اسپان شايداي اشىق, مٶپ-مٶلدٸر, كٶگٸلجٸم, كٶكشٸل. تال-داراقتار باسى باياۋ تەربەلەدٸ. شىعىستىڭ جەلٸ.
اۋا-رايى بۇزىلارداي ەش بەلگٸ جوق. تەڭٸرتاۋ شىڭدارىندا جاتقان اپپاق قار جاڭا شىققان كٷننٸڭ شۇعىلىسىنا شاعىلىسىپ, ايرىقشا جارقىرايدى.
قارا ايعىر ەرتتەۋلٸ. دەۋ قارا قازاندا يتتەرگە ارنالعان بوتقا پٸسٸرٸلٸپ جاتىر. تاۋىقتار قۇرقىلداپ ٶسكەلەڭ كٶكتٸڭ اراسىنان نەپاقاسىن تاۋىپ جايىلىپ جٷر. اۋلاقتاعى تاۋدىڭ بەتكەيٸندە ورمانشىنىڭ جەكە مالى جايىلىپ جٷر.
كەرٸپحان – قۇلجانىڭ اسىعىنداي, ابادان كٸسٸ. قۇداي وعان جار دەگەندە جالعىز بالا بەردٸ. ەپ-ەدەمٸ كەلٸنشەگٸ بار. سول تۇڭعىشتان كەيٸن تۋماي قالدى.
بۇل جەردە قۇدايدى قارعاپ كەرەگٸ جوق. بەرٸ دە ادامنىڭ ازعىر تٸلٸنەن بولدى.
دەرٸگەر ەيەل ازعىردى. ٶزٸ دە بٸر بەدٸرەيگەن بەدەۋ, جىلان قىسىر قاتىن ەدٸ. ەسەمايدى شىرماۋىقتاي شىرماپ الدى.
– قان قىسىمىڭ كٷشتٸ. ەندٸ بالا تۋساڭ, ٶلەسٸڭ, – دەدٸ. – ۋ تەبيا جە گيپەرتونييا! پونيماەش?!
سٶيتٸپ قۇرساقتاعى بەس ايلىق قوشقارداي ۇلدى الدىرىپ تاستادى. قاساپ-دەرٸگەر قاسيەتتٸ قۇرساقتىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ كەسكٸلەدٸ-اۋ. جاپ-جاس كەلٸنشەكتٸڭ شىرىلداپ جىلاعانىنا دا قارامادى عوي, جاۋىز.
سٶيتٸپ قۇرساقتاعى بەس ايلىق قوشقارداي ۇلدى الدىرىپ تاستادى.
قاساپ-دەرٸگەر قاسيەتتٸ قۇرساقتىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ كەسكٸلەدٸ-اۋ. جاپ-جاس كەلٸنشەكتٸڭ شىرىلداپ جىلاعانىنا دا قارامادى عوي, جاۋىز. قىرىق تٸلٸك قۇرساق بالا كٶتەرە مە?
كەرٸپحان ايعىرعا مٸنەردە ەسەماي تٸزگٸندٸ ۇستاپ, كٷيەۋٸنٸڭ قولتىعىنان دەمەپ جٸبەردٸ. سودان سوڭ جەتٸ جاسار ەرجاندى كٶتەرٸپ الىپ, ەكەسٸنٸڭ ارتىنا مٸنگەستٸردٸ دە, موينىنان قاپسىرا قۇشاقتاپ, بەتٸنەن قۇشىرلانا سٷيٸپ-سٷيٸپ الىپ:
– ال, جولىڭ بولسىن, بوتام, ساباعىڭدى جاقسىلاپ وقى, – دەدٸ. كٷيەۋٸنٸڭ ەتەگٸنەن ۇستاپ:
– شاي, قانت الا كەلۋدٸ ۇمىتپاسسىڭ, – دەپ توقىمدى الاقانىمەن قاققىلاپ-قاققىلاپ قويدى.
سودان قابا جال قارا ايعىر جارقاباق جولعا تٷستٸ. قالىڭ شٶپتٸڭ اراسىندا جايىلىپ جٷرگەن تٷيەتاۋىقتار قوشتاسقانداي قۇرقىلداسىپ قالدى.
ورمانشى كەرٸپحان تاۋ باسىنا شۋدالانا قالعان بٸر شٶكٸم بۇلتقا قاراپ-قاراپ قويدى.
ەرجان بيىل مەكتەپكە بارعان. كەرٸپحاننىڭ قارىنداسىنىڭ ٷيٸندە جاتىپ وقيدى. سودان قىسقى كانيكۋلعا شىعىپ, تاۋداعى ٷيٸنە كەلٸپ, بٸر اپتاداي ەكە-شەشەسٸنٸڭ قاسىندا بولىپ ەدٸ عوي. تەڭٸرتاۋدىڭ جاسىلساي شاتقالىندا ەكٸ-اق ٷي بار. بٸرەۋٸ ورمانشى كەرٸپحاننىڭ ٷيٸ. ەكٸنشٸسٸ – سۋ قاراۋىلى ەبەننٸڭ ٷيٸ. دەمالىسقا كەلگەن ەرجان وسى ەكٸ ٷيدٸڭ ەركەتايى عوي. ەندٸ, مٸنە, قىسقى كانيكۋل تەز ٶتە شىعىپ, ىلديداعى مەكتەبٸنە كەتٸپ بارا جاتىر. كەرٸپحان ەلگٸ شىڭ باسىندا شوقيعان بٸر شٷيكە جٷندەي بۇلتتىڭ لەزدە تاۋ تٶبەسٸن سەلدەلەپ وراپ العانىن كٶردٸ. قالىڭ قارا بۇلت تەرٸستٸكتەن دە قاپتاپ جاتىر ەكەن. ەلگٸندە عانا شايداي اشىق كٷننٸڭ لەزدە بۇزىلعانى نەسٸ ەكەن? وسى بٸر سولتٷستٸكتەن شىققان بۇلتتا قاتەر بار. ەلدەقايدا الىستان, مۇزدى مۇحيت تاراپىنان شارشاپ, شالدىعىپ كەلە جاتادى دا, تەڭٸرتاۋدان اسا الماي:
– ە, وسىندا ايالداي سالايىق, – دەپ اسپان كەرۋەنٸن تاۋ بٶكتەرٸنە شٶگەرە سالاتىن ەدەتٸ بولۋشى ەدٸ. بۇل جولى دا سول داعدىسىنا سالىپ, قاپ-قارا بۇلت اپپاق اق پەرٸشتەگە اينالىپ, جاپالاقتاپ جاۋا باستادى.
اسپانداعى بوتاسىز قارا ٸنگەن ەمشەگٸ تىرسىلداپ ٸسٸنٸپ, شىداي الماي يسٸنٸپ, اپپاق سٷتٸن سۋىلداتا تٶگٸپ-تٶگٸپ جٸبەرگەندەي, جەردٸڭ بەتٸن دەپ-دەمدە قالىڭ قار باسىپ قالدى. نٶپٸر نٶسەردەن جامان, بٷكٸل اسپان تٶڭكەرٸلٸپ قۇلاعانداي اياۋسىز الاپات ەدٸ. كٶكپاردا دودانى قاق جارىپ قارقىندايتىن قارا ايعىر كٶزٸنە جاسىن قامشى تيگەندەي بٸر ورىندا شىر اينالىپ تۇرىپ قالدى. تاستا تۋىپ, تاۋدا ٶسكەن كەرٸپحاننىڭ ٶزٸ كٶزٸن اشا الماي, قوس قولىمەن جانارىن سيپالاپ, كەنەت تٷنەككە اينالىپ جارىق دٷنيەنٸ بٸر كٶرگٸسٸ كەلگەندەي جانتالاستى. مۇندايدى بۇرىن-سوڭدى كٶرمەگەن جەتكٸنشەك باسى اينالىپ,اتتان قۇلا جازداپ, ەكەسٸنٸڭ جالپاق بەلدٸگٸنەن تاس قىلىپ ۇستاپ الىپتى. كەلەر بٸر سەتتە, قارا ايعىر بۇرىنعىداي اينالشىقتاي الماي, بٸر ورنىنان قوزعالا الماي, قالشيدى دا قالدى. كەرٸپحان دەل وسىنداي قاقايىپ قاتىپ قالعان جىلقىنى باياعىدا مۋزەيدەن كٶرٸپ ەدٸ. ول ەندٸ قولدان قاتىرىپ قويعان ەكسپونات بولاتىن.
ال مىناۋ لەزدە بەلۋارىنا دەيٸن قارعا باتىپ, قارعا ادىم جەر اتتاي الماي, قايتا-قايتا پىسقىرىنىپ, قارعا كٶمٸلگەن باسىن ٷزدٸكسٸز سٸلكٸلەپ, تۇلا بويى سٸرەسٸپ بارا جاتتى.
كەرٸپحان جاندالباسادا اتتىڭ باۋىرىنا بالانى تىقپاق بولىپ, قالىڭ قاردىڭ ٷستٸنە تٶڭكەرٸلٸپ قۇلاپ, ەرجاندى دا الا تٷستٸ. ەلٸ نىعىزدالا قويماعان قاردى قوس قولىمەن ارى-بەرٸ كەۋلەپ, قارا ايعىردىڭ باۋىرىنا الدىمەن بالانى تىقپالادى. ەرجاننىڭ ٷستٸندەگٸ جەڭٸل پالتو ەدٸ. ەندٸ ٶزٸ سەڭسەڭ تونىن شەشٸپ, بالانى سوعان ورادى.
شولاق توندى قالاي شەشتٸ, سول-اق ەكەن, ٷستٸنەن بٸرەۋ سۇپ-سۋىق سۋدى قۇيىپ جٸبەرگەندەي, تۇلا-بويى تٷرشٸگٸپ شىعا كەلدٸ. ٷستٸندەگٸ جۇقا بەشپەت قامزاي بولا قويمادى. بالانى وراپ قويعان توندى قايتا الىپ كيگٸسٸ كەلدٸ. قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا-اق قارا توندى قالىڭ قار باسىپ, اپپاق بولىپ قالعان ەكەن. ەگەر توندى قايتىپ السا, ەرەسەك ادام, ٶزٸ مىنانداي بولعاندا, بالا قانداي بولادى? سونى ويلاپ, قوس قولىن ارى-بەرٸ سەرمەپ, قيمىلداعان بولدى. جاۋىپ تۇرعان قار ەمەس, تۇتاس اسپان اقتارىلا قۇلاعانداي, اق تاسقىنعا بەلۋارعا دەيٸن كٶمٸلگەن كەرٸپحان سەلدەن سوڭ قولىن دا قيمىلداتۋدان قالدى. ەندٸ اق ۇلپاعا كٶمٸلٸپ قالعان بالا تۇنشىعىپ جٷرمەسٸن دەپ, قارا توننىڭ ٷستٸندەگٸ قاردى ارشي باستادى. قارا ايعىر ىشقىنا شىڭعىرعانداي بولدى دا, ٷنٸ ٶشٸپ قالدى. ايعىردىڭ قارعا كٶمٸلگەن دەنەسٸن ساۋساعىمەن تٷرتٸپ كٶرمەكشٸ ەدٸ, قولى قاپ-قاتتى مۇزعا تيگەندەي بولدى.
كەرٸپحان ورمانشى كٸتاپتى كٶپ وقۋشى ەدٸ. دجەك لوندون دەگەن كٸسٸنٸڭ جازعاندارىن ٸزدەپ جٷرٸپ وقيتىن. سوندا كلوندايك دەگەن جەردەن التىن ٸزدەۋشٸلەر الپىس گرادۋس, ودان دا جوعارى ايازدا قومىتتارىنا ورانىپ جٷرە بەردٸ. ارالارىندا سونداي سۇمدىق سۋىققا شىداي الماي ٷسٸپ ٶلگەندەرٸ دە كەزدەسەدٸ.
ەندٸ, مٸنە, كەرٸپحان دا سول كلوندايكتا قالعانداي حال كەشتٸ. ايىرماشىلىعى سول: كلوندايكتا ەيتەۋٸر قىبىرلار جٷرە بەرەسٸڭ. ال مىنا تەڭٸرتاۋدىڭ باۋىرىنا كەنەت كەلٸپ ورناي سالعان كلوندايكتا قيمىلداپ جٷرمەك تۇرماق, ورنىڭنان قوزعالا المايسىڭ. مۇنداعى كلوندايك اق قاردان كەبٸن كيگٸزٸپ, قول-اياقتى تاستاي قىلىپ تاڭىپ تاستادى.
– كيگٸزٸپ قويادى دەۋشٸ ەدٸ, مىنا قۇرساۋ سول «جۋاسىتۋ كٶيلەگٸنەن» دە اسىپ تٷسكەن سيياقتى.
ەندٸ بٸر ۋاقىتتا كەرٸپحاننىڭ مۇزعا اينالعان دەنەسٸ الاۋلاپ قىزا باستادى. سٶنٸڭكٸرەپ بارا جاتقان ساناسىندا: مىنانداي قىزۋدان قار ەرٸپ كەتەتٸن شىعار دەپ ٷمٸتتەندٸ. بٸراق مۇز قۇرساۋ ەرٸگەن جوق. دەنەسٸ قايتادان توڭا باستادى. بۇل جولى قول-اياعى, بٷكٸل تەنٸ مۇزعا اينالىپ بارا جاتتى. سول بٸر كەزدە تون ورانعان بالا قار استىنان دىبىس بەرگەندەي بولدى. بٸراق ونى كەرٸپحان ەستٸمەگەن سيياقتى ەدٸ. سٶنٸپ بارا جاتقان ساناسىنا بٸر ىزىڭ جەتكەندەي بولعانىمەن, ونىڭ نە دىبىس ەكەنٸن اجىراتا العان جوق. تەرەڭ تەڭٸزدٸڭ ٸشٸندە بالىق بولىپ جٷزٸپ جٷرگەندەي بٸر زامان. جان-جاعىنان سۋ پەرٸشتەلەرٸ قورشاپ الىپ, قوسىلىپ ەن سالىپ, مۇنى ەلدەقايدا جەتەكتەپ بارا جاتقان ەسەردە. كەرٸپحان ەلگٸ حور قىزدارىنىڭ شىرىن ەنٸنە ەلٸتٸپ, سولارعا ٸلەسە بەرەيٸن دەسە, ەندٸ بٸردە قۇلاعىنا ەيەلٸ ەسەمايدىڭ داۋىسى شالىنعانداي بولادى:
– قايت, قايت, قايدا كەتٸپ باراسىڭ? – دەيدٸ ەسەماي. – جالعىزىڭدى قايدا تاستاپ باراسىڭ? جالعىز ۇلىڭ ەرجان قايدا قالدى?
بۇل زارلى داۋىستى كەرٸپحان شالا-پۇلا ەستٸگەندەي بولادى, بٸراق جاۋاپ قاتار دەرمەنٸ جوق. سٶيلەۋدٸ, سٶزدٸ ۇمىتىپ قالعان سيياقتى. ەيەلٸنٸڭ «ەسەماي» اتىن ەسٸنە تٷسٸرە الماي ەلەك بولدى.
– جالعىز ۇلى باردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار, – دەيدٸ ەسەماي. – قايتا عوي ٷيگە, مەن ساعان تاعى بٸر ۇل تاۋىپ بەرەيٸن, ەرجان جالعىز بولماسىن, – دەيدٸ ەسەماي. – ەۋليە-ەمبيەنٸ ارالاپ, ارىز ايتايىن, ەمشٸلەرگە, تەۋٸپتەرگە قارالايىن, بٸر قۇدايعا جالىنىپ-جالبارىنايىن, ۇلى ەرۋاقتارعا, ۇماي اناعا, دومالاق اناعا ارناپ قۇران وقىتتىرىپ, اس بەرگٸزەيٸن, – دەپ جىلايدى ەسەماي.
– وبالىڭ انا قاسىر جىلانداي ىسىلداعان بەز-بەدەۋ باس دەرٸگەر قاتىنعا, سول سەنٸ سورلاتقان – دەگٸسٸ كەلەدٸ كەرٸپحاننىڭ, بٸراق ٷنٸ شىقپايدى, اۋزىنا سٶز تٷسپەيدٸ. سٶزدەرٸن كەرٸپحان ۇمىتىپ قالعان.
ەندٸ بٸر سەتتە ٷستٸ-باسىنىڭ بەرٸنە ٸنجۋ-مارجان تاعىنعان سۋ پەرٸلەرٸنٸڭ قىزدارى مۇنى تاعى دا قاۋمالاپ الىپ, تەڭٸز تٷبٸنە شاقىرادى. ٸنجۋ-مارجاننىڭ جارقىلىنا كٶزٸ قارىققان كەرٸپحان ەلٸ دە بولسا ەسەمايدى ۇمىتا الماي: «شٸركٸن, مىنا ٸنجۋ-مارجاننىڭ تىم بولماسا بٸر ۋىسىن ەسەمايعا الىپ بارىپ بەرسەم, قانداي قۋانار ەدٸ», – دەپ قويادى كەرٸپحان.
كەنەت حور قىزدارى دەگەنٸنٸڭ بەرٸ بٷرگەدەي-بٷرگەدەي, مايدا-مايدا ايداھارعا اينالىپ, بالاقتان كٸرٸپ, باسىنا قاراي ٶرمەلەي باستادى. سوندا كەرٸپحاننىڭ بٸر سٶنٸپ, بٸر جانعان ساناسىنا: «جابىلىپ كەتسە قۇمىرسقالار دا ارىستاننىڭ ٶزٸن ٶلتٸرەدٸ», – دەگەن بابالار سٶزٸ ەستٸلگەندەي بولدى. بٸر سٶنٸپ, بٸر جانعان ساناسىندا جالعىز ۇلى ەرجاندى كٶردٸ: – نە بولدى ەكەن? – دەپ سيپالاپ بٸلەيٸن دەپ ەدٸ – قولدارى جوق! قولدارى قيمىلدامايدى. قولدارىنان جان ەلدەقاشان كەتكەن ەكەن. تەك بٸر ٶشٸپ, بٸر جانعان سانادا عانا بولار-بولماس سەۋلە بار. ال بالاقتان كٸرگەن بٷرگە بيت سيياقتى تيتٸمدەي ايداھارلار باسقا شىعىپ, تٶبەنٸ تەسٸپ, ميدى سورماقشى. ميدى سورىپ تاۋىسقاندا سانا دا بٸرجولاتا سٶنبەكشٸ. ودان ارعىسى تەك بٸر قۇدايعا ايان. قارا ايعىر بولسا تۇلا بويى قارعا كٶمٸلٸپ تىرپ ەتە الماي تۇرعان قالپى قاقايىپ قاتتى دا قالدى. ال ەندٸ تونعا ورانعان بالانىڭ حالٸ نەشٸك? بٸر اللا بٸلەدٸ. ەكە بايعۇس سول توندى بالاعا جاپپاي, ٶزٸ كيٸپ وتىرعاندا ٶلمەيتٸن بە ەدٸ, كٸم بٸلگەن... ەي, بٸراق ادامنان گٶرٸ شىدامدىراق جىلقى بالاسىن ارام قاتىرعان مىنا تاجالدان كٸم امان قالار دەيسٸڭ...
تەڭٸرتاۋدىڭ جاسىلسايى اق قار توپانىنان امان قالعان جوق, ەرينە. ٷيدە جالعىز قالعان ەسەماي مىنانداي سويقان اق تاجالدان زەرەسٸ ۇشتى. ەۋەلٸ يتتەر ۇلىدى. جاي ۇلۋ ەمەس, ادامنىڭ ساي-سٷيەگٸن سىرقىراتاتىن ايانىشتى زٸلماۋىر زار. الاپات اپاتتى الدىمەن تٷرلٸ ماقۇلىقتار, ەسٸرەسە يت پەن مىسىق سەزەدٸ دەۋشٸ ەدٸ كەرٸپحان مەن ەرجان قارا ايعىرعا مٸنگەسٸپ كەتە سالىسىمەن-اق, بٶرٸباسار مەن مايلىاياق ازانداتا ۇلىپ قويا بەرگەن. ەسەماي ولارعا:
– تەيت! ٶز باسىڭا كٶرٸنگٸر! بەلە شاقىرما! – دەپ ۇرسىپ تاستاپ ەدٸ. ارتىنشا-اق اق قار اسپاننان ساۋىلداپ تٶگٸلدٸ دە, ەلگٸ يتتەر ٷيشٸكتەرٸنە كٸرٸپ كەتٸپ, ٷندەمەي, ٷرمەي قالدى.
«ا, قۇداي, ٶزٸڭ ساقتاي گٶر!», – دەپ ەسەمايدىڭ جٷرەگٸ سۋىلداي باستاعان.
ەسەماي مىنانداي سۇراپىلدان سەسكەنٸپ, كٶرشٸ سۋ قاراۋىل «سٷلەيمەن پاتشانىڭ» ٷيٸنە بارىپ وتىرماقشى ەدٸ. جۇرتتىڭ بەرٸ سەرسەنبەكتٸ جاسىلساي سۋىنىڭ قاراۋىلى بولعاندىقتان, «سۋ پاتشاسى سٷلەيمەن» اتاپ كەتكەن. ىلديداعى ەلدٸڭ كٷن كٶرٸسٸ كٶبٸنەسە وسى جاسىلساي سۋىنا تەۋەلدٸ بولاتىن. تاۋدان تاسىپ اعىپ جاتقان اساۋ ٶزەنگە قاراۋىل نە كەرەك? مەن-جايدى بٸلمەگەن جۇرت وسىلاي ويلاپ قالۋى دا مٷمكٸن. ەتەكتەگٸ قالىڭ ەل سۋعا زەرۋ. بەرٸ ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسۋدا. سۋعا بولا اعايىندى ادامدار اراسىندا دا اراز-قۇراز, كەيدە تٸپتٸ قىرعىن تٶبەلەس تە بولىپ جاتادى. ەنە, سول سۋ قاراۋىلى سەرسەنبەكتٸڭ ٷيٸنە بارماقشى بولىپ سىرتقا شىققان ەسەماي لەزدە ٶزٸنەن-ٶزٸ شىر كٶبەلەك اينالدى دا قالدى. اسپاننان توننالاپ جاۋعان توپان قار الدى-ارتىن كٶرسەتپەي اداستىرعاندا, ەسەماي ٶزٸ جاڭا عانا جاۋىپ شىققان ٶز ەسٸگٸن ٷيدٸڭ دۋالىن سيپالاپ جٷرٸپ ەرەڭ تاپتى.
– وي, توبا, مىناۋ, سٸرە, اقىرزامان شىعار, – دەپ ەسەماي سىرتقى ەسٸكتٸ ەرەڭ جاپتى. ەسەمايمەن ٸلەسە كٸرگەن قار تابالدىرىقتى دەمدە بٸتەپ تاستاپ ەدٸ.
ٷيگە كٸرە سالىسىمەن ەسەماي بايلانىس راديوسىنا-راتسيياعا جارماستى. ونىڭ تٸلٸن جەتە بٸلمەسە دە, كەرٸپحاننان كٶرگەنٸ بار, قۇلاقتارىن ارى-بەرٸ بۇراپ كٶرٸپ ەدٸ, راديوبايلانىس قىر-قىر ەتتٸ دە قويدى. ەيتەۋٸر قىرىلداسا دا دىبىس شىققانىنان ٷمٸتتەنٸپ, ەيەل بايعۇس ەلگٸنٸڭ تٸلشٸكتەرٸن كەزەك-كەزەك باسىپ جانتالاستى. مىنانداي اقىرزامان الاپاتىندا وسى قىرىلداۋىقتان باسقا قارماناتىن ەشتەڭە قالماپ ەدٸ-اۋ. كٷننٸڭ قاي مەزگٸل ەكەنٸ دە بەلگٸسٸز, بٸراق ٷيدٸڭ ٸشٸ تٷنەك تارتتى. ەسەماي سيپالاپ جٷرٸپ, قول فوناردٸ تاۋىپ الىپ, كٶكساۋ بولعىر قىرىلداققا تاعى جارماستى. ەلدەقاشان ۋاقىت ٶتكەندە بارىپ راتسييا ۇزاق ىسقىرىپ الىپ, ار جاقتان «ەلٶ-ەلٶ» دەگەن دىبىس شىعاردى. ەسەماي دا: «اللا-اللا, – دەپ, – بۇل جاسىلساي, جاسىلساي!» – دەپ اجال اپانىنىڭ اۋزىندا تۇرعانداي جان داۋسى شىقتى. اجال اپانى ادامداردى راديوسىمەن قوسا جۇتىپ جٸبەرگەندەي «قىر-قىر» دەپ بارىپ, دىبىس مٷلدە ٶشتٸ. بٸراق ٷمٸت قانا بەرٸنەن سوڭ ٶلەدٸ. ەسەمايدىڭ راتسيياعا جارماسقانى – سۋعا كەتكەننٸڭ تال قارماعىنداي ەيتەۋٸر بٸر ەرەكەت. ەرەڭ دەگەندە بارىپ ەلگٸ قىرىلداققا قايتا جان كٸرگەندەي بولدى.
ەسەماي جان ساۋعالاپ:
– اللو! اللو! كٷمٸسبۇلاق! كٷمٸسبۇلاق! – دەپ شىرىلدادى. ار جاقتان توقمەيٸلسٸگەن جۋان داۋىس:
– تىڭداپ تۇرعان كٷمٸسبۇلاق, – دەدٸ.
راتسييا تاعى قىرىلداپ, شىرىلداپ كەتتٸ. تٷك ەستٸلمەيدٸ. ەسەماي «اللو! اللو!» مەن باسى اينالىپ, تالىقسىپ قۇلاعانشا ايقايلاي بەردٸ. كٷندٸز ەكەنٸ بەلگٸسٸز, تٷن ەكەنٸ بەلگٸسٸز, الاڭعاسىر الدامشى كەز. بٸر بەلگٸلٸسٸ قار ەلٸ جاۋىپ تۇر. دەلٸرەك ايتقاندا ساۋىلداپ قۇيىلىپ تۇر. جەرگە تٷسكەن قاردىڭ قالىڭدىعىنان تٸكەسٸنەن تٸك تۇرىپ, تىرپ ەتپەگەن, اجالعا الاڭسىز مويىن ۇسىنعان قارا ايعىردىڭ ٶزٸ كٶمٸلٸپ, كٶرٸنبەي قالدى. بٸراق ول تۇرعان جەردٸڭ قارى تەڭٸرتاۋدىڭ ماناسىنداي ٶركەشتەنٸپ, اينالا تٶڭٸرەگٸنەن الابٶتەن انىعىراق كٶرٸنەدٸ. ەسەماي ۇيقى دۇشپان كٶزٸ ٸلٸنٸپ كەتكەن, شوشىپ وياندى. سەل-پەل قۇس ۇيقىنىڭ ٶزٸندە ول تٷس كٶرٸپ ٷلگەرٸپتٸ. تٷسٸندە كەرٸپحان بيٸك تاقتا وتىرعان ەكەن دەيدٸ. كەسكٸن-كەلبەتٸ – بەرٸ كەرٸپحان. بٸراق قيياق مۇرتى, كٸرپٸگٸ, شاشى – بەرٸ اپپاق, قۇلاعىنا دەيٸن مۇز قاتىپ قالىپتى.
– ويبۋ, كەرٸپحان-اۋ, ساعان نە بولعان, شاشىڭ تٸپتٸ قاسىڭا دەيٸن اعارىپ كەتٸپتٸ عوي – دەيدٸ ەسەماي تاڭ قالىپ, – ايتپاقشى, ەرجان قايدا? كٶرٸنبەيدٸ عوي...
ويانا كەتٸپ, ەلگٸ تٷسٸنەن شوشىعانداي سوستيىپ, ەسٸن جييا الماي اڭىرىپ, اڭ-تاڭ قالىپ:
– شىننان تٷسٸم بە, ەلدە ٶڭٸم بە? – دەپ جان-جاعىنا قارادى. راتسييا كٶزٸنە تٷسكەندە بارىپ, لەزدە ەسٸ كٸرگەندەي ەدٸ. دەرەۋ كنوپكالاردى باستى. راديو قىر-قىر ەتتٸ. مىنا كٷندٸز-تٷنٸ تىنباي جاۋعان قاردان راتسيياعا تۇماۋ تيگەندەي قىرىلدايدى. كەيدە قىرىل-سىرىلدىڭ اراسىنان شىرايلى شاتتىق ەۋەنٸنٸڭ سارىنى تالىپ ەستٸلەدٸ. ول ەۋەن مىنا اقىرعى الاساپىران زاماندا دا مامىراجاي بەيبٸت جاتقان ەل بار ەكەنٸن ەسكە سالعانداي, ەلدە قييالداعى ەلەستەي بولىپ ەستٸلەدٸ. ەسەماي قىرىل-سىرىل دارىلداق داۋىستاردىڭ اراسىنان ەستٸلگەن ەلگٸ ەۋەننەن ەلدەنگەندەي: – «اپىر-اي, مىنا تاجالدان امان ەل بار ەكەن-اۋ!» دەپ ٸشٸ سەل-پەل جىلىپ قالعانداي بولدى.
كەنەت راتسييانىڭ قىرىلداپ-سىرىلداعانى ساپ تىيىلىپ, كەدٸمگٸدەي ساليحالى داۋىس:
جالعىز ۇلى باردىڭ,
شىعار-شىقپاس جانى بار.
ەكٸ ۇلى باردىڭ ٶكپە-باۋىر,
جالى بار.
ٷش ۇلى باردىڭ سامارحان مەن بۇحارادا
مالى بار.
تٶرت ۇلى باردىڭ
اسپانعا سالعان جولى بار, – دەپ سارناپ الا جٶنەلدٸ.
راديونىڭ ٷنٸن اپ-انىق ەستٸگەن ەسەماي: «اپىراي, بۇل ادام ەمەس, ەرۋاق شىعار. نەنٸ مەڭزەپ تۇر, قۇداي-اۋ!» – دەپ ەسٸ شىقتى. اينالا توپان سۋ قاپتاعانداي اقىرزامان. قاراپتان قاراپ تۇرىپ, راديونىڭ قاقساپ قويا بەرگەنٸ نەنٸڭ نىشانى? ەسەماي قۇدايدىڭ قۇلاعىنا جەتسٸن دەپ قوس كٶزٸنەن جاس پارلاپ, زارىعۋ مەن جوقتاۋدىڭ اراسىنداعى سارناۋىق داۋىسقا سالدى:
– ا, قۇداي, نە جازدىم مەن ساعان? ەشكٸمنٸڭ الا جٸبٸن اتتاعان جوق ەدٸم-اۋ. نە جازدىم? بۇل قاي ەلەس? نەنٸڭ بەلگٸسٸ? مەن جالعىزدان باسقا بالا تاپپاي قالايىن دەگەن نيەتٸم جوق ەدٸ عوي. ەندٸ بالا تاپساڭ ٶلەسٸڭ دەپ, قۇرساعىمداعى بەس ايلىق بالانى الدىرىپ تاستاعان ەلگٸ بٸر سۇقسىرداي سۇر قاتىن ەمەس پە ەدٸ? ماعان ەندٸ بالا تۋساڭ ٶلەسٸڭ دەدٸ. قۋ جان تەتتٸ ەكەن, قايدان بٸلەيٸن مۇنداي قارعىس اتارىن! سول جان بٸتٸپ قالعان بالانى قۇرساعىمنان كەسكٸلەپ الىپ تاستاپ ەدٸ. وبالى جٸبەرمەيدٸ ەكەن عوي. سورلاتتى ەندٸ مەنٸ! كەرٸپحان-اۋ, قايداسىڭ? ادال جارىڭ ەدٸم عوي, نە كٸنەم بار مەنٸڭ? ەلگٸ جالعىز قايدا قالدى?
بۇعان جاۋاپ رەتٸندە راديو:
– تاڭعى ەلەس, تاڭعى ەلەس,
بۇل ٶمٸردە ەشتەڭە دە مەڭگٸ ەمەس, – دەپ زارلادى.
كەنەت راديو:
– قايىرلى تاڭ, قادٸرلٸ قاۋىم! سٶيلەپ تۇرعان الماتى, – دەپ ٶلٸ دٷنيەگە جان بٸتٸرگەندەي سايراپ الا جٶنەلدٸ. – سولتٷستٸك مۇزدى مۇحيتتان كەلگەن سۋىق اۋا مەن وڭتٷستٸكتەگٸ جىلى اۋا قاۋىشىپ, نەتيجەسٸندە بۇرىن-سوڭعى بولىپ كٶرمەگەن قالىڭ قار جاۋدى, – دەپ حابارلادى قويۋ قوڭىر داۋىس.
– مىسالى, كٷنشۋاق وبلىسىندا جاۋعان قاردىڭ قالىڭدىعى ەكٸ مەترگە جەتتٸ. كٶلٸك بٸتكەن توقتاپ قالدى. تەك ەسكەري گارنيزوندار ورنالاسقان جەرلەردە عانا برونەتەحنيكا شامالى جول سالعان بولدى.
راديوقابىلداعىشقا قۇلاعىن جابىستىرا تىڭداپ وتىرعان ەسەمايدىڭ جان-دٷنيەسٸندە بٸر ٷمٸت پەن بٸر كٷدٸك سۋىق اۋا مەن جىلى اۋانىڭ ارپالىسىپ, قالىڭ قار جاۋدىرعانىنداي قات-قات قالىڭ قايعىعا باتىردى. كٷنٸ بويى, تٷنٸ بويى قىرىلداپ قالعان راتسييانىڭ قۇلاعىن بۇراپ ەدٸ:
– ەلٶ, ەلٶ! ورتالىق تىڭداپ تۇر, – دەگەن داۋىس اپ-انىق ەستٸلدٸ. ەسەماي وقىستا نە ايتارىن بٸلمەي:
– مەن عوي, مەن عوي, – دەي بەردٸ.
– مەنٸڭ كٸم? ايتساڭشى اتى-جٶنٸڭدٸ, – دەدٸ گٷجٸلدەگەن داۋىس.
– مەن, ويباي, جاسىلساي قورىعىنداعى ورمانشى كەرٸپحاننىڭ جۇبايىمىن. كەرٸپحان بالاسى ەكەۋٸ كەشە ورتالىققا كەتكەن... – دەپ سٶزٸن اياقتاي الماي جىلاپ جٸبەردٸ. – سٸزدەر بٸلە مە... دەپ.
– بارلىق جەردە بايلانىس ٷزٸلدٸ عوي, شىراعىم, جىلاما, بٸر حابارى بوپ قالار, ٷمٸتسٸز سايتان دەگەن. مەن راتسييامەن جان-جاققا سۇراۋ سالايىن, اقىرىن كٷت, اينالايىن. ٷمٸتسٸز سايتان دەگەن, جاقسى حابار بولسىن, لايىم. ۋايىمداي بەرمە, ٷمٸتسٸز سايتان...
تٷگەل قار ارالاس سۋدان اعىپ جەرگە تٷسكەندەي ەدٸ. سٶيتسە, ٶز ورنىندا ەكەن, جارىقتىق. بەيكٷنە پەرٸشتەنٸڭ كٶزٸندەي جەۋدٸرەپ, كٶكپەڭبەك بولىپ تۇر. ەسەسٸنە, جەردٸڭ بەتٸ اپپاق. اپپاق ەلەمگە نوقاتتاي دا مەڭ قالماعانداي. جەردٸڭ ٶزٸن تاۋ-تاسىمەن, ورمان توعايىمەن, ٶزەنٸمەن, كٶلٸمەن, تاز-تاقىر شٶلٸمەن قوسا اق قار كٶمٸپ قالىپتى. سوندىقتان دا اللا تاعالا, جاساعان يەم, جاراتقان قۇدٸرەت جەر ەلەمٸنە ەندٸ تولعاتىپ جاتقانداي ەسەر قالدىرادى. سٶيتسە, ول العاشقى كٶرٸنٸس ەكەن. كەنەت ٶلٸ تىنىشتىقتى دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, دٷرٸلدەتٸپ, گٷرٸلدەتٸپ, اۋلاقتان تٸكۇشاقتىڭ سۇلباسى كٶرٸندٸ. تاۋ بٶكتەرٸنە سۇعىنا كٸرۋدەن سەسكەنٸپ, تٶسكەيدٸ بويلاپ, ارى-بەرٸ ويقاستاي بەردٸ. بۇل دىبىستى تىرپ ەتە الماي قاتىپ قالعان قارا ايعىردىڭ باۋىرىندا تونعا ورانىپ جاتقان ەرجان بالا انىق ەسٸتتٸ. شىنتاقتارىمەن نىعىزدالعان قاردى تٷرتٸنٸكتەدٸ. ەكەسٸنٸڭ قارا تونىنىڭ ارقاسىندا ٷسٸكتەن امان قالعان بەتٸن بٸردەڭە قارىپ تٷسكەندەي بولدى. سيپالاپ قاراپ ەدٸ, ٷزەڭگٸ تەمٸر سيياقتى كٶرٸندٸ. ٷزەڭگٸ ەكەنٸن ساۋساقتارى سەزبەي, الاقانى عانا بايقاعانداي بولدى. بالاعا اقىل-ەس ەمەس, تٷيسٸك باسشى بولىپ, شىنتاقتارىمەن قاردى كەۋلەپ, ٷزەڭگٸدەن ايىرىلماي, ەر-توقىمعا جارماستى. تىرمىسىپ جاتىپ ەر-توقىمعا ٸلٸگٸپ, ٸلگەرٸ قاراي تاعى دا بٸر-ەكٸ ۇمتىلعاندا, باسى قاردان قىلتييا شىعا بەرگەندە, اسپان ەلەمٸ جارق ەتە قالدى. تىنىسى كەڭەيٸپ سالا بەردٸ. ەندٸ-ەندٸ ەسٸ كٸرٸپ, ساناسى ساۋىققانداي بولعاندا, ەلگٸ اسپاننان تىرىلداعان دىبىس ەستٸلگەندەي ەدٸ. كٶپتەن بەرٸ تاۋ بٶكتەرٸنەن بٸر قارايعان بەلگٸ ٸزدەپ, اسپاندى شيىرلاپ جٷرگەن تٸكۇشاق اپپاق تەڭٸزدەن جالعىز نوقات قارايىپ كٶرٸنگەنٸن بايقاپ قالىپ, سول نٷكتەگە قاراي بەتتەدٸ. تٸرشٸلٸك دەگەن شٸركٸن جانتالاس. بالا بايعۇس اسپانعا قاراي قولىن ەربەڭدەتتٸ. وقىستان ايقاي سالىپ ەدٸ, ٶز داۋسىن ٶزٸ ەستٸمەدٸ. انا قۇرساعىنان جاڭا شىققان نەرەستە دە جارىق دٷنيەگە ايقايلاپ كەلەدٸ. بٸراق ونى ٶزٸ تٷسٸنٸپ, سەزٸپ جاتپايدى عوي. مىناۋ دا سونداي. بٸراق تٸكۇشاقتاعىلار تٸسقاققان قاقسالدار ەمەس پە, بالانىڭ تٶبەسٸنەن تٶنٸپ تۇرىپ, ەسٸگٸنەن سالبىراتىپ ارقان ساتى تاستادى. قونار ەدٸ, قونا المادى. ٶيتكەنٸ قالىڭ قارعا باتىپ قالادى. ارقان ساتىعا بالانىڭ ساۋساعى تيگەنٸمەن بٷگٸلۋگە يلٸكپەدٸ. ساۋساقتاردان جان كەتٸپ قالعان ەكەن. تٸرٸ جانعا ٶلمەۋدٸ ٶمٸر ٶزٸ ٷيرەتەتٸن شىعار, بالا ەندٸ ارقان ساتىعا ەكٸ شىنتاعىمەن اسىلدى دا, لەزدە بٸر شىنتاعىمەن شىعارا سالىپ, تٸكۇشاقتاعىلارعا تٶمەندە, ٶزٸ تۇرعان ەر-توقىمدى نۇسقادى.
ول ەندٸ: «مىنا قاردىڭ استىندا ەكەم قالىپ بارا جاتىر! ونى دا الا كەتٸڭدەر!» – دەگەن شاراسى ەدٸ. بٸراق تٸكۇشاقتاعىلار ساڭىراۋ ما, ەلدە ىمدى تٷسٸنبەي مە. ەيتەۋٸر قۇلاق تۇندىرعان گٷرٸل-سارىلدىڭ اراسىنان: – ۇستا! ۇستا! – دەگەن بۇيرىقتارىن ۇققانداي بولدى دا, ەكٸنشٸ شىنتاعىن دا ارقان-ساتىعا ارتا بەردٸ.
تٸكۇشاق ٸشٸندەگٸلەر ونى قاقشىپ الىپ, ارقان-ساتىنى جيناپ, ەسٸكتٸ تارس جاۋىپ الىپ, اسپانعا كٶتەرٸلە بەردٸ.
ارقادا مەدي دەگەن ارداگەر ازامات ٶتكەن ەكەن. سارىاعاشتىڭ كۋرورتىندا سول مەدي تۋرالى كەرٸپحانعا نۇرحان دەگەن قارت كٸسٸ ەڭگٸمە ايتىپ ەدٸ.
نۇرحان قارت ٶزٸ دە سول مەدي تۋعان ارقادان كەلگەن بۇل كۋرورتقا. قاسىندا ۇدايى قولىنان جەتەكتەپ جٷرەتٸن تٶرت-بەس جاستاعى نەمەرەسٸ دەۋرەن بار. ەڭگٸمە مەديدٸڭ جالعىزدىق تۋرالى ٶلەڭٸنەن ٶربٸپ كەتٸپ ەدٸ-اۋ.
ساناتورييدٸڭ تاڭعى شايىن ٸشٸپ بولعاننان كەيٸن نۇرحان قارت دەۋرەندٸ جەتەكتەپ, بۇيرا تاۋدىڭ كٶلەڭكەسٸندەگٸ سكامەيكاعا بارىپ وتىرادى. ٶزٸمەن داستارحانداس بولعان كەرٸپحاندى قاسىنا شاقىرىپ الادى. كٶپ جاساعان, كٶپتٸ كٶرگەن قارتىڭ ەر الۋان ەڭگٸمەنٸڭ ساندىعىن اشىپ جٸبەرٸپ, سامپىلداپ سٶيلەپ, نەبٸر حيكايالارعا كٶشەدٸ.
– مىناۋ مەنٸڭ ٷزٸلمەگەن ٷمٸتٸم, – دەيدٸ نەمەرەسٸن باسىنان سيپاپ وتىرىپ. – بٸزدٸڭ ەۋلەتتٸڭ جالعىز جالعاسى. ال بۇل بولماسا, بٸزدٸڭ كٷنٸمٸز نە بولادى? ا? نە بولادى? ەۋلەتتٸڭ نەزٸك جٸبٸ ٷزٸلەدٸ عوي! سوندىقتان مىنا مەنٸڭ كەرٸ جانىم وسىنىڭ قاس-قاباعىندا.
– مىنا مەن, – دەيدٸ نۇرحان قارت, – بٸر ەكە, بٸر شەشەدەن تۋعان التاۋدان قالعان جالعىزبىن. تٶرتەۋٸن وتىز ەكٸنشٸ جىلعى اشارشىلىق جالمادى. بٸرەۋٸن گەرمەن سوعىس ٶلتٸردٸ. التاۋدان قالعان جالعىز مەنەن جالعىز ۇل, ٷش قىز ٶربٸدٸ. سٶيتكەن جالعىز ۇلدان, مٸنە, مىنا دەۋرەن باتىر, – دەپ الىپ نۇرحان قارتىڭ جالعىز نەمەرەسٸن باۋىرىنا باسىپ, قىسىپ-قىسىپ, سٷيٸپ-سٷيٸپ الدى.
– ە-ە-ە, حوش دەڭٸز, سٶيتٸپ نەمەرەدەن بۇل جالعىز. كەلٸنٸ تٷسكٸر بۇدان كەيٸن بالا كٶتەرمەي قويدى.
– دەۋرەنتايعا ٸنٸشەك كەرەك, دەۋرەنتايعا قارىنداس كەرەك, دەپ ىڭىلداپ, وسى دەۋرەندٸ الدىما الىپ وتىرىپ, ٶلەڭ ايتقان بولامىن. ەسٸ بولسا, كەلٸنٸم ەمەۋرٸنەن تٷسٸنەر دەگەن دالباسام عوي. كەڭسە قىزمەتكەرٸ. كەسٸرلٸ. وي-ارمانىڭدى ەمەۋرٸنٸڭنەن تٷسٸنەتٸن كەلٸن قايدا-ا-ا... بالانى ٶزٸم باعىپ-قاعامىن. قۇيرىعىنا دەيٸن ٶزٸم سٷرتٸپ, ٶزٸم شومىلدىرامىن. كەلٸنٸم:
– اتا, اتا, – دەگەن بولادى.
– جولاما دەيمٸن... ٶزٸم-اق, – دەيمٸن. سٶيتٸپ, جٷرگەندە وسى بالام قاتتى اۋىرسىن.
– ا, قۇداي, مۇنى دا كٶپ كٶردٸڭ بە? – دەپ زارلادىم. اپارماعان, كٶرسەتپەگەن دەرٸگەر, باقسى-بالگەر قالمادى. سٶيتٸپ جٷرگەندە الىس اعايىن سەرسەكە دەگەننٸڭ مەشەل شەشەسٸ قامقا جارىقتىق:
– ەي, قاينىم-اۋ, نەعىپ جٷدەپ كەتكەنسٸڭ, جالعىز نەمەرەڭنٸڭ ۋايىمى عوي. اللا جار بولسىن, قاسقىردىڭ سٷيەگٸن قايناتىپ, سونىڭ سۋىنا شومىلدىر. قۇداي سەتٸن سالسا, بالا جٷگٸرٸپ, ويناپ كەتەدٸ, – دەدٸ جارىقتىق.
قىستىڭ كٷنٸ عوي, قاسقىردى قايدان تاپتىم. سوناي سٸلەشتٸنٸڭ بويىندا موڭعولدان كٶشٸپ كەلگەن اڭشى بار دەپ ەستٸگەم. سوعان بارايىن.
– وسىلاي دا وسىلاي, قاسقىر سوعىپ العان ەكەنسٸڭ, تۋىسقان, سونىڭ سٷيەگٸن بەر.
– ويبۋ, ول قاشان, قاردىڭ استىندا قالدى عوي, – دەيدٸ ەلگٸ. – تەرٸسٸن سىپىرىپ, ٶزٸن تاستاپ كەتٸپ ەم...
– كٶرسەت ماعان قاسقىر سويعان جەرٸڭدٸ. ٶزٸم ارشىپ الامىن, – دەيمٸن باياعى.
– ويبۋ, وتاعاسى-اي, ويلى-قىرلى تاۋ عوي, ونىڭ ٷستٸنە جەردٸ قار باسىپ قالدى, دەل قاي جەر ەكەنٸن قايدان بٸلەيٸن, – دەپ قيپاقتايدى ەلگٸ نەمە.
– ەي, تٷسٸنەسٸڭ بە ٶزٸڭ? جالعىز بالا عوي, جالعىز! ول ٷشٸن مەن ەرەيمەن تاۋىن تٷگەل قوپار دەسەڭ دە قوپارامىن. ٶزٸڭدە نەشە بالا بار?
– ە, وتاعاسى, بۇيىرعانى بار عوي, مەنٸكٸ ەمەس, قۇدايدٸكٸ – سەگٸز بالا بار. الدى جيىرما بەستە. كەنجەسٸ بەستە.
– ەب-بەرەكەلدٸ, ازاماتىم! – دەدٸم ەرٸ تاڭ قالىپ, ەرٸ سٷيسٸنٸپ. بٸراق ٸشٸمنەن: «بەلەم, قاتىنىڭ بٸزدٸڭ كەلٸندەي ەشكٸ تۇياق بەزەر بولسا, كٶرەر ەدٸم ەۋسەلەڭدٸ» – دەپ قويامىن.
– سونىمەن نە كەرەك, ەلگٸ موڭعولدان كەلگەن باۋىرىم, قۇداي تٸلەۋٸڭدٸ بەرگٸر, شاناعا ات جەگٸپ, وعان كەتپەن, كٷرەك تيەپ, مەنٸ شوقيتىپ قاسىنا وتىرعىزىپ الىپ, ەرەيمەن تاۋ, قايداسىڭ دەپ قالىڭ قارمەن سىرعاناپ الا جٶنەلدٸك.
«جەردٸ قار باسىپ قالدى. قاسقىردىڭ سٷيەگٸ قايدا قالعانىن بٸلمەيمٸن عوي», – دەگەنٸ بەكەر ەكەن, دەل ٷستٸنەن, تاۋدىڭ جاداعاي شاتقالىنان تەز تاپتى. قاردى كٷرەپ-كٷرەپ, كيٸز ٷيدٸڭ ورنىنداي ارشىعان سوڭ, اپپاق قاڭقا كٶرٸندٸ. قۇزعىن قۇستار سٷيەكتٸ تازالاپ تاستاعان ەكەن.
قۋانىپ كەتتٸم. قايتار جولدا سۇلتانحاننىڭ تازىسى تٷلكٸ ۇستاپ السىن. سۇلتەكەڭ:
«مىناۋ نەمەرەڭە تىماق بولسىن» – دەپ قىرمىزىداي قىزىل تٷلكٸنٸ مەنٸڭ الدىما تاستاي سالدى, – دەپ توقتادى نۇرحان قارت. «شالىم سەل-پەل بٶسٸڭكٸرەپ كەتكەن جوق پا?» – دەيمٸن عوي باياعى.
– سونىمەن نە كەرەك, ەلگٸ كٶك بٶرٸنٸڭ سٷيەگٸنٸڭ سورپاسىنا شومىلدىرعانىم سول ەكەن, سٸزگە ٶتٸرٸك, ماعان شىن, بالام, سەن كٶر, مەن كٶر, قۇلان تازا سۋىعىپ, ويناقتاپ شىعا كەلدٸ, – دەپ ەڭگٸمەسٸن اياقتاپ, نۇرحان قارت نەمەرەسٸن باۋىرىنا باسىپ, تٶبە شاشىنان قۇشىرلانا يٸسكەپ-يٸسكەپ الدى.
***
نۇرحان قارتتىڭ وسى ەڭگٸمەسٸ ەكٸ جارىم مەتر قار استىنان ايداھارداي اجالمەن ارپالىسىپ, جانتالاسىپ جاتقاندا ەسٸنە تٷسكەنٸنە تاڭ قالدى. مەنٸڭ جالعىزىم نە بولدى ەكەن? – دەگەن سۇراق كٶكەيٸندە كەتتٸ. ساناسى ەبدەن سٶنٸپ بارا جاتقاندا دا وسى سۇراق كٶمەسكٸلەنٸپ كٶكەيٸنەن شىقپادى.
***
تٸكۇشاق قايتا اينالىپ كەلٸپ, ادامدار ارقان-ساتىمەن, مۇز بولىپ قاتىپ قالعان اتتىڭ ٷستٸمەن قاردى كەۋلەپ, كەرٸپحاننىڭ سەرەيگەن بٶرەنەدەي دەنەسٸن ارقان-ساتىمەن تٸكۇشاققا تيەپ جاتقاندا, تٸكۇشاقتىڭ كومانديرٸ نۇر-اقاننىڭ ەسٸنە بۇدان بەس جٷز جىل بۇرىن ەز جەنٸبەك حاننىڭ تۇسىندا ٶمٸر سٷرگەن قاراٷزگەن شيپاگەر ٶتەيبويداق بابامىزدىڭ تاۋدىڭ مەڭگٸ مۇزداعىندا ەر-توقىمىمەن بٸرگە قاتىپ قالعان تۇلپار تۋرالى جازعانى ەسٸنە تٷستٸ. ەگەر مىنا قار ەكٸ كٷننەن كەيٸن جىم-جىلاس ەرٸپ كەتپەي, مىڭ جىل جاتسا, مىڭ جىلدان كەيٸن مىنا كەرٸپحاندى قايتادان تٸرٸلتٸپ الۋعا بولار ەدٸ-اۋ دەپ ويلادى.
