Búkir dúnie
Birinshi Petr patsha soltústiktiń Baltyq deitin teńiziniń bir qoltyǵyna, batpaqtyń ústine qala saldyrdy. Sol qala batpaqqa batyp ólgen myńdaǵan adamdardyń súieginiń ústine salyndy. Atyn Sankt-Peterbýrg dep qoidy.
Keiin ol at lezde ózgerip, Leningrad bolyp shyǵa keldi.
Opasyz dúnie. Jetpis jyldan keiin Leningrad aty óship, burynǵy esimi qaita oraldy.
Stalingrad Volgograd boldy.
Qalanyń, eldi mekenderdiń áýelgi atyn ózgerte bergen jaqsy emes.
Aqmola edi... Tselinograd boldy... Astana boldy...Áldekimder shoshańdap, taǵy da ózgertemiz dep júr.
Keshegi Keńes ókimeti tusynda jer-sý attary qoparyla ózgerip: Andreevka, Alekseevka, t.b. tolyp jatqan kolonizatorlar atymen toǵytyldy.
Sodan ne bereke shyqty? Qaitadan Kúreńbel, Qyztoǵan, Qoshqar-Ata, Túktibai, Surym, Kári-Qorǵan bolyp, baiaǵy qalpyna keldi.
Biraq, ásirese, bir kezde Hrýshev pen onyń gýbernatorlary Sokolov, Borodin, Demidenko degender "Tselinnyi krai" dep ózgertken Soltústik Qazaqstan tarapy sol patsha zamanynan, Hrýshev dáýirinen qalǵan attarǵa tunyp tur: Kievka, Malinovka, Aleksandrovka, t.t.
Kievka degeni Nura ózeni boiyndaǵy eldi meken. Áigili ǵalym, halqynyń ardager azamaty Kárim Myńbaev týǵan jer. Kievkany qoiyp, Kárim Myńbaev qoiaiyq deseń kónbeidi. Baiaǵy otarshyldyq qamshysy qarǵys tańbasyndai basylyp qalǵan baiǵustar, "Kievka" atynan airylsa, aram óletindei ózeýreidi.
Mine, bul búkir dúnie.
Namys qaida
"Álem bizdi qurmettesin desek, óz ultymyzdy jáne ulttyq beinemizdi aldymen bizdiń ózimiz bar sezimimizben, aqyl-oiymyzben, is-áreketimizben qurmetteýimiz kerek. Óziniń ulttyq beinesin taba almaǵan ulttardyń basqa ulttarǵa jem bolatynyn bilip qoiǵanymyz jón" (Atatúrik).
Al bizde, qazaqtarda qalai? Basqa-basqa, tipti Parlamenttiń ózinde, Senaty bar, Májilisi bar, daýysqa salǵanda toqsan paiyzǵa jýyǵy qazaq tiline qarsy daýys berdi.
Al dál osy Parlament qazaq tilin memlekettik til dep sheshim qabyldaǵan bolatyn.
Bul tolqý sonda ne tolqý? Depýtattardyń basym kópshiligi keshegi óz sheshimine qarsy shyqqany qalai?
Joǵaryda Atatúrik aitqan ulttyq qasietterdiń múlde ada bolǵany ǵoi. Ulttyq qasiet, ulttyq namys ólgen ǵoi.
Mine, bul naǵyz qasiret!
Bir kem dúnie.
Oilan, qazaq
...Túrik ultynyń minezi asqaq.Túrik halqy eńbekqor.Túrik halqy zerek halyq. Óitkeni, túrik halqy ulttyq tutastyqtyń jáne birliktiń arqasynda basqa kúshterdi jeńe bildi.
"Men – túrikpin! " degen adam qandai baqytty (Atatúrik) .
Al bizde, qazaqtarda qalai? "Men – qazaqpyn! " dep bári de qasqaiyp turyp maqtanyshpen masattana aita ala ma? Ai, bilmeimin. Qazaqtardyń jartysyna jýyǵy óz ana tilinde sóilei almaidy dep jazyp júr ǵoi gazetter. Ol ras shyǵar. Oǵan ózim depýtat retinde Parlamentte júrgende kózim jetken. Qazaqsha sóileitinder neken-saiaq bolatyn.
Prezidentimiz Nursultan myrza: "Qazaq qazaqpen qazaqsha sóilessin", – dep aitqan.
Biraq...
Zor kem dúnie. Amal qansha?!
Umytpa
9 mamyr – Jeńis kúni. Jylda toilanady. Gazetter N-lerin osy Jeńiske arnaidy. Óte durys. Al osy Jeńis tek ásker kúshimen kelgen joq. Aýyl, qala eńbekshileriniń de úlken úlesi boldy ǵoi. Biraq Jeńis kúnine arnalǵan TV habarlarynda ne gazetterde tyl erleri týraly eshteńe aitylmaidy.
Ádiletsiz álem.
Tylsyz Jeńis keler me ed? Umytshaq zaman.
Bul bir kem dúnie. Sol jaman.
Kim oilaidy?
Qazaq respýblikasyndaǵy qazirgi tańda eń zárý máselelerdiń eń birinshisi demografiia dep moiyndaǵan jón.
Biz kúnbe-kúngi tirshilik qamymen áýremiz. Ol qajet. Bul búgingi kúnniń qamy.
Al, erteń ne bolaryna kóz salsaq, kóńilmen boljasaq jaǵdai qandai bolmaq?
Ulan-baitaq Qazaqstanda nebári 15 million halyq turady. Onyń 8 milliony qazaqtar dep júrmiz.
Halqymyzdyń ósimi tym tómen. Bala týý mólsheri osylai kete berse, aldaǵy 10-20 jylda qazaq sany kemi bermek.
Bir kezde qazaq aýylynda ár otbasynda 10-12 bala tapqan “Altyn alqaly” analar kóp boldy. Olardyń tizimi udaiy baspasóz betterinde jariialanyp turdy.
Qazir ondai oń tizimder kórinbei ketipti.
Al, dúniede jeri bai, keni bai elge ie óz elinen tabylmasa, jat jurttyqtardan tabyla ketetini ejelden belgili.
Sonda demografiia asharshylyǵynan qalai qutylamyz?
Árine, ár memleket óziniń kórpesine qarai kósiledi.
Halyqtyń áleýmettik kún kórisi máz emes ekeni beseneden belgili. Memlekettiń taqyr kedeiliginen emes, jemqorlardyń toiymsyz jemsaýyna túsip ketkendikten.
Jemqorlyq, paraqorlyq jalpaq tilmen aitqanda, korrýptsiia zalaly halyq ósimine, ult ósimine Goloshekin asharshylyǵynan kem túsken joq siiaqty.
Ras, munyń bári taiaýdaǵy ótken shaq. Biraq áli túzele qoiǵan joq.
Degenmen, qansha talapaiǵa túskenmen, ekonomika birshama túzele bastady.
Endeshe memleket endigi jerde demografiiany da myqtap oilaityn mezgili jetti.
Qazir áielder zeinetke 58 jasta shyǵady. Ol qai ýaqytta bala týyp, qai ýaqytta ony ósirip, tárbielei alady?
Endeshe 4-5 bala tapqan anany eńbekten bosatyp, zeinetaqysyn berekeli etip tóleý kerek. Ár balaǵa jarytyp járdemaqy berý qajet.
Bul óte jaýapty, taǵdyrshesh problemany Parlament, Prezident myqtap qolǵa alsyn.
Áitpese, orasan kem dúnie osy bolady.
Sherhan Murtazanyń "Bir kem dúnie" kitabynan
