بٷكٸر دٷنيە
بiرiنشi پەتر پاتشا سولتٷستiكتiڭ بالتىق دەيتiن تەڭiزiنiڭ بiر قولتىعىنا, باتپاقتىڭ ٷستiنە قالا سالدىردى. سول قالا باتپاققا باتىپ ٶلگەن مىڭداعان ادامداردىڭ سٷيەگiنiڭ ٷستiنە سالىندى. اتىن سانكت-پەتەربۋرگ دەپ قويدى.
كەيiن ول ات لەزدە ٶزگەرiپ, لەنينگراد بولىپ شىعا كەلدi.
وپاسىز دٷنيە. جەتپiس جىلدان كەيiن لەنينگراد اتى ٶشiپ, بۇرىنعى ەسiمi قايتا ورالدى.
ستالينگراد ۆولگوگراد بولدى.
قالانىڭ, ەلدi مەكەندەردiڭ ەۋەلگi اتىن ٶزگەرتە بەرگەن جاقسى ەمەس.
اقمولا ەدi... تسەلينوگراد بولدى... استانا بولدى...ەلدەكiمدەر شوشاڭداپ, تاعى دا ٶزگەرتەمiز دەپ جٷر.
كەشەگi كەڭەس ٶكiمەتi تۇسىندا جەر-سۋ اتتارى قوپارىلا ٶزگەرiپ: اندرەەۆكا, الەكسەەۆكا, ت.ب. تولىپ جاتقان كولونيزاتورلار اتىمەن توعىتىلدى.
سودان نە بەرەكە شىقتى? قايتادان كٷرەڭبەل, قىزتوعان, قوشقار-اتا, تٷكتiباي, سۇرىم, كەرi-قورعان بولىپ, باياعى قالپىنا كەلدi.
بiراق, ەسiرەسە, بiر كەزدە حرۋششەۆ پەن ونىڭ گۋبەرناتورلارى سوكولوۆ, بورودين, دەميدەنكو دەگەندەر "تسەليننىي كراي" دەپ ٶزگەرتكەن سولتٷستiك قازاقستان تاراپى سول پاتشا زامانىنان, حرۋششەۆ دەۋiرiنەن قالعان اتتارعا تۇنىپ تۇر: كيەۆكا, مالينوۆكا, الەكساندروۆكا, ت.ت.
كيەۆكا دەگەنi نۇرا ٶزەنi بويىنداعى ەلدi مەكەن. ەيگiلi عالىم, حالقىنىڭ ارداگەر ازاماتى كەرiم مىڭباەۆ تۋعان جەر. كيەۆكانى قويىپ, كەرiم مىڭباەۆ قويايىق دەسەڭ كٶنبەيدi. باياعى وتارشىلدىق قامشىسى قارعىس تاڭباسىنداي باسىلىپ قالعان بايعۇستار, "كيەۆكا" اتىنان ايرىلسا, ارام ٶلەتiندەي ٶزەۋرەيدi.
مiنە, بۇل بٷكiر دٷنيە.
نامىس قايدا
"ەلەم بٸزدٸ قۇرمەتتەسٸن دەسەك, ٶز ۇلتىمىزدى جەنە ۇلتتىق بەينەمٸزدٸ الدىمەن بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز بار سەزٸمٸمٸزبەن, اقىل-ويىمىزبەن, ٸس-ەرەكەتٸمٸزبەن قۇرمەتتەۋٸمٸز كەرەك. ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بەينەسٸن تابا الماعان ۇلتتاردىڭ باسقا ۇلتتارعا جەم بولاتىنىن بٸلٸپ قويعانىمىز جٶن" (اتاتٷرٸك).
ال بٸزدە, قازاقتاردا قالاي? باسقا-باسقا, تٸپتٸ پارلامەنتتٸڭ ٶزٸندە, سەناتى بار, مەجٸلٸسٸ بار, داۋىسقا سالعاندا توقسان پايىزعا جۋىعى قازاق تٸلٸنە قارسى داۋىس بەردٸ.
ال دەل وسى پارلامەنت قازاق تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل دەپ شەشٸم قابىلداعان بولاتىن.
بۇل تولقۋ سوندا نە تولقۋ? دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ كەشەگٸ ٶز شەشٸمٸنە قارسى شىققانى قالاي?
جوعارىدا اتاتٷرٸك ايتقان ۇلتتىق قاسيەتتەردٸڭ مٷلدە ادا بولعانى عوي. ۇلتتىق قاسيەت, ۇلتتىق نامىس ٶلگەن عوي.
مٸنە, بۇل ناعىز قاسٸرەت!
بٸر كەم دٷنيە.
ويلان, قازاق
...تٷرٸك ۇلتىنىڭ مٸنەزٸ اسقاق.تٷرٸك حالقى ەڭبەكقور.تٷرٸك حالقى زەرەك حالىق. ٶيتكەنٸ, تٷرٸك حالقى ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ جەنە بٸرلٸكتٸڭ ارقاسىندا باسقا كٷشتەردٸ جەڭە بٸلدٸ.
"مەن – تٷرٸكپٸن! " دەگەن ادام قانداي باقىتتى (اتاتٷرٸك) .
ال بٸزدە, قازاقتاردا قالاي? "مەن – قازاقپىن! " دەپ بەرٸ دە قاسقايىپ تۇرىپ ماقتانىشپەن ماساتتانا ايتا الا ما? اي, بٸلمەيمٸن. قازاقتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ٶز انا تٸلٸندە سٶيلەي المايدى دەپ جازىپ جٷر عوي گازەتتەر. ول راس شىعار. وعان ٶزٸم دەپۋتات رەتٸندە پارلامەنتتە جٷرگەندە كٶزٸم جەتكەن. قازاقشا سٶيلەيتٸندەر نەكەن-ساياق بولاتىن.
پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان مىرزا: "قازاق قازاقپەن قازاقشا سٶيلەسسٸن", – دەپ ايتقان.
بٸراق...
زور كەم دٷنيە. امال قانشا?!
ۇمىتپا
9 مامىر – جەڭٸس كٷنٸ. جىلدا تويلانادى. گازەتتەر N-لەرٸن وسى جەڭٸسكە ارنايدى. ٶتە دۇرىس. ال وسى جەڭٸس تەك ەسكەر كٷشٸمەن كەلگەن جوق. اۋىل, قالا ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ دە ٷلكەن ٷلەسٸ بولدى عوي. بٸراق جەڭٸس كٷنٸنە ارنالعان TV حابارلارىندا نە گازەتتەردە تىل ەرلەرٸ تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى.
ەدٸلەتسٸز ەلەم.
تىلسىز جەڭٸس كەلەر مە ەد? ۇمىتشاق زامان.
بۇل بٸر كەم دٷنيە. سول جامان.
كٸم ويلايدى?
قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى قازٸرگٸ تاڭدا ەڭ زەرۋ مەسەلەلەردٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸسٸ دەموگرافييا دەپ مويىنداعان جٶن.
بٸز كٷنبە-كٷنگٸ تٸرشٸلٸك قامىمەن ەۋرەمٸز. ول قاجەت. بۇل بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ قامى.
ال, ەرتەڭ نە بولارىنا كٶز سالساق, كٶڭٸلمەن بولجاساق جاعداي قانداي بولماق?
ۇلان-بايتاق قازاقستاندا نەبەرٸ 15 ميلليون حالىق تۇرادى. ونىڭ 8 ميلليونى قازاقتار دەپ جٷرمٸز.
حالقىمىزدىڭ ٶسٸمٸ تىم تٶمەن. بالا تۋۋ مٶلشەرٸ وسىلاي كەتە بەرسە, الداعى 10-20 جىلدا قازاق سانى كەمي بەرمەك.
بٸر كەزدە قازاق اۋىلىندا ەر وتباسىندا 10-12 بالا تاپقان “التىن القالى” انالار كٶپ بولدى. ولاردىڭ تٸزٸمٸ ۇدايى باسپاسٶز بەتتەرٸندە جارييالانىپ تۇردى.
قازٸر ونداي وڭ تٸزٸمدەر كٶرٸنبەي كەتٸپتٸ.
ال, دٷنيەدە جەرٸ باي, كەنٸ باي ەلگە يە ٶز ەلٸنەن تابىلماسا, جات جۇرتتىقتاردان تابىلا كەتەتٸنٸ ەجەلدەن بەلگٸلٸ.
سوندا دەموگرافييا اشارشىلىعىنان قالاي قۇتىلامىز?
ەرينە, ەر مەملەكەت ٶزٸنٸڭ كٶرپەسٸنە قاراي كٶسٸلەدٸ.
حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك كٷن كٶرٸسٸ مەز ەمەس ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. مەملەكەتتٸڭ تاقىر كەدەيلٸگٸنەن ەمەس, جەمقورلاردىڭ تويىمسىز جەمساۋىنا تٷسٸپ كەتكەندٸكتەن.
جەمقورلىق, پاراقورلىق جالپاق تٸلمەن ايتقاندا, كوررۋپتسييا زالالى حالىق ٶسٸمٸنە, ۇلت ٶسٸمٸنە گولوششەكين اشارشىلىعىنان كەم تٷسكەن جوق سيياقتى.
راس, مۇنىڭ بەرٸ تاياۋداعى ٶتكەن شاق. بٸراق ەلٸ تٷزەلە قويعان جوق.
دەگەنمەن, قانشا تالاپايعا تٷسكەنمەن, ەكونوميكا بٸرشاما تٷزەلە باستادى.
ەندەشە مەملەكەت ەندٸگٸ جەردە دەموگرافييانى دا مىقتاپ ويلايتىن مەزگٸلٸ جەتتٸ.
قازٸر ەيەلدەر زەينەتكە 58 جاستا شىعادى. ول قاي ۋاقىتتا بالا تۋىپ, قاي ۋاقىتتا ونى ٶسٸرٸپ, تەربيەلەي الادى?
ەندەشە 4-5 بالا تاپقان انانى ەڭبەكتەن بوساتىپ, زەينەتاقىسىن بەرەكەلٸ ەتٸپ تٶلەۋ كەرەك. ەر بالاعا جارىتىپ جەردەماقى بەرۋ قاجەت.
بۇل ٶتە جاۋاپتى, تاعدىرشەش پروبلەمانى پارلامەنت, پرەزيدەنت مىقتاپ قولعا السىن.
ەيتپەسە, وراسان كەم دٷنيە وسى بولادى.
شەرحان مۇرتازانىڭ "بٸر كەم دٷنيە" كٸتابىنان
