tań qaldy. Meniń jalǵyzym ne boldy eken? – degen suraq kókeiinde ketti. Sanasy ábden sónip bara jatqanda da osy suraq kómeskilenip kókeiinen shyqpady.
***
Tikushaq qaita ainalyp kelip, adamdar arqan-satymen, muz bolyp qatyp qalǵan attyń ústimen qardy keýlep, Káriphannyń sereigen bórenedei denesin arqan-satymen tikushaqqa tiep jatqanda, tikushaqtyń komandiri Nur-Aqannyń esine budan bes júz jyl buryn Áz Jánibek hannyń tusynda ómir súrgen qaraúzgen shipager Óteiboidaq babamyzdyń taýdyń máńgi muzdaǵynda er-toqymymen birge qatyp qalǵan tulpar týraly jazǵany esine tústi. Eger myna qar eki kúnnen keiin jym-jylas erip ketpei, myń jyl jatsa, myń jyldan keiin myna Káriphandy qaitadan tiriltip alýǵa bolar edi-aý dep oilady.
