Jeńeshemniń jaýaby
Meniń atalas aǵam maidanger Maqanbet Dembaiuly Roza (Raziia) degen tatar qyzyna úilendi. Raziia jeńgemiz toǵyz (9) bala tapty.
Abysyndary:
– Baiǵus-aý, taǵy bireýin týsańshy, sonda «Batyr Ana» atanar ediń, – deidi ǵoi.
Raziia:
– Qudai berse, tastamaimyz, Bermese qaqsamaimyz, – deidi.
Qudai bergende taǵy bireýin tabar ma edi, biraq Alla Taǵala Raziianyń ózin erterek alyp ketti. Asyǵys alyp ketti.
Abaisyzda taǵy bireýin týyp qoia ma dep asyqty ma, kim bilsin.
Bir kem dúnie.
Dýananyń jiren qasqasy
Qasietti qart Qarataýdyń qoinynda, Qaraǵai degen baidyń toqsan toǵyz (99) jiren qasqa tulparlary bolypty. "Qansha dáýlet bitse de, bai qýanar egizge" degendei, baiekem sol sáigúlik jiren qasqalar júzge jetse eken dep armandapty.
Biraq, Qudaidyń qudireti, bieleri qaityp jiren qasqa qulyn týmai qoiypty.
Sondai kúnderdiń birinde bai aýylyna el kezgen bir dýana kele qalady. Qarasa, astyndaǵy aty Jiren qasqa! Bai jigitterin jumsap, dýananyń atyn tartyp alady. Budan asqan qorlyq, budan asqan zoraqylyq bola ma?! Sóitse, dýana jai dýana emes, qyzyr shalǵan áýlie kisi eken, taýdan arqyrap aqqan asaý ózendi bógep tastap, Jiren qasqamen órge shapshyp, bai aýylyn qarǵap ketipti. Bai dáýletten airylyp, qaityp mal-múlik qutaimai qoiypty. Toqsan toǵyz Jiren qasqa hikaiasyn aitqan Ómirbek Baigeldi. Bireýi-aq jetpegen. Dýananyń qarǵysynan Qaraǵai eli, Eńbek Eri Baigeldiniń tusynda ǵana arylǵan.
Nysap
Kedei – bai, bai Qudai bolsam deidi.
Nysapsyzdyq jaman.
Bir kem dúnie.
Qudiret
Bidaiyn alyp, sabanyn qoiǵan Qudai,
Jaqsysyn alyp, jamanyn qoiǵan Qudai...
Bir kem dúnie.
Qaidan...
Kedeidi bai, azdy kóp qylǵan patsha danyshpan.
Bir kem dúnie.
Qaltai aitqan
Jýrnalist – eto Qaranar,
No mizernyi gonorar.
Bir kem dúnie.
Asqanǵa – tosqan
Toldym degen tógiledi,
Jettim degen jyǵylady.
Bir kem dúnie.
Qunyqpa
Altyn ózi totyqpaidy,
Adamdardyń janyn totyqtyrady.
Bir kem dúnie.
Tym... tym...
Patshaǵa tym jaqyndama,
Tym alystap ta ketpe.
Ol da ot siiaqty:
Tym jaqyndasań – kúiip ólesiń,
Tym alystasań – úsip ólesiń.
Bir kem dúnie.
Maimyl qurly joqsyń ba?
Jazýshy Didahmet Qaltaiǵa:
– Mashina satyp alaiyn desem, aidai bilmeimin. Pravam joq, – deidi.
Sonda Qaltai:
– Ei, tsirkte maimyl da velosiped teýip júr ǵoi. Maimyl qurly joqsyń ba?! – degen ǵoi.
Dánek
Keibir bastar ishinde dánegi joq jańǵaqqa uqsaidy.
Ondailar kóp qoi.
Bir kem dúnie.
Ógei sheshe
Kratkost – sestra talanta, macheha gonorara.
Oishyl qarǵa
Túnimen – jańbyr.
Tańerteń – qar.
Jalańash aǵash múlgip tur.
Tóbesinde – qarǵa. Oilanyp otyr. Ne oilaidy?
Qarǵanyń tilin bilmeimin. Áitpese surar edim:
– Oý, Qareke, erteń ne bolady? – dep.
Ol kóp biledi. Júz jasaǵan ǵoi. Ol Musanyń oqystan óletinin bilgen. Kóp shýyldap, kóp qarqyldaǵan.
Ony biz túsinbedik.
Bir kem dúnie.
Óltirý ońai, tiriltý qiyn
Sottar qatelesip, kinásizderdi ólimge buiyrady. Kinásiz ekeni anyqtalǵanda qaitadan tirilte almaidy. Ne isteý kerek?
Bir kem dúnie.
«Halyq jaýlary» degenderdiń kóbi solai óltirildi.
Áńgi esek
Altyn artqan esektiń shyqpaityn shyńy joq.
Keibir ákimder, bailar sondai.
Bir kem dúnie.
Aqymaqqa – shapalaq
Serik Úmbetov Jambyl oblysynyń jańa ákimi bolyp kelgende, eń aldymen Qarahan kúmbezine baryp, duǵa oqytty.
Sodan keiin Myńbulaqtaǵy Baýyrjan Momyshulynyń mýzeiine baryp, taǵzym etti.
Aýyl ákimi:
– Men Baýyrjannyń týysymyn, – dep tanystyrdy ózin. Sonda:
– Týysy bolsań, myna mýzeidiń tóbesinen nege tamshy aǵyp tur?
– Ainalasy nege las? – dedi oblys ákimi.
Bir kem dúnie.
Daýyl
Astananyń jeli kúshti. Biz turǵan on alty qabat úidiń shatyryn daýyl ushyryp áketip jatyr.
Eń sapaly degen úi.
Bir kem dúnie.
Ańsaý
– Ah-aý, Gúlderaiym, Kún men Aiym, ushýǵa qanatym joq, neǵylaiyn...
– Qos qanat qusqa bitken, maǵan bitse, barmas pa em qalqataiǵa áldeneshe...
Bir kem dúnie.
Stalinge ne jetpedi
Basqa – basqa, Stalinge ne jetpedi deseńshi, Joǵary Keńeske sailaý kezinde ylǵi da 99, 09% daýys alýshy edi, 100% -ǵa jetpei-aq qoidy.
Bir kem dúnie.
Hrýshevtiń eki beti
Stalinniń kózi tirisinde oǵan bir aýyz qarsy sóz aita almaǵan Hrýshev uly kósem ólgennen keiin ony jerden alyp, jerge saldy.
Sóitip, Hrýshev ólgen soń Neizvestnyi degen sýretshi onyń molasynyń basyna qoiǵan eskertkishti bir beti aq, bir beti qara boiaýmen boiapty.
Bir kem dúnie.
Saryala qaz
Jazýshy Oralhan Bókei:
– Elimniń bir jailaýy Qurymbai saz
Jailaǵan alty ai jazǵa saryala qaz.
Sholpandai tań aldynda týyp batqan,
Qaiteiin, o, dúnie, ǵumyrym az,
– dep án salýshy edi.
Bir kem dúnie.
Uiatsyz bolma
Adamǵa bala jastan eń keregi – Uiat degen qasiet. Ol týa bitedi. Biraq keibireýi óse kele, úlkeie kele uiattan jurdai bolady.
Bir kem dúnie.
Imansyz bolma
Bireýlerge Qudai bárin beredi. Bailyq ta bar, altyn, gaýhar, injý-marjan – bári bar. Tórt qubylasy sai.
Biraq Iman joq.
Eń sorly adam sol.
Bir kem dúnie.
Qisyq zań
Zań degenimiz – órmekshiniń tory: álsizder tutylyp, áldiler qutylyp kete beredi.
Bir kem dúnie.
Joǵalǵan til
«Bolashaq» degen shyǵyp, bai balalary shet elde oqyp, birsypyrasy sol jaqta qalady. Birsypyrasy elge qaitady. Bilimi jaqsy, isti biledi. Biraq tek oryssha, iá aǵylshynsha sóileidi.
Qazaqshasy joq.
Bir kem dúnie.
Aqsaq Temirdiń amanaty
Jalǵan dúnieden óter aldynda jarty álemdi jaýlaǵan Ámir Temir janyndaǵylarǵa amanat aitty:
– Men ólgen soń jylap-syqtap, daýys kótermeńder. Onyń túkke qajeti
joq. Ajaldy bireý aiqailap,qorqytyp qýady ma eken? Kiimderińdi jyrtyp, jyndy adamsha júgirgennen góri Alladan «Allahý akbar» dep maǵan meiirim tileńder. Júregimdi jylytý úshin «Fatihany» oqyńdar.
Jarty álemdi jaýlaǵan Ámir Temir de meiirimge muqtaj.
Bir kem dúnie...
Qur alaqan
Jarty álemdi jaýlaǵan taǵy bir jahanger – Aleksandr Makedonskii –Eskendir Zulqarnaiyn ólgen soń tabyttan qoly shoshańdap shyǵa beripti.
Bir danyshpan alaqanyna bir shókim topyraq salǵan soń ǵana qoly sylq etip tabytqa túsipti.
Sóitse, Eskendir tirilerge:
– Ei, jarandar, men dúnieniń jartysyn jaýlap, altynnan taý turǵyzsam da, o dúniege eshteńe alyp bara jatqan joqpyn. Mine, qarańdar, – dep alaqan ashyp kórsetkeni eken.
Qairan dúnie, tirshilikte kim toiǵan...
Adamnyń ashqaraq kózi topyraqqa ǵana toiady.
Bir kem dúnie...
Muragersiz patsha
Baiaǵyda bir patsha, ózi Qudai emes, Qudaidan bylai emes bola tursa da, bir ul balaǵa zar bolypty.
– Ulym bolsa, muragerim bolar edi-aý, – dep armandaidy.
Sonda bir ýáziri aqyl aitady.
– Bul ómirde armansyz áiel bolsa, sol áieldiń dambalyn óz jubaiyńyzǵa kigizseńiz, Qudai buiyrtsa, ul bala tabady, – deidi.
Sodan soń patsha jer-jerge shabarmandar shaptyrady.
Biraq esh jerden armansyz áiel tabylmaidy. Báriniń áiteýir bir armany bar.
Shabarmandar saldary sýǵa ketip, bastary salbyrap qaityp kele jatsa, árirekte bir qatyn otyn arqalap bara jatyr eken. Shabarmandar:
– Bul baiqusta arman joq deimisiń, – dep burylǵysy kelmese de, – kim biledi, múmkin, jolymyz bolar, – dep álgi áieldi atqa mingestirip ala ketedi.
Patsha aldyna kelgende, patsha suraidy:
– Shynnan armanyń joq pa? – dep. Sonda álgi otyn arqalaǵan qatyn:
– E, armanym da joq, dambalym da joq, qarań qalǵyr! – dep qoiyp qalypty.
Bul da bir kem dúnie.
Ai men Kún týraly
Bular týraly aqyn Gete jazyp ketken. Ol da bireýden estigen.
Biz de elden estigenimizdi, oqyǵanymyzdy jazamyz.
Aspanda Ai men Kún bir-birinen ajyrap, adasyp qalǵanda, jerdegi pendelerge ne joryq?!
Qyz Jibek pen Tólegen, Qozy Kórpesh – Baian sulý, Láili – Májnún, Júsip – Zyliha, Seipilmálik – Jamal – qaisy birin aitasyń, bir-birine qosyla almai ketken, shyn ǵashyqtar ǵoi.
Dúnie jaralǵaly beri Ai Kúnge jete almai keledi. Olar o basynda erli-zaiypty eken, ekeýinen juldyzdar týǵan. Ázázil ajyratqan.
Bir-birine shyn ǵashyq bolyp, qosyla almaý dúniedegi kemdiktiń eń ulysy.
Qanaǵat qaryn toidyrady...
Arany ashylǵan, ashqaraq toiymsyzdar – adaldyqtyń qazyǵynan ajyrap qalǵandar.
Adaldyqtyń qazyǵy – qanaǵat.
Bir kem dúnie – zor kem dúnie.
Jekenniń ormany
Jýrnalshylar da túie siiaqty: arqalaǵany – altyn, jegeni tiken.
Gazette istep júrgende TsK-dan talai taiaq jedik.
«SQ» - da Jeken Jumaqanov degen jazýshynyń qaramaǵynda biraz boldym.
Jaryqtyq, gazettiń kelesi nómirine kezekshi bolǵanda, betti oqyp otyryp:
– Shirkin, bir asyrandy aq tyshqan bolsa, gazettiń betine júgirtip jibergende iiskep-iiskep, qatesi bar jerde eki aiaǵyn kóterip, shyńǵyryp-shyńǵyryp jiberse, qateni túzetip, redaktordan sógis almas edik, – dep armandap otyrar edi. Áli kúnge deiin aq tyshqan joq.
Bir kem dúnie.
Jaryq astaý
Arab násildi Aleksandr Pýshkiiniń Altyn balyq týraly injý-marjandai ádemi ertegi bar. Balyqshynyń aýyna Altyn balyq túspei me. sóitse, Altyn balyqqa til bitip, balyqshy shalǵa:
– Meni bosat, ne tileisiń, sonyń bárin oryndaimyn, – deidi ǵoi.
Balyqshy:
– Kempirimniń kir jýatyn aǵash astaýy jarylyp qalyp edi... – deidi.
Altyn balyq:
– Úiińe qaita ber, tilegin oryndalady, – deidi ǵoi.
Kempir shalyna riza bolýdyń ornyna, bas salyp ursady. Arany ashylyp ketedi. Jerdiń betin qoiyp, sý astynyń patshasy bolǵysy keledi. Eń sońynda baiaǵy jaryq astaýdyń qasynda qalady.
Toiymsyzdyq.
Bul da bir kem dúnie.
Shóldegen juldyz
Shilde aiynda Qazan shaharda da kún ysidy. Sondai bir kezde ataqty aqyn Ǵabdolla Toqai qatty shóldese kerek. Syrahanaǵa kirip, bir krýjka syra surasa, satýshy:
– Otyz bes tiyn, – depti.
– Sonda Toqai qaltasyn qaǵyp, tiyn sanap turyp:
– Pivo týra otyz bes tiyn, qalǵany týra bes tiyn, i-i, dúnie-ai... – dep qinalsa kerek.
Ózin Pýshkin, Lermontov siiaqty alyptardyń qataryna qosyp:
«Tri zvezdy v nebe – Pýshkin, Lermontov i Tokai», – dep júrgen Toqaidyń qaltasy tesik eken.
Bir kem dúnie...
Júzdi azyrqanǵan jazýshy
Erterekte, Jazýshylar odaǵynyń úiinde bir jazýshynyń mereitoiy ótip jatty. 90 jasqa tolǵan toi iesi kópshilikke alǵys aityp, minberde sóz sóilep turǵanda, art jaqtan bireý:
– Áleke, Áleke! Júzge jet! Júzge jet! – dep aiqailady.
Toi iesi qaharlanyp:
– Ei, naisap! Júzden artyq san bilmeisiń be?! – dep renjidi.
Sóitken Álekeń júzdi azyrqanyp júrgende, toqsan altyǵa kelip, dúnieden ótti.
Bul da bir kem dúnie.
Átteń, qanattyń keltesi-ai
Quladyn degen qus bar. Jyrtqyshtar áýletine jatady. Biraq óziniń atalas týystaryna qaraǵanda salaqtaý ma, álde olaqtaý ma, áiteýir, qopal qus. Onyń qasynda kishkentai turymtai, jaǵaltailar áldeqaida pysyq. Qyrǵi, qarshyǵa, lashynnyń shańyna da ilese almaidy.
Biraq Qudaidyń oǵan shaqtap bergen nesibesi bar. Sonymen kúneltedi. Tyshqan aýlaidy, kúzde, tary piskende, bódene aýlaidy. Tipti keide asyrandy taýyqtardyń balapandaryna da túsetin kezderi bar.
Sondai bir mezgilde úidiń mańaiynda balapandaryn ertip, qurqyldap, balaqailaryn shegirtke, shybyn-shirkeilerdi ustaýǵa baýlyp júrgen shubar taýyq baiqamai qalyp, bir balapanyn quladyn ilip alyp ketedi. Shubar taýyq baiqus bar daýsymen oibai salyp, álgi quladyndy qýyp jetpekshi bolyp, aspanǵa atylyp baryp, qaitadan qara jerge top ete túsken. Qanattary qysqa, ushýǵa jaratylmaǵan. Átteń, qanattyń keltesi-ai...
Bir kem dúnie.
Mundaida:
Quiryǵy joq, jaly joq,
Qulan qaitip kún kórer,
Aiaǵy joq, qoly joq,
Jylan qaitip kún kórer, –
degen muńdy óleń eske túsedi.
Bul da bir kem dúnie.
Shyńǵys hannyń molasy qaida
Jarty álemdi jaýlaǵan Shyńǵys han Tańǵut elinde áldeqandai jumbaq ajaldan ketken deidi tarih.
Eń jaqyn adamdary Shyńǵys hannyń denesin qara jerge kómip, ústinen myń jylqy aidatyp, taptap tastaǵan deidi. Ony kómisken adamdardan tiri kýá qaldyrmai, bárin óltirip tastaǵan.
Bul, sirá, Burhan taýynyń bir silemi kórinedi.
Endi bir ańyzda Orhon ózenin basqa arnaǵa buryp jiberip, sonyń tabanyna tereń qazyp, Shyńǵys hannyń súiegin toǵyz qabat tabytqa salyp, Orhondy qaitadan óz arnasyna buryp jibergen.
Shyńǵys hannyń súiegi ózenniń tabanynda jatyr desedi.
Taiaýda bir «kóripkel» qazaq Shyńǵys hannyń qai jerde jatqanyn men bilemin dep, baspasóz arqyly bósip edi. Áli eshteńe joq.
Shyńǵys han bul fániden ótkeli myń jyl bolaiyn dep qaldy.
Jańa tehnikamen qarýlanǵan japondar da izdep júr. Nátije joq.
Bir kem dúnie degen osy.
Kenesarynyń basy qaida
Sóitken Shyńǵys hannyń kókjal urpaǵy – Kenesary han Astananyń qaq ortasynda, Esil ózenniń jaǵasynda ońtústik-batysqa qarap, almaýyt attyń ústinde shirenip otyr.
Skýlptýra avtory – Nurlan Dalbai degen azamat.
Tuǵyr salǵysh – kádimgi ózimizdiń Shota Ýálihan.
Kenesary hannyń basynda aiyrqalpaq. Qalpaqqa keide shymshyq qonyp otyrady.
Al shyn ómirde Kenesary óz jasaqtarymen Aqmola atty patsha qamalyna qarsy betten, iaǵni, ońtústik-batystan soltústik betke qarai shabýyl jasaǵan.
Sóitip, patshanyń zeńbirekpen, myltyqpen muzdai qarýlanǵan qorǵanys qamalyna naizamen, qylyshpen, doiyr qamshymen, shoqparmen qarýlanǵan qoldy bastap, Aqmola qamalyn basyp alǵan.
Bári durys. Biraq keiin-keiin patshanyń sansyz áskerine, zeńbiregine qarsy tura almai, ońtústikke, Qyrǵyziiaǵa qarai bet aldy. Qyrǵyzdyń shonjarlarymen mámilege kelip, patshaǵa qarsy odaq qurmaqshy edi. Biraq patsha gýbernatorlary qarap jatpai, qamdanyp, qyrǵyz manaptarynyń aýzyn alyp, zeńbirekpen, myltyqpen qarýlandyryp, Kenesary qolyna qarsy shyǵýǵa daiyndap qoiǵan eken.
Keleli istiń aiaǵy keri ketip, Kekilik taýdyń tusynda, han Kene qolǵa túsip, jaýyzdar onyń basyn kesip alyp, patshaǵa tartý retinde Ombyǵa, odan soń Peterbýrgke jibergen deidi. Biraq sol bas áli tabylmaidy.
Al Astana qalasynyń qaq ortasynda, Esil ózeni jaǵasynda almaýyt atqa mingen Kene han shirenip otyr. Basynda aiyr qalpaq. Bul tas beine.
Ary-beri aǵylyp ótip jatqan adamdar. Eskertkishti ainala qoiylǵan skameikalarda otyrǵandar.
Kóbisi han Keneniń óz basy áli tabylmaǵanyn bilmeidi.
Bul da bir kem dúnie.
Ókinishti dúnie.
Soǵys jetimi
1998 jyl. 9 mai edi. Jeńis kúni. Almaty. Panfilov parkindemiz. Mereke kúnimen bir-birimizdi quttyqtap jatyrmyz. Ózi bir «kampanbyz». Qalyń qaraǵai túbine shaǵyn dastarhan jaiyldy.
Ásirese jazýshy Bek (Sovhozbek) Toǵysbaev kóńildileý. Men sóz kezeginde Bekke qarata:
– Ákeń seniń osyndai azamat, jaqsy jazýshy bolǵanyńdy kórmei,
– Maidanda qaza tapty, átteń... – dep edim, Bek kenet eńkildep jylady. Alpystan asty ǵoi. Áli bala. Áke úshin. Es bilmei, jastai qalǵan jetim, soǵys jetimi jylady. Mine, bul uly sezim, júregi jibip, eljiredi. Júregi eljiremeitinderden qorqý kerek. Ondailar jazýshy bola almaidy.
Alpys jyldan keiin ákesi esine túsip jylaǵan jetim.
Soǵystan qalǵan jetim.
Bul da bir kem dúnie...
Aýyl itteri
Ahmet Baitursynov:
– Qinamaidy abaqtyǵa japqany, qiyn emes darǵa asqany, atqany. Maǵan aýyr osylardyń bárinen óz aýylymnyń itteri úrip, qapqany, – dep edi-aý.
Átteń, dúnie-ai, 1937 jyly bizdiń ákeidi de óz aýylymyzdyń sholaq belsendileri naqaqtan jala jaýyp, ustatyp jiberdi de, joq qyldy ǵoi. Obaly kimge? Qorlyqty kóp kórdik qoi.
1937 jyly "halyq jaýy" dep ustalyp, atylǵan, aidalǵan, asylǵandardyń bári keiin aqtaldy.
Biraq jazyqsyz japa shekkender qaita tirilgen joq.
Bir kem ǵana dúnie me eken? Orny tolmas orasan obal dúnie.
Baýkeń solaqai emes
Tarazdaǵy drama teatrynyń janynda Baýyrjan Momyshulyna eskertkish qoiylǵan.
Bul óte bir Imandy is boldy.
Tula boiy syidiǵan eńseli eskertkish.
Báýkeńdei batyrdy almaýyt tulparǵa mingizip qoisa da bolar edi, biraq bir bastyq eskertkishtiń bári attyly bolyp bara jatyr depti.
Meili ǵoi. Biraq myna tula boiy tik turǵan Baýkeńniń qylyshy oń qol jaǵyna taǵylypty. Ony sýyryp alatyn Baýyrjan solaqai emes edi ǵoi!..
Syzyp tastap túzetetin jazý emes, qisyq-qyńyryn túzete salatyn boiaýly sýret emes, shoiynnan quiylǵan eskertkish.
Átteń, bir kem dúnie.
Tasbaqanyń kóz jasy
Dúniede bir armansyz, qamsyz, ýaiymsyz jan iesi bar bolsa, ol Tasbaqa shyǵar dep oilaýshy edim. Meiir shópti taýyp alyp, sony tistep jatyp, júz jyl jasai beretin, Qudaidyń súigen bir maqulyǵy siiaqty kórinýshi edi.
Sóitsem, kinodan kórdim, Tasbaqadan qasiretti jándik joq eken. Teńiz tasbaqasyn aitamyn.
Teńiz tasbaqasy balasyn jumyrtqadan shyǵarady. Biraq jumyrtqany sýda týa almaidy. Teńizden shyǵyp, jaǵalaýdaǵy qumdy qazyp, jumyrtqany týyp, qumǵa kómip ketedi eken.
Keterinde kóz jasy kól bolyp, ishten shyqqan tuqymdy qiia almai, qurlyqta uzaq ýaqyt qala almai, amalsyz teńizge oralady. Mine, sumdyq sol sátten bastalady. Tasbaqa jumyrtqasyna aldymen adamdar áýes, tipti jerik dese de bolady.
Adam sondai bolǵanda, basqa jyrtqyshtarǵa ne joryq? Olar da jumyrtqa jegish.
Al endi jegishterden aman qalǵan jumyrtqalar qumnyń qyzýymen ai-kúnine jetip, balaqai bolyp, jaryq dúniege shyǵady ǵoi. Áne, sodar soiqan sonda bastalady. Endi olardy aýlaýǵa aspandaǵy jyrtqysh qustar da shúiligedi.
Týmai jatyp, jaryq dúniege kelmei jatyp, ajal aranyna túsetinin Jaratqannyń bergen túisigi arqyly sezetin balaqailar sol sezim jetektep, dereý teńizge jetýge asyǵady.
Teńizge jetkeni – jetti, jetpegeni jelkesi úzilip, qorqaýlardyń qulqynyna túsedi.
Bul da bir kem dúnie, arpalys álemi.
Ospanhannyń «ńóńi»
Baiaǵyda Ospanhan marqumnyń bir áńgimesin jariialap edik. Umytpasam, áńgimeniń aty «Ńóń» bolatyn.
Sodan, endi oilaimyn jaryqtyq Osekem áýlie eken-aý dep.
Qazirgi myna zamanda «ń»-ǵa tili kelmeitinder kóbeidi. Teledidardy tyńdap, qarap otyrsań, «janaǵy, janaǵy» dep sóz arasyna «aram» sóz qosyp sóileitinder jiiledi.
Basqany bylai qoiǵanda, osy zamandaǵy qoǵadai kóp partiialardyń dókeii «ń» -ǵa tili kelmeidi eken. «Janaǵy, janaǵy» deidi. Jáne eki sóziniń biri «janaǵy».
Erte-erte bolshevikter kósemi Lenin jaryqtyqtyń «r»-ǵa tili kelińkiremeýshi edi. Biraq oǵan bul saqaýlyq birtúrli jarasyp turatyn.
Endi qazirgi kósemderdiń biri: «Janaǵy jenisten jeniske jete bereiik!» – dep soǵady.
Bir kem dúnie degen osy.
Jambyldyń jolbarysy
Jaryqtyq Jambyl – Jákemizdiń jolbarysy bar ekeni ras-aý. Ony bul dúnieden óterinde ózi de aitqan ǵoi. Úlken balasyna:
– Tezekbai, qamdana ber, meniń jolbarysym maǵan qaramai, taý jaqqa ketip qaldy. Keshikpei men de ketetin shyǵarmyn, – dep edi-aý.
Toqsan asqanda Stalindi maqtaý kerek boldy. Jaǵdai solai edi. Tapsyrma solai edi.
Maqtaýyn maqtady. Shyn túsingen adamǵa ol maqtaý emes edi. «Kúndiz bar da, túnde joq» kún de ornynda. «Túnde bar da, kúndiz joq» ai da baiaǵydai.
Al Stalin baiaǵyda ólgen. Leninniń qasyna qatar jatqyzyp edi. Hrýshev ony súiretip alǵyzyp tastady.
Bir kem emes, orasan kem dúnie.
Itaiaqtyń kesiri
Shildeniń shyqyldaǵan ystyǵynda kúnshyǵystan qarasań, kúnbatys jaqta Kelinshektaý aǵyp jatqan asaý altyn ózen siiaqty.
Kúnniń aptaby qaityp, keshki salqyn túse Kelinshektaý anyq kórine bastaidy.
Sonda Kelinshektaý týraly erte-erte ertedegi ańyz eske túsedi.
Otyz kún oiyn, qyryq kún toiy bolyp, baidyń qyzy uzatylady. Qyryq túiege artylǵan jasaýdyń bári altyn, kúmis, gaýhardan eken deidi.
Uzynnan uzaq sozylǵan dáýletjar kóshtiń aldynda kele jatqan qyz ákesi qyzynan:
– Qalai qyzym, jasaýyńa kóńiliń tola ma? – dep surapty.
Sonda uzatylyp bara jatqan qyz:
– Rizamyn, áke, tek itaiaǵym altynnan bolmady-aý, – depti.
Mundai toiymsyzdyqqa ne aitaryn bilmegen áke baiǵus qos qolyn teris qarata jaiyp jiberip:
– O, qanaǵatsyz mundar, qaratas bolyp qatyp qal! – dep, qatty qarǵapty. Qarǵys Qudaidyń qulaǵyna shalynyp, búkil asyl kósh lezde qaratas bolyp qatypty da qalypty.
Qanaǵatsyzdyqqa, toiymsyzdyqqa Qudaidyń qahary osylai tiipti.
Qarap tursań, myna qazirgi zamanda da, sol beishara qyzdyń abaisyzda aityp qalǵan aiyp sózin keshpegen Jaratqan ie myna qazirgi zamanda túieni túgimen, kemeni júgimen jutyp jatqandardy qalai kórmeidi – ǵajap!
Biraq Qudai asyqpaidy: bul dúnie bolmasa, o dúnie bar; zaýal áiteýir bir soǵar.
Bul tek bir kem dúnie emes, eki dúniede de keshirilmes mol kem dúnie.
Bir tal shash
Shirkin, qazaqtyń qara óleńi! Nege biraq «qara óleń»? «Qara» degen sózdiń ártúrli maǵynasy bar. Mysaly, qara mal – iri mal, Qarataý – uly taý, Qara han – ataqty han, qara jer, t.b.
Qara óleń de sondai shyǵar. Iri shyǵar.
Sonaý soǵys jyldarynda azynaǵan ashtyqta, kúnniń shýaǵy tym sirek kezde, qaqaǵan qysta, anda-sanda adamdar bir bas qosqanda, maidanǵa ondap ketken azamattardan ilýde bireý jaralanyp qaitqanda jetim aýylda bir azǵantai toi-mereke bolar edi.
Sol toida ekeý-ekeý án salyp, saǵynyshty áýender aitatyn. Ásirese esimde qalǵany, kókiregimde óshpestei jattalǵany, árdaiym qyraý shalǵan júregimdi jylytatyny eki-aq aýyz myna shýmaqtar:
Aýylyńnan ary da óttim,
Beri de óttim-oý,
Úkińdi shekeńdegi bermei kettiń-oý.
Sol úkiń, kóp bolǵanda,
Júz teńgelik-oý,
Qaldyrdyń kóńilimdi
Myń teńgelik ai...
Qara kóz qarai berdi dúrkin-dúrkin-ai,
Kózimdi qaryqtyrdy seniń kórkiń-ai.
Shashyńnan bir-bir taldap súier edim-aý,
Qaiteiin, jetpeidi ǵoi ómir shirkin-ai...
Qazir bir-bir taldap súietin shash qaida? Ondai súiýdiń qadirin biletin bas qaida?
Átteń, bir kem dúnie!..
Ima Sýmak
Sonaý jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy alpysynshy jyldardyń basy edi. Men «Sotsialistik Qazaqstan» gazetindegi ádebi qyzmetkermin. Bólim bastyǵy aitýly áńgimeshi, sheshen Jeken Jumaqanov.
Jazdyń bir aiynda Almatyǵa Ima Sýmak keldi. Onyń otany – jerdiń arǵy betinde jatqan Perý degen el. Ima Sýmak – kóne «qyzyl terili» kechýa tilinde «Sulý keldi» degendi bildiredi.
On jasynda keremet ánshi atanǵan osy ǵajaiyp qyz toi-tomalaqta jinalǵan kópshiliktiń arasynda kele jatqanda jurttyń bári:
– Ima Sýmak! Ima Sýmak! – dep asa zor qurmetpen qarsy alady eken.
Amerikany budan bes júz jyl buryn jaýlap alǵan eýropalyq basqynshylardan aman qalǵan inkter tuqymynan taraǵan tuiaq.
Onyń daýysy álemde sirek kezdesetin erekshe daýys eken. Iaǵni ol tórt daýyspen án sala alady: koloratýra, metstso-soprano, soprano, tenor.
Al «Kúnge tabyn» atty keremetti oryndaǵanda Ima Sýmak kómeiinen «bas» deitin daýys ta shyǵady-aý dep qaldym.
Almatyda Ima Sýmakka jolyǵyp, suhbattasqan jalǵyz men boldy desem, maqtanshaq demeńder.
Esikti onyń kúieýi, prodiýsser Moizes Bivanko ashty.
– Siz bizdiń kechýa-indeetsterge uqsaidy ekensiz, – dedi sonda maǵan ǵajaiyp Ima Sýmak, – basqa eshkimdi qabyldamaimyn.
Sóitip, Ima Sýmak kontserti týraly «Sotsialistik Qazaqstan» meniń aiqara qos bet ocherkimdi basty. Sodan keiin Ima Sýmak týraly habar zym-ziia. Arǵy taǵdyry, ómiri ne boldy – ary-beri surastyryp, izdestirip, eshqandai derek tappadym.
Kim biledi, «Kúnge tabyný» ánin aitqanda ol qos qolyn kók aspanǵa qarai sozyp jiberip, shyrqaý biikke samǵap ushqandai kórinýshi edi, Kún kózine qarai ushyp ketti me... Álde kolonizatorlardan kóp qorlyq, zorlyq-zombylyq kórgen óz násiliniń, qyrylǵan-joiylǵan óz ultynyń árýaqtaryna baryp qosyldy ma...
Bir kem dúnie.
Naǵyz Tólegen osy edi
Jýyrda ǵana qorapta jatqan qaǵazdardy aqtaryp otyryp, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2005 jylǵy 31 mamyrda shyqqan nómiri kózime tústi.
Taqyryby – «Sembin», avtory Qali Sársenbai eken. Tor kóz saýyt siiaqty toqyma jempir kigen sulý jigit – sol Sembinniń ózi, qyryn qaraǵan sulý sýret.
Qali Sársenbai meniń Amangeldi Sembin týraly kezinde jazǵan bir aýyz sózimdi keltire ketipti.
Men: «Kezinde sondai bir ánshi bolǵan, sondai bir juldyz jarqyrap týǵan. Sol juldyzdy jabylyp júrip óshirgenbiz», – dep jazyppyn.
Endi arada jyldar ótip ketken soń oilap qarasam, durys aitqan ekenmin.
Muny Qali Sársenbai myna «Egemen Qazaqstandaǵy» kólemdi maqalasynda, maqala emes-aý, asa iri daryndy joqtaý-essesinde eske sala ketipti. Rahmet. Iá, meniń Amangeldi Sembindi Almatydaǵy Opera jáne balet teatrynda «Qyz Jibek» spektaklinde kórgenim ras.
Sol spektaklde Sembin Tólegen rólin oinady. «Qyz Jibek» operasyn san ret kórip júrip, osy jolǵydai tebirengen emespin.
Tólegen bolyp oinaǵan basqa myqtylardy mansuqtaǵym kelmeidi. Qanabek Baiseiitov, árine, klassik! Eshqandai talas joq. Biraq ol keiin-keiin jýan tartyp, egde bolǵan kisi edi.
Al myna Tólegen ǵasyrlardyń tirilip kelgen, áli ólmegen, Bekejan jaýyzdyń qandy qanjary da júregine darymaǵan, ómirdegi Tólegenniń dál ózi siiaqty edi-aq.
Tula boiy tunyp turǵan talantpen qosa jaratylystan birge jaralǵan bekzattyq qasiet onyń bar bolmysyn asqaqtatyp turatyn.
Qali Sársenbai jazady: «AQSh-ta talantty qorǵaityn etikalyq bas basqarma bar eken», – dep.
Ondai mekeme bizde áli kúnge deiin joq. Ondai mekeme bolsa nemese asa daryndy adamdardy ala kózden, bále kózden, suq kózden, teatrdaǵy, ómirdegi darynsyz Qotyrash, Batyrashtardan, ózge de jaqtyń ózeýregen ósekshi, báleqor, jalaqorlarynan qorǵaityn zań bolsa, kim biledi, Sembin báisheshektei erte solmas edi.
Báisheshek baiǵus qaharly qys shyǵar-shyqpastan, kóktem áli keler-kelmesten, kúnásiz pák perishtedei kúlimsirep shyǵa keledi de, jer betinen lezde kóship ketedi.
Qali Sársenbai Sembinniń anasynyń sózin keltiredi: «Dúniege syimai kettiń-aý, qulynym», – depti anasy.
Dúniege Sembin syimai ketken joq, qotyrǵyshtar syidyrmady ǵoi. Biraq aqpeiil ana eshkimdi kinálamaidy.
Kúnshil qotyrashtar taspaǵa jazylǵan daýsyna deiin qaldyrmaýǵa tyrysqan.
Sembindei asyl talant teńiz túbindegi injý-marjandai ǵasyrlarda ǵana bir-aq kezdesetin sirek qazyna.
Júz jylda bir-aq týatyny ókinishti.
Bosqa qorazdanba
Aiǵyr kisinegenmen, baital býaz bolmaidy.
Bir kem dúnie.
Jalǵyz
Atadan altaý týsań da – bir jalǵyzdyq.
Bu da kemshilik.
Nege aldaidy
Ulytaý ortalyǵyna barar jolda, jartasta shamamen:
«Bul jerde qasietti Ulytaý baýyrynda halyq birligi men memleket tutastyǵyn aiǵaqtaityn eskertkish ornatylady», – dep jazylǵaly talai tań atyp, talai kún batty. Jyljyp jyldar ótti. Jazý óshe bastady.
Ýáde oryndalmaityn rette tasqa qashap jazbaý kerek edi ǵoi.
Bir kem dúnie.
Sorly
Ózgeniń kóleńkesinde turǵannyń óz kóleńkesi bolmaidy.
Óz kóleńkesi bolmasa – ólgeni.
Kún-qudiret
Eger adamnyń júregine muz qatyp qalsa, kórkem kitap sony jibitýge tiis. Eger erite almasa, ol osal shyǵarma.
Bir kem dúnie.
Áýlie qus
Tumaýdan qulantaza aiyǵa almasam da, búgin dalaǵa shyǵyp... O, jaryqtyq! Jaqsylyqtyń jarshysyndai bolyp kózge ottai basylǵan kógildir Naýryzkókti kórdim. Ol jylda meni kóktemnen kóktemge deiin jetektep kele jatqan áýlie qus. Kóriser kóktemimiz kóp bolsyn, áýlie Naýryzkók!
Sen kórinbei qalsań – sol qiyn.
Naǵyz kem dúnie sol bolar.
Kóregen kósem
Men endi Astanada, Álihan Bókeihan kóshesinde turamyn. Úidiń birinshi qabatyndaǵy magazin «Altyn Orda» atalady. Irgemizde – Kongress-holl, aldymyzda – túrik shaihanasy.
Tústikte bir úiden keiin – Esil-ózen. Oǵan tónip turǵan – Kenesary eskertkishi.
Álihan Bókeihan – Alashorda kósemi. Sonyń atyndaǵy kóshe – aibyn.
Sonaý 1910 jyldyń ózinde Petrogradta basylyp shyqqan «Qazaqtar» degen eńbeginde Álihan Bókeihan bylai deidi:
«Krestiandardy qazaq dalasyna úiip-tógip qonystandyra berse, tyń jerdiń túgel jyrtylary haq. Al qazaq dalasy tyńynan airylǵan soń, tuldyrsyz bedeý qalady da, egin óspeitin bolady... Qazaq dalasynyń tamasha shúigin jaiylymdarynyń topyraǵy kókke ushqan soń, dala shólge ainalady, sóitip, krestian aitaqyrǵa otyryp qalady, al jaiylymnan airylǵan qazaq ábden azyp-tozyp, aqyry jańa turmystyń jaǵdaiymen proletariat qamytyn kiip, taý-ken zavodtaryna, qalaǵa ketedi».
Arada elý jyl ótkennen keiin orys jazýshysy Chivilihin «Zemlia v bede» degen shyǵarmasynda Álihan Bókeihannyń kóripkeldigin rastap berdi.
Sóitken kósem Álihan Bókeihandy Stalin jaýyzdary atyp tastady.
Imansyz jaýyz zaman, zalym dúnie.
Alla jar
Patshalar zamanynan bastap qazaqtardy óz jerinen birte-birte yǵystyryp, shuraily jerlerdi iemdene berýge qumarlyqtyń syry nede? Muny 1907 jyly II Dýmanyń depýtaty Markov degen ashyqtan ashyq bylai dep jaiyp saldy:
"Kirgizy (qazaqtar degeni - Sh. M) potomki ord Chingizhana i Tamerlana i chto s nimi nado postýpat tak, kak postýpali s krasnokojimi v Amerike".
Jaǵyna jylan jumyrtqalaǵyr Markovtyń aitqany kele jazdap baryp, qazaqtarǵa Alla jar bolyp, áiteýir, memlekettiligin saqtap qaldy.
Biraq tolyq táýelsizdik áli de túgel emes.
Bir kem dúnie.
Bir ýys topyraq
Smaǵul Sádýaqasov eren aqyl-oidyń jáne batyl áreketterdiń iesi bolǵan eken. Týǵan halqy úshin, óz ulty úshin shyn kúresker. Mundai adam sol kezdegi Máskeýge unamaidy-aq. Aqyry Stalin ókimeti ony Rostov na Doný degen jaqqa jumysqa jiberip, sol jaqta belgisiz jumbaq ólimge tap bolady. Máiitin Máskeýge jetkizip, krematorii degenge salǵan ǵoi, kúli ǵana qaldy.
Smaǵul áigili Álihan Bókeihannyń kúieý balasy edi. Álekeńdi sol joly krematoriiden Turar Rysqulov, taǵy bir qazaq, sirá, Nurmaqov, súiep alyp shyǵady.
Sóitken Turardyń ózi de 1938 jyly kóktemde Stalin tizimimen atyldy.
Álihan Bókeihanǵa da Stalin oǵy atyldy. Súiegi qaida qalǵanyn bilmeimin.
Esil erlerge, sóitip, týǵan jerden topyraq ta buiyrmaǵan ǵoi.
Átteń, bir kem dúnie.
Óz úiińdi qorlama
Adam da qustar siiaqty ómirbaqi alyp báiterektiń bir butaǵyn panalap tirshilik etedi. Sóite tura, sorlylar, sol ózi panalaityn butaqty baltalap shaba beredi.
Butaq qulasa, ózi de qulaitynyn sezbeitin qandai maqulyq?!
Keide adamdar jasampaz bola tura, órkeniettene kele óz quiryǵyn ózi jalmaityn aidahar siiaqtanady-aý deimin.
Qumyrsqa ekesh qumyrsqa da óz ileýin qorǵaidy. Al adamdar óz úiin (tabiǵatty) qorlaidy.
Oisyraǵan orny tolmas bir kem dúnie.
Dúlei kúsh
Karl Marks, árine, aqyldan kende emes. Keibir aitqandary – shyn danyshpandyq. Mysaly, onyń: "Nadandyq – dúlei kúsh. Sol nadandyq áli talai soiqannyń soiyly bola ma dep qorqamyn" degeni – kóregendik. Sodan beri de talai qyrǵyn bolyp, talai qan tógildi.
Nadandyqtan.
Orasan kem dúnie.
Inkýbator balapany
Bizdiń aýyldyń jańa salynǵan jap-jaqsy meshitiniń azan shaqyrǵany – inkýbatordan shyqqan bala qorazdyń daýysyndai jaryqshaq ári beimezgil.
Dini mektepterdiń shalaǵailyǵy. Dúmbil moldalar daiyndaidy.
Bir kem dúnie.
Matriarhat degen ne
Qairan qazaqtyń qara óleńi!
Keregeniń basynda oimaq turar,
Kedeishilik jigitke qoi baqtyrar.
Alǵan jary jigittiń jaqsy bolsa,
Atyn bailap, aldynda jainap turar...
Ondailar qazir bar bolsa, bar shyǵar. Ái, biraq kóbisi sol kúieýiniń ózin erttep minip alyp, basyna júgen salyp, eki tizgin, bir shylbyrdy qolǵa alyp, qalaǵan jaǵyna qarai buryp otyrar.
Áielder qaýymynyń qatyn bastyǵy qoqańdap:
– Genderlik saiasat!
– Genderlik bilik! – dep qaqsap júr ǵoi. Kóresini sonda kórersiń.
– Nastýpaet matriarhat!
Búkir dúnie
Birinshi Petr patsha soltústiktiń Baltyq deitin teńiziniń bir qoltyǵyna, batpaqtyń ústine qala saldyrdy. Sol qala batpaqqa batyp ólgen myńdaǵan adamdardyń súieginiń ústine salyndy. Atyn Sankt-Peterbýrg dep qoidy.
Keiin ol at lezde ózgerip, Leningrad bolyp shyǵa keldi.
Opasyz dúnie. Jetpis jyldan keiin Leningrad aty óship, burynǵy esimi qaita oraldy.
Stalingrad Volgograd boldy.
Qalanyń, eldi mekenderdiń áýelgi atyn ózgerte bergen jaqsy emes.
Aqmola edi... Tselinograd boldy... Astana boldy...Áldekimder shoshańdap, taǵy da ózgertemiz dep júr.
Keshegi Keńes ókimeti tusynda jer-sý attary qoparyla ózgerip: Andreevka, Alekseevka, t.b. tolyp jatqan kolonizatorlar atymen toǵytyldy.
Sodan ne bereke shyqty? Qaitadan Kúreńbel, Qyztoǵan, Qoshqar-Ata, Túktibai, Surym, Kári-Qorǵan bolyp, baiaǵy qalpyna keldi.
Biraq, ásirese, bir kezde Hrýshev pen onyń gýbernatorlary Sokolov, Borodin, Demidenko degender "Tselinnyi krai" dep ózgertken Soltústik Qazaqstan tarapy sol patsha zamanynan, Hrýshev dáýirinen qalǵan attarǵa tunyp tur: Kievka, Malinovka, Aleksandrovka, t.t.
Kievka degeni Nura ózeni boiyndaǵy eldi meken. Áigili ǵalym, halqynyń ardager azamaty Kárim Myńbaev týǵan jer. Kievkany qoiyp, Kárim Myńbaev qoiaiyq deseń kónbeidi. Baiaǵy otarshyldyq qamshysy qarǵys tańbasyndai basylyp qalǵan baiǵustar, "Kievka" atynan airylsa, aram óletindei ózeýreidi.
Mine, bul búkir dúnie.
Balasaǵun daýy
Erte, erte, ertede Balasaǵun shahary bolǵany ras. Ol Shý ózeniniń boiynda turǵan eken.
Al daýlasyp júrgen qazaq pen qyrǵyz oqymystylary.
Qyrǵyzdar aitady: "Balasaǵun qalasy bizdiń jerde", – deidi. Qazaqtar: "Joq, bizdiń jerimizde", – deidi.
Shý ózeni ekeýiniń de aýmaǵynda jatyr.
Sonda Balasaǵun sol Shýdyń qai tusynda turǵan?
Qyrǵyzdar aitady: "Shýdyń boiynda Toqmaqtyń tusynda Býrana degen munara tur. Áne, sol Balasaǵun", – deidi.
Ony da kórdik. Munara bar ekeni ras. Biraq Balasaǵun eger de kádimgidei qala bolsa, qala turmaq, kishigirim aýyl siiatyn jer joq. Bir jaǵy – jar, bir jaǵy – Shý.
Al professor Shalakenov aitatyn Balasaǵun Aqsý deitin ózenniń Shýǵa quiatyn qiylysynda quladala jerdi alyp jatyr. Ainalasy at aptyrym qazylǵan ordyń sulbasy da kórinedi.
Qazaqtyń ál-Farabi atyndaǵy memlekettik ýniversiteti tarih fakýltetiniń stýdentteri jylda jazda osynda qazba jumystaryn júrgizedi. Kóne qalanyń tolyp jatqan belgileri tabylǵan.
Bul jaidyń basy qashan ashylady?
Bir kem dúnie.
Namys qaida
"Álem bizdi qurmettesin desek, óz ultymyzdy jáne ulttyq beinemizdi aldymen bizdiń ózimiz bar sezimimizben, aqyl-oiymyzben, is-áreketimizben qurmetteýimiz kerek. Óziniń ulttyq beinesin taba almaǵan ulttardyń basqa ulttarǵa jem bolatynyn bilip qoiǵanymyz jón" (Atatúrik).
Al bizde, qazaqtarda qalai? Basqa-basqa, tipti Parlamenttiń ózinde, Senaty bar, Májilisi bar, daýysqa salǵanda toqsan paiyzǵa jýyǵy qazaq tiline qarsy daýys berdi.
Al dál osy Parlament qazaq tilin memlekettik til dep sheshim qabyldaǵan bolatyn.
Bul tolqý sonda ne tolqý? Depýtattardyń basym kópshiligi keshegi óz sheshimine qarsy shyqqany qalai?
Joǵaryda Atatúrik aitqan ulttyq qasietterdiń múlde ada bolǵany ǵoi. Ulttyq qasiet, ulttyq namys ólgen ǵoi.
Mine, bul naǵyz qasiret!
Bir kem dúnie.
Oilan, qazaq
...Túrik ultynyń minezi asqaq. Túrik halqy eńbekqor. Túrik halqy zerek halyq. Óitkeni, túrik halqy ulttyq tutastyqtyń jáne birliktiń arqasynda basqa kúshterdi jeńe bildi.
"Men – túrikpin! " degen adam qandai baqytty (Atatúrik) .
Al bizde, qazaqtarda qalai? "Men – qazaqpyn! " dep bári de qasqaiyp turyp maqtanyshpen masattana aita ala ma? Ai, bilmeimin. Qazaqtardyń jartysyna jýyǵy óz ana tilinde sóilei almaidy dep jazyp júr ǵoi gazetter. Ol ras shyǵar. Oǵan ózim depýtat retinde Parlamentte júrgende kózim jetken. Qazaqsha sóileitinder neken-saiaq bolatyn.
Prezidentimiz Nursultan myrza: "Qazaq qazaqpen qazaqsha sóilessin", – dep aitqan.
Biraq...
Zor kem dúnie. Amal qansha?!
Umytpa
9 mamyr – Jeńis kúni. Jylda toilanady. Gazetter N-lerin osy Jeńiske arnaidy. Óte durys. Al osy Jeńis tek ásker kúshimen kelgen joq. Aýyl, qala eńbekshileriniń de úlken úlesi boldy ǵoi. Biraq Jeńis kúnine arnalǵan TV habarlarynda ne gazetterde tyl erleri týraly eshteńe aitylmaidy.
Ádiletsiz álem.
Tylsyz Jeńis keler me ed? Umytshaq zaman.
Bul bir kem dúnie. Sol jaman.
Qanatty adam
Soǵys jyldarynyń biri. Jazǵy shilde edi. Jumystan kele sala Aisha qatty qulady. Tek úreilene qoryqqan maǵan qarlyqqan daýyspen:
– Aqqyz... Aqqyz apańa jet... – dedi.
Túsine qoidym. Bizdiń úiden keiin eki saidyń ar jaǵynda áskerge ketken Poshtaquldyń úiinde... eger basqa jaqqa ketip qalmasa, Aqqyz ápkemiz sol úide. Esikten kire bere:
– Aisha... apam, – dep demim jetpei, áiteýir, ishara berýim sol eken...
Aqqyz ápkem kóz aldymda lezde joq boldy. Sirá, terezeden ushyp shyǵyp ketti me, bilmeimin.
Men úige qaityp kelsem, Aishany ainala zikir salyp júr eken.
Aqqyz ápkemiz múlde ózgerip ketken, naǵyz baqsy, baiaǵy shamandyqtan qalǵan shyn sarqyt osy bolar. Aqqyz dúnieden ótken soń bizdiń Myńbulaqta baqsy bolǵan emes. Aqqyzdyń orny oisyrap qaldy.
Bir kem dúnie.
Bir tamshy jas
O, Súiinbike! Altyn Orda handarynan qalǵan tábáriktei asyl jan.
Sen jasyńda dáýirlediń.
Qazan halqynyń hany boldyń. Qazandy bilegen áiel zatynan shyqqan tuńǵysh han.
Seniń soryńa orys patsha Ivan Groznyi zamandas bolar ma?!
Qazandy sol qiratty.
Qazan qamalyn zeńbirekten atqylap qulatyp, seni tutqynǵa aldy.
Sen Qazanmen qoshtasarda kózińde jalǵyz tamshy jas turyp qaldy.
Keiin tamasha sýretshi Baqi Ormanshy (Ýrmanche) seniń sýretińdi aǵashtan oiyp salǵanda, kirpikterińniń astynan sol bir tamshy jas erekshe kórinip turdy. Sol tamshy jas bolmasa, sýrette jan bolmas edi. Sol tamshy jas bolmasa, bir kem dúnie – shyn kem dúnie bolar edi.
Párýana
Toqsanbai babadan taraǵan tórteýdiń bireýi Jyltyr ata, odan Tóletai, odan Sultan degen aǵamyz edi ǵoi.
Shyr bitpegen qý siraq kedei. 1932 jylǵy Goloshekinniń asharshylyǵynda, "asyra silteý bolmasyn, asha tuiaq qalmasyn" degen uran shyqqan zamanda, aýdannan kelgen ýákil, aýyldan shyqqan belsendiler úi-úidi tintip, bir túiir dán tabylsa, kámpeskelep kele jatyp, Sultan kókemizdiń qujyrasynyń tusynan ótip bara jatady.
– Burylmaimyz ba? – deidi aýdannan kelgen ýákil.
– Bul baiǵus bitin syǵyp, qanyn jalap otyrǵan qý kedei, – dep aýylsovet burylmaidy.
Bulardy kórgen Sultan jertólesinen shyǵyp:
– Oý, myrzalar, má, mynany ala ketińder, bir tostaǵan arpa... ala ketińder, – deidi.
– Oi, baiǵus-aý, óziń ashtan ólesiń ǵoi, – dep jany ashyǵansidy aýylsovet.
– "Kóppen kórgen uly toi" degen, – depti Sultan kókemiz.
Sol Sultan qystyń kúni júni shyqqan jaman kórpesin jamylyp júrýshi edi. Basqa kier lypasy joq.
Sóitken Sultandy, bir aýyz oryssha bilmeitin, álipti taiaq dep tanymaityn, ómiri myltyq ustap kórmegen taqyr saýatsyz Sultandy áskerge alyp, Sovet ókimeti Uly Otan soǵysyna saldy-aý. Stalingrad qasaphanasyna.
Molasy belgisiz, eshkim oǵan arnap duǵa da oqymaidy. Eske de almaidy.
Bir kem dúnie.
Qumyrsqa ǵumyr
Uiyqtap jatqan qumyrsqany kórmedim. Bári qybyrlap-jybyrlap jem tasyp bara jatady.
Biz ǵoi túske deiin uiyqtaimyz. Tústen keiin qydyramyz.
Bai balasy baiǵa uqsaidy,
Bailanbaǵan taiǵa uqsaidy, – degen osy. Jalqaýmyz.
Bir kem dúnie.
Qylysh pen qalam
Qylysh el shaýyp, qazyna quraidy.
Qalam qazyna taýyp, qaiyr suraidy.
Muny Júsip Balasaǵun baiaǵyda jazyp ketken. Qalam ustaǵan miskinder áli sondai...
Bir kem dúnie.
Jekeshe kóne me
Óz paidańdy oilama,
El paidasyn oila!
Óz paidań sonyń ishinde.
Biraq bári solai oilamaidy ǵoi.
Bir kem dúnie.
Ne isteý kerek
"Sulý áiel alǵan adam ómir boiy qaraýyl bolyp ótedi. Bai áiel alǵan adam ómir boiy qul bolyp ótedi", – depti Balasaǵun babamyz.
Bir kem dúnie.
Shuǵylanyń nazy
"... Biraq keide kóńilge aýyr alatyn jaǵdailar da bar. Keýdesin qýanysh kernep, alyp-ushyp kelgen qandastardy orys tilin bilmegeni úshin kinálap, keibir memlekettik mekemelerde durystap jaýap ta bermegen sátteri bolyp jatady" (Shuǵyla, "Astana habary", 16. 12. 06 j.).
Keibir jerlerde shoshqa baqtyryp qorlaitynyn qaitersiń?!
Bir kem dúnie.
Tarih qashan túzeledi
31 qańtar. Prezident mádeniet ortalyǵynda "Baitaq dala" atty konferentsiia ótti. Myrzatai Joldasbekov kirispe, Ábish Kekilbai sóiledi. Al Ómirbek Baigeldi : "Qazaq tarihy 500 jylǵa syimaidy. Qazaq tarihyn Kerei men Jánibekten bastaý obal", – dedi. Ómekeń Saq dáýirin meńzedi.
Tarihshy ǵalymdar osy ýaqytqa deiin qazaq tarihyn durystap, anyqtap jaza almaidy.
Bir kem dúnie.
Týǵan jeriń
Tilshi menen suraidy:
– Jurttyń kóbi qalada turady. Siz nege aýyldy ańsai beresiz? – deidi.
Men:
– Naýryzkók, qarlyǵash, t. b. qustar erte kóktemde sonaý jerdiń túbindegi Afrikadan bizdiń elge myńdaǵan shaqyrym ushyp jetedi. Nemene, sonda Afrikada uia salatyn jer joq pa? Qus ekesh qus ta týǵan jerine jer túbinen ushyp jetedi. Al men adammyn ǵoi.
Keibireýler týǵan jerinen jerise, bul da bir kem dúnie.
Tuǵyryna sańǵyǵan suńqar ońbas,
Úiirinen bezingen tulpar ońbas.
Adasqan qaz
Qataryń siregen saiyn adasqan qazdai bolasyń.
Naǵyz jetimdik, shyn jalǵyzdyq osylai keledi.
Zor kem dúnie osy. Áitpese, Óser qaida? Joldasbek qaida? Keńes qaida? Áýeshan qaida?
Shyn shyǵarma
"Soqyr mýzykantty" kóp jyldan keiin qaita oqyp bitirdim. Kózimnen sarań jas shyǵyp, kirpigime ilinip qaldy.
Janyń jannatta bolsyn, jazýshy Korolenko!
Jazsań, osylai jaz.
Marqum Músirephan týraly men de jazdym. "Jaramazan".
Biraq meniń áńgimemdi oqyǵan adam júregi eljirep, kózinen jas shyǵa qoia ma?
Másele qaida?
Obaly kimge
Jer – adamzattyń anasy. Sol jerdiń eldi asyraityn qunarly qyrtysy qansha? Eger Jer sharyn darbyzdyń úlkendigindei desek, sol darbyzdyń qabyǵyndaǵy jup-juqa jasyl nil qansha bolsa, jer qunarlyǵy (gýmýs) da sondai juqa.
Jazýshy Chivilihinniń "Zemlia v bede" degen ocherkin oqysań, jer qunarynyń qunyn túsinesiń. Birde Chivilihin Taýly Altaidaǵy ormanshy dosynyń úiine túnep shyǵady. Tańerteń dalaǵa shyqsa, ainala-tóńirek qap-qara túnek. Ormandaǵy aǵashtar da qap-qara.
– Bul ne? – dep suraidy jazýshy ormanshydan.
– Zemlia v bede, – deidi ormanshy. – Mynaý daýyl kótergen Qazaqstan tyń jeriniń topyraǵy.
Eroziiaǵa ushyraǵan jerdiń gýmýsyn qalpyna keltirý úshin 700 jyl kerek.
Áne, jappai jyrtyp tastaǵan qazaq dalasynyń tyń "epopeiasy".
Qunarly qyrtysynan airylǵan jer – bedeý. Eshteńe shyqpai qalady.
Bul da bir dáýir.
Bir kem dúnie.
Kim saq
Luqpan Hakimnen surapty:
– Saqtyqty kimnen úirendiń? – dep.
– Soqyrlardan, – depti Luqpan Hakim.
Myńbulaqta Músirephan soqyrdy marqum Joldasbek udaiy quiryǵynan túrtkilep oinaýshy edi. Sirá, qurdastar ǵoi.
Biraq Joldasbektiń kele jatqanyn Músirephan alystan sezip qoiyp, taiaǵyn yńǵailap tosyp turady. Joldasbek jaqyndai bergende taiaǵyn dál tigizip, jon arqadan perip kep jiberedi.
Joqań baiǵus qan-qaqsap qalady.
Sonda Qudai kimdi kem jaratqan? Joqańdy ma, Músirephandy ma?
Jandaryn jannatta qyla gór, Alla!
Asatý
Kóne túrik sultandarynyń salty:
Sarai aqynynyń óleńderi unasa, aýzy tolǵansha altyn tillá asatady.
Unamasa, aýzy tolǵansha jylqynyń tezegin asatady.
Qazirgi aqyn-jazýshylarǵa da osy ádisti qoldansa, ádebiet shyńǵa shyǵar edi.
Biraq "eralash" qoi.
Bir kem dúnie.
Túieni túgimen
Kóne Mysyrdyń "Marqumdar kitabynda" mynandai jazýlar bar eken:
« – Men aǵyn sýdy bógemedim.
– Men eshkimdi óltirgen joqpyn.
– Men tarazydan jegen joqpyn.
– Men álsizderdi jábirlemedim.
–Men eshkimniń kóz jasyna qalmadym».
Osy ólshemmen kelgende, qazir bizde qalai?
Maily súiek
Itti maily súiekpen ursań, qyńsylamaidy.
Keibir adamdar da sondai.
Ozbyrlar kóbinese osy ádisti qoldanady.
Bir kem dúnie.
Qisalańdai beredi
Táńirdiń qudiretine tań qalasyń. Qudiret álemdi ádil, saǵat tetigindei minsiz jaratty.
Bári tártipti: Kún de, Ai da, Jer de tek óz jolymen júredi. Sansyz juldyzdar da bári týra jolmen júredi.
Al adamdar she?
Paiǵambarlar, sahabalar, asa bir danyshpandar bolmasa, kóbisi qisalańdai beredi. Buralań joldarǵa túsedi. Adasady, súrinedi, qulaidy.
– E, Qudai, ne jazdym?! – dep jylaidy.
Qudai jolymen júrseń, jylamaisyń.
Biraq sony umyta beredi.
Bir kem dúnie.
Azdyń mańdaiy tar
Jolda ózinen úsh ese úlken tezekti domalatqan kóń qońyzyn áldene basyp ketipti. Shymaldar soǵan jabylyp jatyr.
Shymal - qumyrsqanyń ergejeilileri. Myńy jinalyp, qońyzdyń úlkendigine jetpeidi. Biraq myńy jinalyp, álgi ólikti jyljytyp barady. Qaida aparady? Álde azyq qyla ma? Álde arýlap, kómgisi kele me?
Sirá, azyq shyǵar. Qý tamaq. Al álgi qońyzdyń ózi de qý qulqynnyń qurbany bolǵan.
Dúnieniń kepietine qarap tursań, tirshiliktiń bári osyndai.
Kópshilik azshylyqty aiamaidy. Tipti, jeńimpaz Qubylaidyń ózin qytailar kezinde lek-lek túmen áskerimen túp-túgel jutyp jiberdi. Jeńimpazdardyń ózi qytailanyp ketti.
Sonda aqyrǵy jeńimpaz kim?
Bul qai sipatty dúnie?
Dar men dańq
Óltirý ońai. Tiriltý qiyn. Stalin dáýirinde nebir marqasqalar atyldy.
Bas aiyptaýshy prokýror Vyshinskii.
SSSR Joǵarǵy Sotynyń bastyǵy V.Ýlrih.
Atyldy:
Býharin, Rykov, Hodjaev, Ikramov, Rysqulov, Seifýllin, Mailin, Jansúgirov, Nurmaqov, Maǵjan Jumabaev... taǵy basqa asa iri qairatkerler.
Stalin ólgennen keiin solardyń bárin aqtady. Aqtaǵany bylai tursyn, maqtady.
Biraq odan ne paida? Moraldyq, adamgershilik jaǵynan paida bar shyǵar.
Biraq zorlyqpen óltirilgenderdi qaityp tirilte almaisyń ǵoi.
Bálkim, kinásizden "kináli" bolǵandardyń jaǵdaiy o dúniede jaqsy shyǵar. Biraq jalǵan dúniege qaityp oralmaidy ǵoi.
Mine, bul biregei kem dúnie.
Shymshyq pen adam
Tańerteń balkonǵa bir ýys tary shashyp tastap, ish jaqtan qarap turdym.
Áýeli bir shymshyq kelip qondy da, tarylardy abailap shuqyp kórdi. Kórdi de, shyr-pyr bolyp shyqylyqtap, óziniń týystaryn shaqyra bastady.
Balkon lezde shymshyqtarǵa tolyp ketti.
"Óle jegenshe, bóle je" degen osy.
Al aitalyq, adamdardan áldekim bir sandyq altyn taýyp alsa, shymshyq siiaqty óz jaqyndaryn aiqailap shaqyryp alyp, bóliser me edi?
Bul jóninde marqum Oralhan Bókeidiń bir ádemi áńgimesi bar edi. ... Kádimgi dýana "Allaýhý ah!" dep kele jatyp, jolda bir dorba altyn taýyp alady. Olja tapqanyn jurtqa jariialamaq bolyp:
– Ýa, jarandar! – dep aiqailaidy.
Udaiy aiqailap júretin dýananyń bul aiqaiyna eshkim nazar aýdara qoimaidy. Sonda ol ishinen sybyrlap:
– Altyn taýyp aldym! – depti.
Kúnádan pák boldy.
Jalǵan dúniede mundai da aldampazdyq bolady.
Qylmystan - qylmys
Elde qylmystyń kóbeiýine joǵary-tómendi jemqorlar, paraqorlar kináli. Olar qarapaiym adamdardyń nesibesin ozbyrlyqpen jep qoiǵandyqtan, adal azamattar amalsyz túrli qylmysqa barady.
Bir qylmys kelesi qylmysty týdyrady.
Bir kem dúnie.
Týysqan qandai
Kisige birge týyspaý kerek. Týysqan soń, sóz qýyspaý kerek. Sóz qýǵan pálege jolyǵady. Jol qýǵan oljaǵa jolyǵady (Áiteke bi).
Pendeler bul aqyldy tyńdamaidy.
Páleniń bári sodan.
Ashý men aqyl
"Ashý bar jerde aqyl turmaidy", – depti Tóle bi.
Adamdardyń kóbi ashýshań. Aqyl qaidan bolsyn.
Bir kem dúnie.
Qyltanaq
Toqsan toǵyz jastaǵy Britaniia Korolevasy Elizaveta I balyq aýlaǵandy unatady eken. Birde tamaǵyna qyltanaq turyp qalady. Operatsiia aldynda Koroleva aitty deidi:
– Talai balyqtyń tamaǵyna qarmaq salyp edim, endi balyq menen óshin aldy, – depti.
Patsha basymen qaqalǵany uiat bolǵan eken.
Bul da bir kem dúnie.
Kim qaryzdar?
43-shi jylǵy qaharly qys. Esik aldyndaǵy kúltóbe. Shymshyqtar kúlden tamaq izdeidi. Kúlde qandai tamaq bar?
Shymshyqtar ash. Biz de ashpyz.
Kúl ústine qyl tuzaq qoiamyz. Tuzaqqa túsken shymshyqty otqa qaqtap jeimiz.
Obal. Qazir kúnde balkonǵa jem shashyp tastaimyn. Shymshyqtar, baiaǵymdy keshire gór dep.
Biraq sol shymshyqtar biz toqymdai jerge tary ekkende jep qoiatyn.
Sonda kimnen kim keshirim suraý kerek?
Bir Alla biledi.
Káýsar jyr
Baiaǵyda aqyn Dýlat:
– Keýdeme qaiǵy tolǵan soń, káýsar jyrmen jýynam, – dep jazyp edi.
Al, káýsar jyry joqtar ne isteidi?
Bir Alla biledi.
Az sóile, kóp tyńda
Adamda bir aýyz, eki qulaq bar. Demek, az sóilep, kóp tyńda degen belgisi shyǵar Jaratqannyń.
Bir Allaǵa aian.
Oqymaityn bastyqtar
Tańerteń emhananyń aldyna shyǵyp, aiaq-qolymdy erbeńdetip, zariadka jasap tur edim, qasyma domalańdaǵan kishkentai kempir keldi:
– Durys. Qimylda! – dedi.
Tanityn siiaqtymyn. Shyramytamyn. Jyǵa tanymadym. Ózi ashyq, áńgimeshil eken. Kezinde Sovnarkomnyń orynbasary bolǵanyn sezdirtti.
Sonda baryp esime túse ketti: Záýre Sadýaqasqyzy Omarova.
– Aiaǵym aýyrady. Jas kezimde sonaý Dneprdiń sýyn keshtim. Qaraǵandy shahtalarynyń astyna tústim… – dep qolyndaǵy taiaǵymen siraqtaryn túrtkilep qoidy.
Seniń “Dattaryńdy” Kamalǵa jazǵan hattaryńdy qaldyrmai oqimyn. Turar Rysqulov týraly jazǵan romanyńdy túgel oqydym, – dedi.
Al qazirgi bastyqtar oqymaidy.
Bir kem dúnie.
Búlik neden
Adamnyń júreginen ot kórinip turatyn bolsa…
Jaqsy adamdiki juldyzdai jarqyrap tursa…
Jaman adamdiki kúńgirt, qaraiyp tursa…
Sonda aiyrý ońai bolar edi.
Jaqsyǵa jaqyndar ediń, jamanǵa jolamas ediń.
Ókinish: ondai belgi joq. Taný qiyn.
Dúnie sodan búlikshil.
Jalǵyzdyq jaman
Jasyń ulǵaiǵan saiyn qurby-qurdas, qataryń kemi bastaidy.
Óz qataryń bolmasa toiǵa barma degen.
«1950 jyly mektepti menimen birge bitirgenderden kimder bar?» – dep surastyrsam… kóbi joq. Saqal-shashy appaq qýdai bolyp Ábdiýáli Danaev, tóbe shashy túsip qalǵan Isatai Úmbetbaev júr. Mahan molda, bozkóz Manap…
Ábdiýáli kúmis medalmen bitirgen. Leningrad temirjol institýtynyń túlegi. Kóp jyl Jambyl temirjolynyń bastyǵy boldy. Qazir de stýdentterge sabaq beredi.
Sonyń baryna da shúkir.
Mektepti birge bitirgen Qaratai Turysov edi. Kóp jyl qatar júrdik.
Sońǵy jyldary Parlamentte depýtat bolyp, birge otyrdyq. Jetpiske tolar-tolmas dúnieden ótip ketti.
Taraz shaharynda sol 1950 jyly mektepti bitirgender sýretine qarap otyryp:
– Apyrai, men áli tiri júrmin, á, – dep qoiamyn. – Múmkin, Alla meniń qiianattan qyryqqa jetpei qaitys bolǵan ákemniń jasamaǵan jasyn maǵan qosqan shyǵar?
Bir Alla ózi biledi.
Degenmen, jalǵyzdyq jaman.
Bul da bir kem dúnie.
Máńgilik eshnárse joq
“Egemen Qazaqstan” redaktsiiasy zeinetker meni sholýshy qyzmetine aldy. Keibireýlerge kúlki: keshegi bas redaktor búgin sol redaktsiianyń bosaǵa jaǵynda otyr.
Al, men oilaimyn: zamanynda osy gazettiń bas redaktorlary bolǵan Smaǵul Sadýaqasov, Turar Rysqulov, Sáken Seifýllin, Beiimbet Mailin, Ǵabit Músirepov siiaqty alyptar basqarǵan mekemeniń bosaǵasynda otyrsań da jarasady.
Máńgilik eshnárse joq.
Máńgi tek Qudai ǵana. “Bir Alladan basqanyń bári ózgermek” (Abai).
Kim oilaidy?
Qazaq respýblikasyndaǵy qazirgi tańda eń zárý máselelerdiń eń birinshisi demografiia dep moiyndaǵan jón.
Biz kúnbe-kúngi tirshilik qamymen áýremiz. Ol qajet. Bul búgingi kúnniń qamy.
Al, erteń ne bolaryna kóz salsaq, kóńilmen boljasaq jaǵdai qandai bolmaq?
Ulan-baitaq Qazaqstanda nebári 15 million halyq turady. Onyń 8 milliony qazaqtar dep júrmiz.
Halqymyzdyń ósimi tym tómen. Bala týý mólsheri osylai kete berse, aldaǵy 10-20 jylda qazaq sany kemi bermek.
Bir kezde qazaq aýylynda ár otbasynda 10-12 bala tapqan “Altyn alqaly” analar kóp boldy. Olardyń tizimi udaiy baspasóz betterinde jariialanyp turdy.
Qazir ondai oń tizimder kórinbei ketipti.
Al, dúniede jeri bai, keni bai elge ie óz elinen tabylmasa, jat jurttyqtardan tabyla ketetini ejelden belgili.
Sonda demografiia asharshylyǵynan qalai qutylamyz?
Árine, ár memleket óziniń kórpesine qarai kósiledi.
Halyqtyń áleýmettik kún kórisi máz emes ekeni beseneden belgili. Memlekettiń taqyr kedeiliginen emes, jemqorlardyń toiymsyz jemsaýyna túsip ketkendikten.
Jemqorlyq, paraqorlyq jalpaq tilmen aitqanda, korrýptsiia zalaly halyq ósimine, ult ósimine Goloshekin asharshylyǵynan kem túsken joq siiaqty.
Ras, munyń bári taiaýdaǵy ótken shaq. Biraq áli túzele qoiǵan joq.
Degenmen, qansha talapaiǵa túskenmen, ekonomika birshama túzele bastady.
Endeshe memleket endigi jerde demografiiany da myqtap oilaityn mezgili jetti.
Qazir áielder zeinetke 58 jasta shyǵady. Ol qai ýaqytta bala týyp, qai ýaqytta ony ósirip, tárbielei alady?
Endeshe 4-5 bala tapqan anany eńbekten bosatyp, zeinetaqysyn berekeli etip tóleý kerek. Ár balaǵa jarytyp járdemaqy berý qajet.
Bul óte jaýapty, taǵdyrshesh problemany Parlament, Prezident myqtap qolǵa alsyn.
Áitpese, orasan kem dúnie osy bolady.
Jalǵan dúnie
Arqanyń tańy aǵaryp atqanda, Qudaidan jaqsylyq tilep jatqanda, qairan tilek keri ketip, qaharly sup-sýyq habar jetti: sum dúnieden jampoz Kamal ótti.
Qairan, Kamal! Biz ekeýmiz bir-birimizben hat jazysyp, bir-birimizge udaiy da jaqsylyq tileýshi edik. Eldiń, qazaqtyń armany men ańsaryn aityp, ol hattar "Egemen Qazaqstan" atty aǵa gazette jariialanyp jatýshy edi.
Endi ne boldy?
Zamannyń didary men kepieti týraly syrlarymdy endi kimmen bólisemin?
Sen tym aqkóńil, adal ediń ǵoi, Kamal! Qoǵamda bolyp jatqan tolaiym kemshilikterdi men ashyna jazǵanda, sol qoǵamdaǵy záredei jaqsylyqtardy tizbelep, maǵan basý aitýshy ediń. Zamannyń, qoǵamnyń aldaǵy kúnderde jaqsylyqqa, aqjarqyn kúnderge jetetinin dáleldep, udaiy da úmit otyn jandandyratynsyń.
Ekeýmiz bir-birimizge jazǵan osy hattar keiin, "Elim, saǵan aitam, Elbasy, sen de tyńda!" degen atpen kitap bolyp shyǵyp, sol kitap halyqaralyq abyroily syilyqqa ie bolyp edi.
Kim endi menimen syr bólisip, armandar, tilekter aitysyp, kim endi maǵan hat jazady?
Átteń, dúnie... Ekeýmiz jup jazbai Ulytaýǵa baryp-qaityp júretin zaman-ai...
Sen, Kamal, osy zamannyń Baýbek Bulqyshev aǵańdai batyry ári qara sózdiń aqyny ediń. Sonaý ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan beri jup jazbai, jup jazsaq ta, kóz jazbai, qatar kele jatqan bir jyldyń tólderi edik.
Jatqan jeriń jánnat bolsyn! Allahý-Taǵala o dúnie qyzyǵyn bersin, qanattas, qalamdas asyl dos!
Sensiz dúnie – bir kem dúnie.
Mekteptiń tuǵyrtasy
Ulttyq keńes jinalysynda: Bilim tujyrymdamasyn talqylaý.
Prezident rezidentsiiasy.
Men:
– «Baiqońyr qorlyǵy. Baiqońyr namysy degen uǵym týdy. Ýnizitelnyi i oskorbitelnyi Baiqońyr.
Baiqońyrdy ózimiz igere almaidy ekenbiz, tetigin, tehnikasyn bilmeidi ekenbiz. Buǵan bilimimiz jetpeidi eken. Endeshe, nesine kekireiemiz?!
Aýyl mektebi. Bastaýysh mektep. Tuǵyrtasy myqty bolsa, úi qulamaidy. Bastaýysh mektepte tuǵyrtas joq. Bar bále sodan.
Bastaýysh mektep – ýyz. Ýyz ornyna – kókshalap.
Muǵalim qaiyrshy. Odan bedel bola ma? Qarjy joq deidi.
Biýdjet salyqtan turady. Al biýdjetke munaidan munsha, mystan munsha, hromnan, molibden, boksitten munsha túsedi degen statia bar ma? Joq!
Qazaqstan qaiyrshy bolatyndai sorly emes. Ony sondai bolýǵa májbúr etti.
Uly urlyq dáýiri. Sóz bitti».
Ábish Kekilbaev qoldady. "Baikonýrskii sindrom", – dedi. (6.08.1995 j)
Bul qai, qandai kem dúnie?!
Abylaidyń túsindei...
Batyrdan – barymtashy,
Barymtashydan – ury,
Urydan – qary,
Qarydan bári týady.
Ásirese sońǵysy kóp.
Bir kem dúnie.
Zamanbektiń 54 páteri
Tún ishinde “Eltinjaldy” qaitalap oqyp jatqanda Zamanbek Nurqadilov telefon soqty.
– Keshe Sizdi televizordan kórip, sálem berip qoiaiyn dep edim, – deidi.
– Eske alǵanyńa rahmet. Ekeýmiz elge rahmeti joq jaqsylyq jasadyq. Alladan qaitsyn.
Radio, televideniege birden bergen 54 páterli úi edi. Sol úshin jazalandyq…(6.08.1995 j.)
Sóitken Zamanbek jaýyz kezeńniń qurbany bolyp ketti.
Alla o dúniesin bersin! Jaýyzdardyń jazasyn bersin!
Aiýan artyq
Baýyrjan Momyshulynyń Keńsaidaǵy eskertkishi tonaldy. Myspen qaptalǵan shinelin “sheship” áketipti. Mys qymbat.
Adam – adam bolýdan qaldy.
Aiýan artyq. Ol ziratty tonamaidy.
Bir kem dúnie. (21.08.1995 j.)
Eshkiniń tońǵan maiy
Respýblika saraiynda Abaidyń 150 jyldyǵyna arnalǵan saltanat ashylarda Elbasy maǵan:
– Halińiz qalai? – dedi.
– Birde jylqynyń qysyr taiyn jep, birde eshkiniń tońǵan maiyn jep júrip jatyrmyz. Rahmet!
Bir kem dúnie.
Opasyz altyn
Júz jasaǵan terekti arqalap, baltalap jatyp alyp ketken. Tomary qalyp qoiǵan. Kedei kempir samaýrynǵa dep, kúnde baryp, tomardy shetinen kemire beredi.
Bir kúni baltasy tasqa tigendei boldy. Qazyp qarasa, shaǵyn sandyq eken. Ashyp kórip edi, ishinen kiizge oraǵan alty kilo altyn shyǵady. Militsiiaǵa habarlaidy. Ókimet kempirge altyn qunynyń 25 protsentin beredi. Balasy ursady:
– Balam-aý, osyǵan da shúkir de. O basta óz iesine opa qylmaǵan altyn ǵoi. Osyǵan da qanaǵat. Qanaǵat qaryn toiǵyzar. Qanaǵatsyz jalǵyz atyn soiǵyzar. Saǵan qatyn alyp berýge osy da jetedi, – depti kempir.
Balasy dúrdigenin qoimapty.
Bir kem dúnie.
Bas pen muryn talasy
Panfilov parkine tańerteń shyǵatyndar “Jalańtas” komandasy dep atalady. Sonyń bir múshesi Bek Toǵysbaev:
– Sizdiń murnyńyzdan meniń murnym úlken, – dep maqtandy.
– Átteń, murnyń úlken bolǵansha, basyń úlken bolsashy, – deimin men. – Mysaly, Platon taipaq bolǵan. Basy úlken eken. Biraq Platon (Taipaq degen sóz) taipaq dep tarih ony mensinbei qoiǵan joq.
Beke, Qudaidan muryn emes, bas tilegen jaqsy (31. 05. 1995 j.).
Qairan Bek! (Sovhozbek) dúnieden o da ótti. Qudai oǵan shoń muryn bergenshe, uzaq ómir bergende jaqsy bolatyn edi…
Bir kem dúnie.
Shyn sóz aspanda
Juldyzdar – aspandaǵy jazýlar. Qudirettiń jazýy. Ne jazǵanyn túsinbeimiz. Túsinsek, oqi alsaq, albastylar alastalyp, shyn Adam bolar edik.
Qudirettiń shyn sózi aspanda.
Biz túsinbeimiz. Bir kem dúnie…
Kimdiki durys
Men Prezidentke:
– Babalarymyz júzdegen jyldar boiy qyzǵyshtai qorǵap, urpaǵym úshin dep saqtap kelgen jerdi satý qalai bolady?
Prezident maǵan:
– Satsaq, ol jerdi bireý qabyna salyp, topyraqty arqalap ketpeidi ǵoi. Jer qalady! (1994 j.)
Aqyry Jerdi satý týraly Zań shyqty.
Bailar baii tústi.
Ne bolaryn Qudai biledi.
Bir kem dúnie.
Tumar-iis
Otyryp-otyryp, Ómekeme (Ómirbek Baigeldige) telefon soǵaiyn. Myń bolǵyr ornynda otyr eken.
– Ómeke, Orazańyz qabyl bolsyn! Men eski jazbalarymdy aqtaryp otyryp, Manastyń 1000 jyldyǵyn taýyp aldym. Esińde me sol toi?
Ómirbek:
– Esimde. Tarazdan 170 úi aparyp tikkenbiz.
– Áp bárekelde-e-e! Al, sonda deimin-aý, bizde Manas tulǵaly qairatker bolmaǵan ba? Álgi Kirdiń basyn kesip alyp, qan toltyrǵan meske sol basty salyp: – “Kir! Izdegeniń qan edi, ish endi toiǵanyńsha!” – deitin bizdiń Tumar anamyz emes pe?
Ómirbek: – Tumar-iis
Men: – E, eýropalyqtardyń Tomiris dep júrgeni sol eken ǵoi. Al endi sodan beri qansha jyl?
– 2500 jyl.
– Manas onyń qasynda bala eken ǵoi.
– Sonda deimin-aý, Tumar-iis anamyzdyń 2500 jyldyǵyn biz nege atamaimyz? Muny biletin tarihshylar joq pa?
– Joq.
– Budan myńdaǵan jyl buryn grekterden shyqqan Gerodot bolmasa, Tumar-iis anamyzdan habarsyz qalatyn ekenbiz ǵoi.
– Solai. Tumar-iis anań óz aldyna. Zarina apańdy aitsańshy.
– Endeshe nege jazbaisyń, oibai?!
– Erteń kel, sóileseiik.
– Qup bolady, maqul.
* * *
Sonda deimin-aý, buryn beishara qazaq ziialysy degeni qazaqtyń tarihyn 1917 jylǵy uly Oktiabr revoliýtsiiasynan bastaýshy edi. Endigi qol jetkizgeni HV ǵasyrdaǵy Kerei men Áz Jánibek qurǵan qazaq handyǵy. Odan aryǵa qulashy jetpegen.
Al, Ómekemniń qulash siltesi mynaý… Kásibi tarihshylar jolda qaldy.
Ǵylymdaǵy, tarihtaǵy bir kem dúnie. Zor kem dúnie.
Yqtiiat bol!
1972 jyldyń jazy edi. Jazýshylar odaǵynyń bastyǵy Ánýar Álimjanov Eńbek taqyrybyna arnalǵan Plenýmdy ashty.
Ol Plenýmǵa eńbek ardagerleri shaqyryldy.
Keibireýler kósile sóilep, kóp myljyńdady. Sonda qalai sóileýdiń úlgisin ataqty kúrishshi Ybyrai Jaqaev kórsetti-aý, jaryqtyq.
Qoishy taiaǵyna,
Dihan ketpenine,
Jazýshy qalamyna
Yqtiiat bolsyn!
Bar aitqany osy-aq.
Zal kúńirente uzaq qol soqty.
Ezbe myljyńdarǵa – shapalaq!
Biraq Ybyrai Jaqaevtar ilýde bireý ǵoi.
Bir kem dúnie.
«Ultshyldardyń ultshyly»
«Karavan» degen gazet meni «ultshyldardyń ultshyly» dep jazdy.
«Qazaqstan halqy» degenge qarsy depti. Talai aittym: «Ózbekstan halqy» degen halyq joq, «Ózbek» degen halyq bar, «Tatarstan halqy» degen halyq joq, «Tatar» degen halyq bar, t.b.
Sol siiaqty «Qazaqstan halqy» degen halyq joq. «Qazaq» degen halyq bar. Endeshe «Biz, qazaq halqy jáne Qazaqstandy mekendeitin basqa halyqtardyń ókilderi nemese diaspora» (1993 j.).
Aidan anyq shyndyqty burmalaityn tońmoiyndarǵa ne dersiń.
Bir kem dúnie.
Halyq qalai kóbeiedi?
Shańyraq bolmasa,
Sharana da bolmaidy.
Qus uia salmasa,
Balapan shyǵarmaidy.
Qalada úi-jaidyń joǵynan myńdaǵan boidaqtar sabylyp júr. Kóbisi súr boldy.
Qyzdar kári atanyp bara jatqan soń: «Kári qyz bai tańdamaidy», degenniń keri boiynsha shet jurttyqtarǵa ketip jatyr.
Qazaqtyń sany sodan da ulan-ǵaiyr jerine sai emes.
Sodan da Aidahar men Aiýdyń ortasynda otyrǵan kójek siiaqtymyz.
«Az halyqtyń mańdaiynda baq turmaidy» deýshi edi.
Bir Alla qashanǵy jar bolady.
Bir kem dúnie.
Tozaqtan qutylmaityndar
«Parany beretinder de, ony alatyndar da tozaqqa barady». (Hadisten).
Ásirese qazirgi paraqorlardy túgel jazalasa, tozaqqa syimai, oryn tabylmai, bále bola ma, qaidam...
Bir kem dúnie.
Kesepat neden?
Shaqyrǵan jerden qalmańdar.
Shaqyrmasa – barmańdar.
Ózi bolǵan jigittiń
Aiaǵynan shalmańdar!
(Myńbulaqtan shyqqan Jumabek aqyn)
Joǵarylap bara jatqan adamnyń eteginen tartyp, kedergi jasaityndar, kóre almaityndar aldymen óz aǵaiynyń emes pe? Óz jurtyń kúnshil, qaiyn jurtyń synshyl. Shyn janashyr naǵashy jurt, – deidi. Kim biledi, ras shyǵar.
Bir kem dúnie.
Adal men aramnyń tarazysy
(Meshitte aitylǵan ýaǵyz)
Bir kedei pende jalǵyz siyryn saýyp, sonyń sútin satyp dinar aqsha jinaidy eken. Bir qalta dinar jinaǵan álgi kisi kemege minip, bir jaǵdaimen jolǵa shyǵady.
Kemede kele jatyp uiyqtap ketedi. Sonda bir maimyl onyń dinar salǵan qaltasyn urlap alyp, keme jelkeniniń ushar basyna shyǵyp ketedi.
Jolaýshy oianyp, ary-beri qarasa, dinar salǵan qalta joq! Ary izdeidi, beri izdeidi. Aqyry jelkenniń ushar basynda otyrǵan maimyldy kóredi.
Qarasa, maimyl bir dinardy alyp munyń qolyna laqtyrady. Kelesi dinardy alyp teńizge laqtyrady. Sóite-sóite qaltany bosatady.
Mánisi: álgi miskin siyryn saýyp, sútin satarda azdap sý qosady eken. Iesine laqtyrǵan dinar – adaldan. Teńizge laqtyrǵan dinar – aramnan. Iaǵni sýdyń úlesi – sýǵa, súttiń úlesi – iesine.
Ár zamanda adal men aramnyń arasyn anyqtap turatyn osyndai tarazy bolsa ǵoi, shirkin.
Biraq ondai qural joq qoi...
Bir kem dúnie.
Ǵaryshtaǵy aqyl-oi
Bizdiń Talas Alataýynda (Táńirtaý) Manas atty shyń bar.
Qyrǵyzda Manas batyr bar.
Ótken ǵasyrdyń aiaǵynda Manas batyrdyń 1000 jyldyǵy toilandy.
Astana shaharynda Manas esimdi úlken kóshe bar.
Sonda bul esim ne maǵyna beredi eken?
Kitapta: “Kosmicheskii razým – Manas”, deidi. Iaǵni ǵaryshtyń aqyl-oiy.
Demek Jaratqan Qudirettiń sheksiz aqyl-oiy, qap-qara qarańǵy túnde qap-qara taqtaidyń ústinde jorǵalap bara jatqan qap-qara qumyrsqany kórip otyratyn kózi bar, sybyrlaǵanyńdy estitin qulaǵy bar Jasaǵan Iem shyǵar.
Aqiqatyn bilmeimiz.
Bir kem dúnie.
Qaida
Turar Rysqulov 1938 jyly atyldy dep jazylatyn. Qabiri Moskva túbindegi Býtova degen derevniadaǵy ziratta deituǵyn. Biraq keiin izdeýshiler sol Býtovadan tappady.
Keibir basylymdar Turardyń ólgen jyly «1943» dep júr.
Turar Rysqulov týraly "Slýjenie narodý" atty qomaqty kitap jazǵan moskvalyq professor V.M.Ýstinov: – Óte qupiia qujattar bar. Ol tek gensektiń ruqsatymen ǵana kórsetiledi. Bir sóz bar: Turar Rysqulov Soltústik Qazaqstanda ólgen, – deidi-daǵy, sybyrlap: – Ashtan ólgen, 1943 jyly, – deidi.
«Aqyr baidyń balasy ashtan ólgen». Turar, milliondardy stalindik-goloshekindik ashtyq ajalynan (genotsid) arpalysa arashalaǵan Turar Rysqulov aqyr sońynda ózi ashtan ólgen?! Ádilet qaida, atasyna nálet!
Tym bolmasa molasy da joq.
Shyńǵys hannyń molasyn osy ýaqytqa deiin tolyp jatqan zertteýshiler taba almai keledi.
Al halyqty ashtyq qyrǵynnan saqtap qalǵan Rysqulovtyń molasyn kim izdeidi?!
Bir kem dúnie.
Salaýattyń armany
Salaýat neshe jasynda,
Jasyl kámshat bórki basynda.
Dushpandy qyrǵan sol Salaýat
Aq Edil, Oral tasynda.
(Bashqurt halyq jyry)
Baiaǵyda patsha Pýgachev kóterilisin basyp, onyń basyn dóńbekte shaýyp tastady ǵoi.
Pýgachevtiń bas kómekshisi, bas sardary Salaýat Jolai balasy da qolǵa túsken. Patsha áskerin oisyrata qyrǵan Salaýatty ólim jazasyna kesýge kózi qimai, áiel patsha Estoniianyń ar jaǵyndaǵy, Baltyq teńizindegi Paldisk degen aralǵa aidatyp jibergen (ákesi Jolaimen birge).
Sol aralda Salaýat óle-ólgenshe (aiaq-qoly kisendeýli) tas tasyp, shvedterdiń shabýylynan saqtaityn qamal soqty.
Ári jas, ári kórkem, ári aqyn Salaýattyń sonda týǵan jerin, Oral taýyn, Aq Edilin ańsap shyǵarǵan jyrlaryn Bas qasqyr (Bashqurt) eli osy kúnge deiin súiip aitady.
Qaitar edim, jolym joq,
Sýlar býǵan meniń jolymdy.
Juldyzdardan kópir salar edim,
Buǵaýlady taǵdyr qolymdy...
Pýgachevtan general ataǵyn alǵan, asa daryndy qolbasshy, segiz qyrly, bir syrlynyń quljasy – Salaýat armanyna jete almai, týǵan jerden alysta, Baltyq teńizindegi aralda máńgi qaldy.
Bir kem dúnie degen osy da.
Týǵan halqy qansha zaman ótse de osy kúnge deiin:
Jailaýda júrgen jylqynyń
Alasy kóp te, bozy joq.
Dushpandy qyrǵan sol Salaýat,
Aty qaitty, ózi joq... –
dep jyrǵa qosyp, joqtaý aitqandai bolady.
Shyn bir kem dúnie.
Kesteli qalta
Almatydaǵy Qonaev eskertkishin ainaldyra skameikalar qoiylǵan. Ǵabeń (Músirepov) sol jerde demalyp otyrady. Keide men qasyna baryp otyramyn. Ǵabeń «Kosmos» degen sigaretti tutata bastaidy.
Men:
– Bul temekini qai ýaqyttan bastadyńyz? – dep suraimyn.
Sirá, 18 jastan, – deidi. – Bir qyz maǵan monshaqtap, kestelegen kiset
(qalta) tigip syilady. Kisetti qaltaǵa bos salyp júrmeisiń. Saratov mahorkasyn toltyryp, juqa shylym qaǵaz satyp alyp, soǵan orap, «kozia nojka» jasap tartamyn. Tútindi ishke tartpaimyn. Qos tanaýdan tútindi jarystyra shyǵarsań, qyzdar qyzyǵatyn siiaqty.
Áne, bul «dos» sodan bastalǵan.
Bul kezde Ǵabeń 84 jasta edi.
Al temekini 18 jasta bastasa, shynynda da «eski dos» bolǵan.
Biraq bul da bir kem dúnie.
Men:
– Ókpege ziian shyǵar, – dep edim.
Ol:
– Ystalǵan et kópke shydai ma, álde jas et kópke shydai ma? – dedi.
Bir jyldan keiin, 85-te qaitty.
«Qalamgerde»
Myń da toǵyz júz jetpis jyldyń on birinshi qazany edi.
Ǵabeń (Músirepov) maǵan aqsha berip, bir shólmek koniak aldyrtty.
– Qazir Shákir Áben degen shal keledi. Ózi dástúrli halyq aqyny, filosof aqyn, – dedi Ǵabeń. – Semeiden...
Keshikpei Shákir aqyn keldi. Basynda dóńgelek qundyz bórik. Saqaly appaq. Qolynda taiaq.
Shaǵyn stol basynda úsheýimiz otyrmyz. Sózdi Shákir aqyn bastady. Ǵabeńe qarata:
– Seni bir kórsem dep edim. Basqa aryzym joq. Jasym seksen ekide. Qujat boiynsha – jetpis alty, – dedi Shákir aqyn.
– E, kelesi jyly men de jetpis beske kelemin. Menen bir jas úlken bola ǵoi. Kisiniń jasyn týǵan kúnimen emes, qai shaqta, qandai qairatta, soǵan qarap esepteý kerek, – dedi Ǵabeń.
Sol jetpis beske men (Sh. M.) biyl (2007 j. 28 qyrkúiek) keldim. Shákir aqyn men Ǵabit Músirepov o dúnielik bolǵaly qai zaman...
– Jasty qairatyńa qarap esepte, – dep edi Ǵabeń. Kim biledi...
Báribir bir kem dúnie.
Talant satylmaidy
– Bárin de satyp alýǵa bolady, – dedi Ǵabeń bir joly. –
Aqshań bolsa qaltańda,
Taltańdasań – taltańda!
Bárin de – ataqty da, ar-uiatty da, áieldiń mahabbatyn da...
Al biraq talantty satyp ala almaisyń. Eshqashanda. Talantty adam bermeidi, Qudai beredi.
Bizdiń Soiýzdyń (Jazýshylar odaǵyn aitady. – Sh. M) esigi aiqara ashyq: haltýraǵa da, darynsyz súmelekterge de. «Qazannan qaqpaq ketse, itten uiat ketedi» degen sol. Bildiń be?
Men, árine, bilemin.
Bul da bir kem dúnie.
... Qazirgi Jazýshylar odaǵy – bizdiń Myńbulaqtyń egis dalasyndai: ekken arpa-bidai aramshóptiń, esekmiianyń, kekireniń arasynan kórinbeidi.
Jetpis bes
Osydan biraz jyl buryn áigili ádebietshi, synshy, úlken ǵalym Sheriiazdan Eleýkenov 70 jasqa tolyp, Almatydaǵy Ǵalymdar úiinde mereitoiy ótkende ózi aityp edi.
– Jetpis degen eki sózden turady: «jet», «pis» degen, – dep edi.
Al men bolsam, jetpis besti toilap tastadym. Endi sol Eleýkenov aitqan sóz esime túse beredi. «Jet» degeni durys-aq. «Pis» degeni... Qaterli. Pisip turǵan jemisti árkim-aq jep qoiǵysy keledi. Ásirese, jaýyz torǵai shoqyp-shoqyp jerge túsiredi. Jaqsy emes, ýyljyp pisken shaqta ózi-aq úzilip túsedi. Neni meńzeidi?
Jetkeniń jaqsy.
Piskeniń qiyn.
Bir kem dúnie.
Kitap qasieti
Temirdi tat shiritedi. Tat temirdiń ózinen shyǵady.
Adamdy azdyratyn jaman qylyqtar da adamnyń ózinen shyǵady. Ol da tat. Ony sabyndap jýyp ketire almaisyń.
Adam janyn tat bassa, ony tek kitap ketire alady. Árine, asyl kitap, adal kitap.
Eń birinshi – Quran!
Ekinshi – hadister!
Uly klassikter.
Qazaqtyń uly aqyn-jazýshylary.
Kitap jem, sý suramaidy. Kitap – ǵajaiyp qazyna.
Kitap –ómirserik.
Kitapty súimegen Qudaidy da súimeidi.
Bir kem dúnie.
Baǵyndyrǵyshtar
Tele uialmastan ottap tur. Alpinister Han Táńiriniń bir shyńyn baǵyndyrdy deidi.
Han Táńiri jaý emes baǵyndaratyn. «Baǵyndyrý» degen etistik basqynshy, zoraqy otarshyldardyń kekirik sózi.
Petr birinshi zamanynan, Ivan Groznyi zamanynan beri kele jatqan jaman sóz. Ivan Groznyi dáýirinde Ermak degen qańǵybas qaraqshy bailarǵa jaldanyp, «tas beldiktiń» arjaǵynda ne bar eken dep, Oral taýdan ótip, júzdegen qaiyq, kememen Ibir-Sibir patshalyǵyna basyp kirip, Kóshim han patshalyǵyn kúshpen jaýlap aldy.
Qandybalaq qaraqshy Ermak Ertistiń bir salasy Baǵai ózenine batyp óldi. Patsha sońynan Sibirdi jaýlap, baǵyndyrdy.
Tipti, patshadan soń sovet dáýirinde «tyńdy baǵyndyrýshylar» shyqty. Hrýshev maqtandy: patshalar júzdegen jyldar boiy ástei almaǵandy men bir-aq jylda istedim dep.
«Baǵyndyrý» – ońbaǵan, jeksuryn sóz. Han Táńirini baǵyndyrdyq dep qaqsaidy.
Tele – tentek.
Ne degen nadandyq?!
Bir kem dúnie.
Kári shynar
Elge barǵan saiyn Ziratsaiǵa sálem bermesem, áldene jetpei turǵandai bolady. Keide jalǵyz, keide nemerem Iligo ekeýimiz eki atqa minip, ata-babalar jatqan mekenge qarai jele-jortamyz.
Tereń saidyń shyǵys jaǵyn qalyń qamys, qyzyl izen, jýsan basqan. Ara-arasynan kóne tómpeshikter bilinedi.
Mine, bul ata-babalar ziratynyń jurnaǵy. Attardy qańtaryp qoiyp, bilgenimshe shyn berilip duǵa oqimyn. Bul ziratta ákemniń ákesi Berdimbet baba jatyr. Bul ziratta uly ana Kúnikei jatyr. Durysy: olardyń súiegi jatyr. Jandary, Alla qalasa, aspanda, juldyzdardyń birinde shyǵar. Jandary jannatta bolǵai!
Tereń saidyń batys jaq betkeiinde butaqtary taram-taram, aspan astyn kómkergendei bai shynar turady. Ol myna ata-baba ziratynyń kúzetshisindei.
Jaryqtyq, sol bai shynar meniń bala kezimde bar edi. Áli tur. Al men jetpis besten asyp baramyn. Bai shynar áli baiaǵydai. Tek úlken úidiń turqyndai dińgegi ǵana qatpar-qatpar ájimdi. Bir búiiri tesik. Áldebir qarǵys atqyr búiirine balta shaýyp, úńgirlep, ishine ot qoiyp, kúidirgen. Kólemi bir adam syiyp keterdei. Ishimnen: men ólgende denemdi osy úńgirge salyp qoisa, qarsy bettegi babam Berdimbettiń, uly anam Kúnikeidiń beiitterine qarap jatsam dep qoiamyn. Bai shynardyń japyraqtary jamyrap, kúndiz-túni ǵarysh ánin aityp tursa...
Qai jerde, qai saǵatta ajal jetip, súiegińniń qaida qalaryn bir Qudai ǵana biledi.
Bizdiki tek qiial ǵoi.
Bir kem dúnie.
As pen tas
1944 jyl. Kóktem. Óte aýyr boldy. Qystan siraǵymyz sińirimizge ilinip, áreń shyqtyq.
Qyltiyp jańa shyqqan kókti julyp jedik. Aisha anamyz:
– Kún kúrkiremei jýa julyp jemeńder, ýy bar, – deidi.
Kún qashan kúrkirer eken dep aspanǵa qarap, alaqan jaiamyz. Aspan alaqanǵa eshteńe tastamaidy. Aspan soqyrdyń aqshel basqan kózindei bedireiedi de turady.
Bir kúni qaryndasym Qurmashtyń qolynan jetektep, ekinshi aýyldaǵy Qaiyrquldyń úiine bardyq. Bir úzim nan, bir ýys talqan berer me eken dep.
Qaiyrqul bastyq:
– Ket, aida! – dep qýyp jiberdi.
Judyryǵym tompaiady.
Bul ne eken dep qarasam, tas eken.
Qaiyrqul as ornyna tas salyp jibergen be?Ań-tań bolyp turyp, álgi tasty Qaiyrquldyń úiine qarai qulashtap turyp laqtyryp jiberdim.
Tasty jerden qashan, qalai alǵanym esimde joq.
Bir kem dúnie.
Bir tostaǵan jasymyq
Janyń jannatta bolǵyr, Jolboldy degen kisi ótti dúnieden.
Men Shanyshqyly aýylynan jaiaý kele jatqanymda, artymnan atty bireý qýyp jetti. Jolboldy atam eken.
– Qaidan kele jatyrsyń? –
– Ádiia ápkemniń úiinen... Úiinde joq. Qyrǵyz jaqqa ketip qalypty, – dedim.
– O, dúnie jalǵan, – dep qoidy Jolboldy ata. – Ádiia ápkeń Kúnikei apańa tartqan ǵoi. Ai, biraq Kúnikei apańdy sen kórgen joq shyǵarsyń. Uly apań Kúnikei búkil aýyldy asyrady ǵoi. Berdimbet babań qaitys bolǵannan soń búkil mal múlik Kúnikei apańnyń qolynda qaldy. Jaryqtyq, «bai báibishe» atandy. Maly joqtyń aldyna mal saldy. Qatyny joqqa qalyń malyn tólep, qatyn alyp berdi. Áýlie apańnyń jaqsylyǵyn men de kórip edim, – dep Jolboldy ata aýylǵa jetkende meni attan túsirip, kóilegimniń etegine qorjynynan bir tostaǵan jasymyq salyp berdi.
Úige jetkenshe bir ýystaiyn shikidei jep qoidym. Qalǵanyn ogorodqa egip tastadyq. Kúzde sodan bir qaptai dán aldyq. Ashtyqta jegen quiqanyń dámi tańdaidan ketpes.
Osy esime túskende Jolboldy esimin duǵaǵa qosyp qoiamyn. Menen basqa eske alar kim bar?
Bir kem dúnie.
Bastan sipaý
Qai jyl ekeni naqty esimde joq, áiteýir, soǵys jyly edi. Mektep balalaryn bidaidyń arasyndaǵy aramshópti otaýǵa alyp kelgen. Bastyǵymyz Qairaqbai deitin delqulylaý shal kisi.
Bizge ózinshe komandir bolady.
– Ait-dýa, jairatyńdar jaýdy! – dep buiryq beredi. Bidaidyń arasynda ósken miiany, kekireni otai bastaimyz.
Ábden silemiz qatqan kezde Qairaqbai komandir:
– Demal! – dep buiryq beredi.
Taqtanyń basyna jete bere kógalǵa qulai-qulai ketemiz.
Bir kezde qasymyzǵa áńgi esek mingen, jazdyń kúni basyna eski tumaqty basa kigen, býryl saqaldy bir kisi keldi. Qairaqbai «komandirmen» amandasyp bolyp:
– Osynda Murtazanyń balasy bar ma? – dedi.
– Bar, – dedi Qairaqbai «komandir». Sóitip, meni álgi áńgi esek mingen kisige alyp keldi. Qaratory júzin ájim basqan, oń kóziniń aldynda burshaqtai qaly bar qartań kisi meni qushaqtai alyp, basymnan sipalai berdi de:
– O, jetimek! Jetimek! Áli-aq sen de jetilersiń. Aman bol, esil erdiń tuiaǵy! O, jetimek! Jetimek, jetilersiń... – dep esegine minip, kóziniń jasyn jeńimen súrtip, Shanyshqyly aýylyna qarai kete bardy...
Artynan bildim, Shanyshqylydaǵy Ádiia ápkemniń qaiynaǵasy Kálen degen kisi eken.
– Shashymnan sipaǵany esime tússe, áli kúnge deiin eljirep, jylaǵym keledi.
Shala qursaq, jarym kóńil jetimge basyńnan sipaýdyń ózi de úlken baqyt.
«Jalǵyz bala» ýaiymy
Almaty. Muqan Tólebaev pen Qonaev (burynǵy Karl Marks) kósheleriniń arasy...
Alańqaida sýburqaqtar, ainala shyrshalar. Ortada Dinmuhammed Qonaev biýsti.
Skameikada Ǵabeń – Ǵabit Músirepov jáne men.
Ǵabeń maǵan:
– Sonymen, «jalǵyz bala» problemasyn jaz deisiń ǵoi. Qiy-y-yn. Biz kóbeiýimiz kerek. Biz jiylsaq – kóppiz. Jaiylsaq – joqpyz.
Jer keń. «Jalǵyz bala» máseleniń bir jaǵy. Al balasy bar-aý degen eń ziialy adamdardyń arty qandai? Qanysh, Muhtarlardyń esikteri jabylyp qaldy. Men ólgen kúni... Meniki de... Sondyqtan bardyń ózi til, psihologiia jaǵyn qaitedi. Balasy kóp Qapan edi (Badyrov), surasam:
– Balalarym, nemerelerim qazaqsha sóilemeidi, – deidi. – Til júrgen jerde ulttyq sana-sezim júredi. Al sana-sezim teńdikke umtylady.
... Fontan jany. Biýst túbi. Qarańǵylyq qoiýlanyp, salqyn tartty. Qoltyqtasyp, biz qaittyq. Ýaiym kóp.
Bir kem dúnie.
Generaldy sóiletpedi
Parlamenttiń Májilis palatasy. Qorǵanys ministri, kelbeti kelisken general Muhtar Altynbaev minbege kóterildi. Qazaqsha sóilei bastady. Bul ózi ádeii josparlanǵan kezdesý. Sóite tura, zal gý-gý. Ekeý-ekeý, top-top bolyp sóilesip otyrǵan depýtattar. Ary-beri, ersili-qarsyly júrgender de bar.
General zal tynyshtalar ma eken dep biraz únsiz turyp edi, gý-gý tyiylmady.
Sonda general:
– Al endeshe, men oryssha da sóilei alamyn, – dep orysshaǵa kóship edi, zal qulaqqa urǵan tanadai tyndy da qaldy.
Qudai sorlatqanda, sol depýtattardyń basym kópshiligi qazaqtar edi.
Osynyń bárin óz kózimmen kórip, óz qulaǵymmen estigen men edim. Ókinishten órtenip kete jazdaǵanym esimde.
E, Qudai! Biz beibaqqa óziń sana-sezim bere gór!
Bir kem dúnie.
Husni sáýle
Basyna bes bastaýdyń
Sylań qaǵyp,
Kelýshi eń, Husni sáýlem,
Sý alǵaly...
Osy bir ándi Ramazan Stamǵaziev asqaqtatyp, aibyndatyp aitady.
Kimniń áni? Qai zamannyń týyndysy?
Biraq kókeige qonyp alyp, kópke deiin kókiregińnen ketpei qoiady. Án de kúshti, ánshi de qudiretti.
Qai zaman?
Husni sáýlem,
Didaryń ǵaiyp boldy... –
dep aiaqtalady. Ǵaiyp bolǵany nesi, qaida ketti?
Suraq kóp. Jumbaq kóp. Al áýen esten ketpeidi. Qaita-qaita tyńdai bergiń keledi. Shóp te óleń, shóńge de óleń myna zamanda osyndai asyldardyń anda-sanda bir-aq aitylyp, jumbaq bolyp qalatyny ókinishti.
Bir kem dúnie.
Ábdezdiń áýiti
Jazda aýylda júrgende Álihan meni kórshi mekendegi Ábdez degen azamattyń áýitine alyp bardy.
Áýit degenimiz ózen-saidy bógep, plotina jasaǵan, iaǵni bóget. Sý tolǵan. Jan-jaǵy tal-daraq.
Balyqtyń uryǵyn jibergen. Ol kóbeigen. Endi qalmaq salyp aýlai ber.
Sodan beri bizdiń Myńbulaqtyń bir bulaǵy – Berdimbet saiyndaǵy burynǵy eski áýitti jóndep, tabanyn tazartyp, sý toltyryp, balyq ósirsek deimin ǵoi, baiaǵy.
Sonda Berdimbet baba saiynyń qos qanaty ný ormanǵa ainalsa, aidynda balyqtar taidai týlap, toǵaiǵa qazdar qonyp, úirek ushsa deimin ǵoi, baiaǵy.
Kim biledi, tiri júrsek, ondai kúndi de kórermiz.
Myńbulaqta baiaǵy-baiaǵy baǵzy zamanda it muryny ótpes qalyń orman bolǵan eken. Sol dáýren qaityp oralsa deisiń ǵoi, baiaǵy.
Bir kem dúnie.
Tunjyr tuman
Tań azannan dala tunjyr tuman. Kóshede adamdar búrseńdep bara jatyr.
Al maida qustar quiqyljyta án salady. Ásirese qara torǵai. Álde olar tońbai ma? Álde olar adamdarǵa qaraǵanda optimist, úlken úmitker me?
Toq bolatyn da jaǵdailary joq. Ainala appaq qar. Qurt-qumyrsqa shyǵa qoimaǵan kez. Qustar ómirsheń. Tirmizik.
Bálkim, olar bir-birine jamandyq, qastandyq oilamaityndyqtan bolar. Biriniń ústinen biri aryz jazyp, birin biri dattap, boqtap, bále jaýyp, sottatyp jatpaidy ǵoi qustar.
Sol peiilderine qarai Qudai olarǵa qýat berip, qýanysh berip qoiǵan da bolar.
Áiteýir, án salady. Jylaýyq, zarly da emes, kóńildi.
Biz nege osylardai emespiz?
Bir kem dúnie.
Jainamaz
Ákemiz Murtaza marqumnyń qyzǵyltym shyraily, ádemi gúlderi jainaǵan jap-jańa jainamazy bar edi.
Aldymen meshit buzyldy. Onyń úiindi bolyp qalǵan kirpishteriniń ústinde baiǵyz deitin qus suńqyldap, zarlap otyratyndy shyǵardy.
Kóp uzamai Murtaza rahmetilik "halyq jaýy" retinde ustaldy. Bul 1937 jyldyń, sirá, jeltoqsan aiy edi.
NKVD úige tintý jasady. Men ol kezde 5 jasar balamyn. Bári esimde. Tintkende bálendei bailyq tabylǵan joq. Tek bir militsioner tórde ilýli turǵan jainamazdy jazyp kórdi de: "E, mynaý shulǵaý bolýǵa jaqsy eken. Aiaǵym tońyp júr edi", – dep Allanyń aty jazylǵan jainamazdy búktep-búktep, qoinyna tyǵa saldy...
Arada alpys jyl ótkende jolym túsip, Kereký qalasyna baryp, meshitine kirip, duǵa oqyǵanda, Táńiri jarylqaǵyr bas imam maǵan Qaǵbadaǵy meshittiń sýreti salynǵan sulý jainamazdy syilady. Sonda baiaǵy militsionerge shulǵaý bolyp, qorlanǵan jainamaz ǵaiyptan qus bolyp kelip, qolyma qonǵandai ǵajaiyp hal keshtim. Muny marqum Murtazanyń árýaǵy sezdi me... bilmeimin.
Bir kem dúnie.
Napoleon maqtanshaq pa
«Qudai qansha jasasa, meniń esimim de sonsha jasaidy», – depti Napoleon I.
Napoleon ústińgi ernimen kók tirep, astyńǵy ernimen jer tirep, dańqy álemdi titirentip turǵanda, qyz quryp qalǵandai, Jozefina degen jesir áielge úilenipti. Burynǵy baiynan týǵan Evgenii degen er jetip qalǵan ul bar eken. Ógei balany Napoleon ózi baǵyndyryp alǵan bir memleketke patsha qylyp jiberipti. Ógei bala: «Áke, meni qolastymdaǵylar tegis jaqsy kóredi», – dep Napoleonǵa hat jazypty.
Sonda Napoleon:
– E, balaqai, onda patshalyǵynnyń joly bolmaǵan eken, – depti deidi.
Sóitken Bonapart Vaterloo degen jerde aǵylshyndardan kúirei jeńilip, qolǵa túsip, Qasietti Elena atty aralda tutqynda turyp, rak aýrýyna ushyraidy. Sonda aitty deidi.
– Rak – meniń ishime túsip ketken Vaterloo, – dep.
Napoleonnyń tabyty Parijde, «Múgedekter úiinde» jatyr.
Ony kórý úshin eńkeiip, qudyqtyń túbine úńilýiń kerek.
Ólgennen keiin de adamdarǵa bas idirip qoiǵany ǵoi...
«Qudai qansha jasasa, meniń esimim de sonsha jasaidy» degeni osy ma? Sirá, danyshpan shyǵar?..
Qaitse de, bir kem dúnie.
Aǵarý
Samaiǵa aq kirip edi, murt ta aǵara bastady. Uialǵan urydai bolyp qastyń bir taly da aǵarypty.
Sóite -sóite... Súiek te aǵarady-aý...
Nesine tyrbańdaimyz.
Bári de ótedi.
Ótpeitin tek ýaqyt qana.
Adamdar: «Ýaqyt ótip barady», – dep ókinedi. Shynynda ótip bara jatqan ýaqyt emes, ómir ótip barady.
Al ýaqyttyń basy da joq, aiaǵy da joq.
Ýaqytty jylǵa, aiǵa, saǵatqa, minótke, sekóntke, ǵasyrǵa bólip júrgen adamdar ǵoi.
Ýaqyt – máńgilik. Máńgilik bastalmaidy da, aiaqtalmaidy da.
Bárin bir Alla biledi.
Alla bilimi sheksiz.
Bilimi shekteýli adamdar.
Bir kem dúnie.
Qazaq kóp pe, az ba?
Alyptardyń bireýi Ǵabit Músirepov aitty:
– «Biz jiylsaq – kóppiz, jaiylsaq – joqpyz», – dep.
– «Biz myna keń dalaǵa syimai júrgen joqpyz, syiyspai júrmiz», – dep.
Sońǵy sanaq boiynsha 8 millionnyń ar jaq-ber jaǵy. Sodan beri, bálkim, 9 million bolǵan shyǵarmyz. Shet elderde, shamada, 5 million bar deiik.
Shyǵystaǵy aidahar eli – 2,5 milliard. Batys pen teristiktegi Aiý eli – 150 million.
Tipti irgemizdegi ózbekter 20 millionnan artyqpyz dep maqtanady.
Ǵasyrlar boiy soǵys-soiqan, asharshylyq, jońǵarlar, patshalar, Stalin, Goloshekin, Hrýshev...
Qytai kóptiginen bala týýdy shekteidi. Biz nemenege jetisip shekteimiz?! Bizdiń hanymdar bir-eki balamen qaqaiyp qalady. Úkimet kóp balany laiyqtap qoldamaidy. Tipti halqy kóp degen Reseidiń ózi kóp balalylardy qoshemettep, kómektesip jatyr.
«Az halyqtyń mańdaiynda baq turmaidy» deýshi edi. Alla ózi jar bolsyn!
Bir kem dúnie.
Arsha besik
Uly Muhtar Áýezov: «Besigińdi túze!» – dedi.
El bolý úshin, ult bolý úshin, uly bolý úshin á degende besigińdi túze.
Áýelgi tárbieniń anasy – besik, ári-beriden keiin, besik ananyń qursaǵynan bastalady. Amerikalyq ataqty bishi Aisedora Dýnkan:
– Men bileýdi anamnyń qursaǵynda jatqanda úirendim, – deidi eken.
Óitkeni anasy shampan ishýge qumar eken. Shampannyń ýyty qursaqta jatqan sábige de áser etken ǵoi.
Muhań aitqan «besigińdi túze» degen sózde tereń maǵyna bar. Sonyń biri – besik aǵashynyń taza, sapaly bolýy. Al sapaly besik – arsha aǵashynan jasalǵan besik.
Arsha asa qasietti aǵash. Qasietti bolatyny – oǵan anaý -mynaý aýrý-syrqaý jolamaidy. Túrli mikrobtardy, qubyjyqtardy óltiretin kúshi bar. Arsha besikke qyzamyq, qara sheshek siiaqty báleli aýrýlar darymaidy.
Men týǵan 1932 jyly sábiler qara sheshekten qynadai qyryldy. Buǵan aldymen Stalin men Goloshekinniń qoldan jasaǵan genotsidi, asharshylyǵy, «asyra silteý bolmasyn, asha tuiaq qalmasyn» degen surqiia saiasaty sebep boldy.
Allanyń qudireti eken, jaryq dúniede tatatyn dám-tuzym bar eken, sol qyrǵynnan men aman qalyppyn.
Kim biledi, meni ajaldan arashalap qalǵan arsha besik shyǵar.
Biraq arsha besik jurttyń bárinde bolmaǵan da shyǵar.
Shamań jetse, arsha besik tap. Arshany kóp ósir. Tuqymyn qurta berme. Arsha besikke qut quiylady.
Shirkin, sol arsha besikke bólenetin náreste kóp bolsa ǵoi.
Ái, biraq az ǵoi.
Bir kem dúnie. Zor kem...
Jańǵaqtyń qabyǵy qatty...
Jańǵaq aǵashyn ádette qart kisiler tigedi. Jastar otyrǵyzbaidy. Yrym solai.
Jańǵaq aǵashyn otyrǵyzyp jatqan qart kisiden bireý:
– Oý, ony nesine otyrǵyzasyz? Endi elý jyldan keiin jemis beredi eken. Ony báribir siz jemeisiz ǵoi, – depti.
Qariia kisiniń jaýaby:
– Budan júz jyl buryn ótkender tigip ketken jańǵaqtyń jemisin jep júrmin ǵoi. Endi elý jyldan keiin nemere, shóberelerime kerek emes pe?! – degen eken.
Al endi jańǵaqtyń qabyǵy qatty, dánegi tátti ǵoi.
Keibireýler nemere, shóbereleri turmaq, jalǵyz-jarym baladan basqa urpaq kórmeidi. Onda bolashaq bar ma? Onyń óz qamyn oilaǵan ógizden nesi artyq?
Bir kem dúnie.
Bári Belgershe bilse...
Bir toida men bylai dep sóiledim:
– «Eger Qazaqstandy mekendeitin kóp ulttyń árbir azamaty Qazaqstandy, qazaqty, onyń tilin, salt-dástúrin, minez-qulqyn, jer-sýyn Belgershe túsinip, Belgershe bilip, Belgershe syilap, qurmettese, onda bul elde Qudai súigender ǵana turyp, jumaq ornar edi...».
Ókinishti-aq, Belgerler neken-saiaq. Esikten kirip, tór meniki deitinder kóp. Sol jaman jáne buǵan kónbis, qulaq kesti quldar qazaqta kóp. Sol jaman. Bul bárinen de jaman.
Bir kem dúnie.
Qorqyttyń qobyzy
Qorqyttyń qobyzy sarnap turǵanda ajal oǵan jolaǵan joq. Aýlaq júrdi.
Qorqyt áldeqalai qalǵyp ketip, qobyzy tartylmai qalyp edi, jylan shaǵyp óltirdi.
Demek, óner, ádebiet – rýhani dúnie toqtasa, asaǵany aq mai bolsa da, qoǵam óledi.
Osyny ásirese qazirgi atqaminerler eskere bermeidi.
Qoǵamnyń eń kedei toby jazýshylar, jýrnalister, sýretshiler, kompozitorlar, ártister, iaǵni memlekettik biýdjetten alastatylyp tastalǵandar.
Ásirese naǵyz talanttarǵa qiianat. Darynsyz aramshópterge bul tásil kerek te shyǵar.
Biraq qummen birge altyn túiirshikterin de laqtyryp tastaý – imansyzdyń isi.
Bir kem dúnie.
Pifagor bilip aitqan
«Jaqsy zańyń bolǵansha, jaqsy ádet-ǵurpyń bolsyn».
Pifagor bilip aitady. Zań ádil bolsa jaqsy. Biraq kóbinese sol zań arbanyń oqtyǵy siiaqty. Qalai bursań, solai ketedi.
Al atadan qalǵan ádet-ǵuryp buzylmas. Táýke hanyń tusynda týǵan «Jeti jarǵy» sondai. Jeteý-aq.
Al bizdiń Parlament shyǵaryp jatqan zańdardyń sanyna jete almaisyń. Sany bar da, salmaǵy joq.
Qandai sandar shyǵaryp jatqanyn depýtattar ózderi umytyp qalady.
Parlament ózi shyǵarǵan zańnyń oryndalýyn qadaǵalamaidy. Sondai da bola ma eken?!
Bir kem dúnie.
Sáýle ákesin izdeidi
Stalinniń tizimi boiynsha Turar Rysqulov tutqyndalyp, qol-aiaǵyna kisen salynyp, Kislovodskide demalyp jatqan jerinen Máskeýge, Lýbianka túrmesine jetkizildi.
Jendetter bir sát uiqy bermei, udaiy uryp-soǵyp, qabyrǵasyn syndyryp, áp-ádemi buira shashyn julyp, tozaqtan jaman azaptap, aqyry atyp tastap, Máskeý túbiindegi Býtovo degen derevniaǵa aparyp, kómip edi ǵoi.
Arada alpys jyl ótkennen soń úlken qyzy Sáýle Býtovoǵa baryp, ákesiniń molasyn izdep-izdep tappai qaitty. Týǵan jerinen bir ýys topyraqty oramalǵa túiip alyp baryp edi, qai tómpeshikke tógerin bilmei, búkil ziratqa qulashtap turyp shashyp kep jiberdi.
Sáýle ákesin Býtovodan beker izdeidi. Turar Rysqulov sol 1938 jyldyń 10 aqpanynda-aq ǵaryshtaǵy Sholpan-Kebis juldyzyn mekendep alyp edi ǵoi.
Biraq tań aldynda týyp-batatyn Sholpan-Kebis juldyzyna jetý qaida? Múmkin, tań mahsharda bolmasa...
Bir kem dúnie.
Musa paiǵambardyń amaly
Bir zamanda evrei halqy Mysyr perǵaýyndarynyń quldyǵynda bolǵany tarihtan belgili. Olardy sol quldyqtan qutqarǵan Musa (Moisei) paiǵambar ǵoi.
Perǵaýynnyń tutqynynan qashyp shyqqan evrei elin Musa paiǵambar 40 jyl boiy shól dala – qumnyń ishimen ary-beri alyp júre beripti.
Maqsat: quldyqtyń qamytyn kigenderdiń tuqymy taýsylyp bolsyn degen ǵoi. Quldyq psihologiiasynan azat, jańa táýelsiz urpaq ósse, sony Ierýsalimge alyp barmaq. Ol sol maqsatyna jetti de. Jańa urpaqtyń tuiaǵyn Palestina topyraǵyna tigizse – armanyna jetedi.
Al 300 jyl boiy Resei bodandyǵynda bolǵan qazaqtardyń eski kózi áli de sol baiaǵy quldyq psihologiiadan aryla almaǵan, jasqanshaq. Qulaqqa urǵan tanadai shyr ainala beredi.
Tarih jańa býynnan, jaltaqtamai, jasqanshaq bolmai ósip kele jatqan urpaqtan úmitker.
Biraq eskini esten shyǵartatyn Musa paiǵambar qaida? Joq qoi...
Bir kem dúnie.
Gegel
Osy jurt filosof Gegeldi bile me eken?
Oqyǵandar ǵoi, biletin shyǵar. Bilse, sol kisi aitypty: «Óz ana tilin mensinbeitinder – óz ultyn úsh ret óltirgender», – dep.
Orysshasy: «Trijdy ýbivaet svoiý natsiiý tot, kto ignorirýet rodnoi iazyk».
Ol filosof Gegel qazir tiri bolsa, bizdiń Qazaqstannyń, óz otanynda aidyń-kúnniń amanynda ómir súrip jatqan qazaqtardyń , ásirese qala qazaqtarynyń, onyń ishinde bilik basynda otyrǵandardyń hal-jaǵdaiyn bilse, álgi aitqany – aitqan ba!.. Ne dep aitaryn, ne nársege teńerin de bilmei qalar edi-aý.
Qairan Gegel! Seniń shákirtińbiz dep júrgen filosofsymaqtardyń ózi dál qazir de ana tilin sen siiaqty qorǵai almai, kókezý bolyp júr-aý.
Bir kem dúnie.
Tósektegi namaz
Shariǵat boiynsha densaýlyǵy jaramsyz musylman namaz paryzynan azat.
Al baiaǵynyń bolysy, búginginiń tósek tartqan keseldisi Maqulbek bes mezgil namazyn úzbeidi. Ony men óz kózimmen kórdim.
Erterekte, ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary edi-aý. Men qazynaly Qarataýdyń Jańatas degen qalasyna qaita-qaita baryp, kenshiler arasynda bolyp, jańa kitap jazyp júrgen kezim.
Qarataý qalasy men Jańatas qalasynyń arasy júz shaqyrymdai jer. Joldyń orta kezeńinde Kóktal degen jer bar. Asfalt joldan joǵaryraq Súńgi deitin shaǵyn ózendi bógep, sý qoimasyn salǵan. Áne, sol sý qoimasynyń qaraýyly bolady. Úii qoimanyń qasynda.
Baiaǵy bolys Maqulbek sol qoimanyń qaraýyly. Qazir tósekten tura almaityn keselge ushyraǵan. Biraq arqasyn qos jastyqqa súiep qoiyp, namaz oqidy. Jaratqan Qudiretten ne tileitini ózine ǵana aian.
Uzyn joldyń ústinde ary ótkende, beri ótkende Maqańa jolyǵyp, sálem berýdi umytpaimyn.
Maqulbektiń qara aty
Maqańnyń ataǵyn bolystyqtan góri Qara at kóbirek shyǵarsa kerek. Qara attyń dańqy alysqa-alysqa ketken. Eren júirik, aldyna qara salmaǵan, júzdegen shaqyrym jerden jeke-dara jetetin almaýyt tulpar atanǵan ǵoi.
Adamzat balasynda qyzǵanysh degen «qyzyl it» bar. Ol sonaý Adam Ata men Haýa Ana zamanynan beri qarai ómir súrip kele jatsa kerek.
Adam Ata men Haýa Anadan Qabyl men Abyl degen eki ul týady. Olar er jetedi. Qabyl eginshilikpen, baý-baqsha ósirýmen ainalysady. Abyl mal asyraidy.
Bir kúni Jaratqan Qudiret osy eki nemeresiniń er jetkenin kórip, eńbekteriniń jemisinen dám tatpaqshy bolypty deidi.
Qabyl jemis-jidegin alyp barady. Abyl baǵlan qozy jetektep barady. Qudiretti Baba qozynyń etin súisinip jepti deidi. Qabyldyń jemis-jidegine asa nazar sala qoimapty.
Abyldy arqasynan qaǵyp maqtapty. Qabyl ondai yqylastan qur qalsa kerek.
Qabyl men Abyl qaityp kele jatqan jolda qyzǵanyshtan jarylyp kete jazdaǵan Qabyl Abyldy taspen uryp óltirgen ǵoi.
Áne, sodan beri Adamzat arasynda qyzǵanysh degen qyzyl it paida bolǵan.
Maqulbektiń Qara atynyń dańqy alysqa ketkenin estigen saiyn, azýy alty qarys aibarly Kerimbai bolys sol júirikti qolǵa qalai túsirýdiń amalyn oilaidy. Aqyry, Qara at qulyn kúninde Kerimbai bolys aýylynan áldeqalai Maqulbektiń qolynda ketken eken degen laqap taraidy.
Kerimbai bolys qol jinap baryp, Maqulbek bolystyń qol-aiaǵyn bailatyp tastap, Qara atty tartyp áketipti.
Biraq Qudaidyń qudireti, Qara at áldekim arbap qoiǵandai, shabystan qalyp qoiady.
Qara atqa bola jaýlasqan atalas eki bolys ekeýi de bul jalǵan dúnieden ótip ketti. Ekeýine de opa bermegen Qara attyń da súiegi qýrap qaldy.
Tirilerge olar týraly álgindei áńgime ǵana qaldy.
Baiansyz bir kem dúnie.
Baizaq datqa men Ógizbai datqa
Táńirtaý men Qarataýdyń arasynda jatqan eldi ol kezde Qoqan degen bileidi eken. Qoqan handyǵynyń qol astyndaǵy jergilikti basshylardy datqa deidi eken.
Qazaqiianyń Resei bilegen jaǵyndaǵy jergilikti basshylardy aǵa sultan deidi eken.
Bizdiń Myńbulaqtyń datqasy Baizaq degen kisi bolady.
Al Qarataý jaǵynyń datqasy Ógizbai degen eken. Ekeýi baqtalas pa, qalai...
Baizaq Qoqan handyǵynyń sheksiz zorlyǵy men qorlyǵyna shydai almai, qarsylyq kórsete berse kerek. Qoqan basynda shashy joq tazdarǵa deiin salyq salady eken.
Oima tazǵa — on teńge.
Qyrma tazǵa — qyryq teńge...
Mal salyǵy, dúnie-múlik salyǵy, qyl aiaǵy «qyz salyǵy» degen shyǵypty. Kámeletke tolar-tolmas qyzdardy Qoqan shabarmandary zorlap alyp kete beripti.
Áne, sonda Qoqannyń hany óziniń Shymkenttegi orynbasaryna pármen beredi:
– Baizaqty jazala! — dep.
Shymkenttegi orynbasar Baizaqty ózi emes, Qarataý datqasy Ógizbai arqyly shaqyrtady. Ógizbai Baizaqqa:
– Quryltaiǵa birge baraiyq, — dep amalyn taýypty.
Baizaq senip qalyp, Shymkentke barǵanda, qoqandyq jendetter ony ustap alyp, zeńbirektiń uńǵysyna tańyp qoiyp, atyp jiberedi.
Kúl-talqan bolǵan deneden jalǵyz shynashaq saýsaǵy ǵana tabylypty. Sol saýsaq Áýlie — Ata kúmbeziniń janyna kómilgen.
Ógizbai datqany Qoqan hany shekpen kigizip, marapattasa kerek. Qý dúnie degen sol. Kúndestik, qyzǵanysh degen qyzyl it tirshilikte ne istetpeidi.
Urpaqtar Baizaqty umytpaidy. Qazir onyń atynda aýdan bar.
Al Ógizbaidy eshkim bilmeidi.
Bir kem dúnie.
Qisaiǵandy túzetý
Hrýshevtiń dáýreni edi. Qazaqstandy qaq bólip, soltústigin «Tselinnyi krai» dep atady. Kraikom — Sokolov degen. Kraikomǵa qaraityn Kókshetaý oblysyn Qasym Táýkenov degen azamat basqarady.
Bir kúni Qasym aeroportqa kele jatyp, jol boiynda qisaiyńqyrap turǵan baǵandy kóredi. Qarasa, «Kokchetav» degen jazýy bar.
Qasekem shoferge:
– Toqta! — deidi daǵy, mashinadan túsip baryp, álgi baǵandy yrǵap -yrǵap sýyryp alyp, laqtyryp tastaidy.
Bul áreket úlken bastyqtarǵa jetedi. Qasym Táýkenov qyzmetinen bosatylady.
Onyń biýroda aitqan túsindirmesi boiynsha: «Kokchetav» emes, «Kókshetaý» bolyp jazylýy kerek eken.
Qazir, Qudaiǵa shúkir, solai jazylady. Biraq oryssha bolyp, ózgertilip ketken jer-sý attary burynǵy «Tselinnyi kraida» áli tunyp tur-aý, tunyp tur.
Bir kem dúnie.
Túzetetin Táýkenovter jalǵyz -jarym. Kópshiligi qorqady. Quldyq psihologiia...
Bir kem dúnie.
Otarlaý ozbyrlyǵy
Basqynshylardyń qorqaý tásili — basyp alǵan jer-sýdyń ejelgi atyn lezde ózgertip, el-jurttyń esinen shyǵaryp jiberý.
Sondai mysaldyń biri — Medeo.
Almatyny Vernyi degenin áreń ózgertkende, Medeý shatqalyn kópke deiin túzete almai -aq qoidyq.
Marqum Telman Januzaqov «Pravda» gazetiniń menshikti tilshisi bola salysymen eń úlken gazettiń betinde osy ospadarsyzdyqty áshkereledi. Sóitip, Medeý qalpyna keltirildi. Bul rette Telman Qasym baýyrynyń batyldyǵyn qaitalady.
Endi qazir Astanadan attap shyqsań, ainala -tóńirekte kolonizatordan qalǵan ataýlar áli qaptap tur.
Sonyń bireýi Stalin zamanynda ALJIR atanǵan, «Halyq jaýlarynyń» áielderi otyrǵan meken — aýdan ortalyǵy Malinovka. «Ne jizn, a malina» dep tutqyndar keketip qoiǵan ataý.
Bir kem dúnie.
Shoshqa tiken
Jylt etken jaqsylyq habar bar ma? Úlken qalanyń túngi aspanyndaǵy sirek juldyzdardai jylamsyrap áreń-áreń kórinedi.
Sonda bul dúnie, óziń bes-aq kún qonaq bolsań, nesi qyzyq?
Qyzyq etý, sirá, asa daryndy sirek adamdardyń ǵana qolynan keletin bolar.
Mysaly, myna Nurǵisa siiaqty jarqyldap ótseń dúnieden.
Biraq ol qiynshylyq kórmep pe? Taǵdyr qiynshylyǵynyń kókesin kórgen shyǵar. Oǵan moiymaǵan, qaiǵyny da, muńdy da kórip-bilip júrip búgilmegen adamnan anandai surapyl da sulý kúiler, ádemi áýender tógiler.
Olar – Qudai súigen quldar.
Talanttar raýshan gúli siiaqty jan-jaǵyna jupar shashady, kóńil ashady. Tikeni, azaby ózine.
Talantsyz topastar tiken siiaqty. Gúldemeidi. Súikimsiz. Azaby ózgege. Jamandyq solardan.
Mundailar bizdiń ádebiette bar ǵoi.
Bir kem dúnie.
Júgen alyp júgirgen bala
Uly Abaidyń 150 jyldyq toiy edi. Toidyń eń bir súbeli tusy at jarys qoi. Respýblikanyń túkpir-túkpirinen nebir sáigúlikter jinalǵan.
Báige bastaldy. Jarys jolynyń eń arǵy shetinde býdka siiaqty birdeńe qaraiady...
Áne, áne! Sońǵy ainalym. Qarager tulpar qara nópirden oq boiy ozyp shyǵyp, alda keledi, janýar. Kenet tip-tik shanshylǵan quiryǵy sylq etip salbyrap, dál qalyń halyq otyrǵan tusqa jete bere Qarager omaqasa jyǵyldy. Ústindegi bala onyń basynan asa ushyp túsip, tez túregeldi de, attyń basyndaǵy júgendi sypyra bastap edi, aýyzdyǵy shyqpai, álgi bala tizgindi julqyp-julqyp áreń shyǵardy da, márege qarai tura júgirdi. Bul kezde onyń tusynan qylań boz zý etip óte shyqty. Onyń sońynan bala da márege jete bere jyǵyldy-aý... Ózi sál-pál jetpegen márege júgendi laqtyrdy. Júgen dál máre syzyǵynyń ústine baryp tústi. Bul kezde qylań boz da syzyqty kesip ótip edi.
Artynsha dúrmek qaptap ketti de, bala kórinbei qaldy.
Jarystyń aiaǵy daýǵa, tipti janjalǵa ainala jazdady.
Ozyp kelgen qylań bozdyń iesi men onyń jaqtastary máre syzyǵyna laqtyrylǵan júgendi esepke almaý kerek dep kergidi.
Zoryǵyp qulaǵan Qaragerdiń janashyrlary márege júiriktiń ornyna júgen barǵanyn ata-baba salty degen ýáj aityp qasarysty.
Sóitkenshe, báige jarystyń bas baqylaýshysy mikrofon arqyly, qylań boz jarysqa sonaý býdkanyń tasasynan sońǵy ainalymda qosylǵanyn aityp, ne kerek, birinshi báige júgen laqtyrǵan balaǵa berilsin dep jariialady.
Bul kezde eren júirik Qaragerdiń óli denesi jol ústinde áli teńkiip jatyr edi.
Bir kem dúnie.
Úrei áfsanasy
Eýropalyqtar Avitsenna dep ketken ataqty Ábý Áli Sina aitqan myna bir áńgime:
Egiz qozy. Ekeýi emgen emshek, jegen jem, ishken sý birdei. Biraq bireýi qasqyrdyń qarsy aldynda bailaýly. Ekinshisi — aýlaqta, qorada.
Endi bir qarasa: qasqyrdyń aldyndaǵy qur súldesi qalǵan. Qoradaǵy sep-semiz.
Birinshi qozynyń kúnin Qudai basqa bermesin.
Keide oilaisyń, birinshi qozynyń háli meniń basymda emes pe dep.
Keide men ózimdi aidahardyń aldynda otyrǵan kójek siiaqty sezinemin. Aidahar talai-talai kúshtilerdi jutyp jiberip edi-aý.
Aqyn men aqbóken
Ekeýi de qorǵansyz.
Ekeýi de taǵdyrlas.
Aqynnyń aty — Baýyrjan. Biraq ataqty batyr emes, aqyn edi. Ol da Jýalydan. Betbaqtaǵy aqbóken qyrǵyny. Ol sony óleńmen jazdy. Aqbókendi áýeli tórtaiaqty qasqyrlar qyrdy. Olarda nysap bar eken — bes quralaidy qulatyp, sonymen tyndy.
Al endi jerde — mashina, kókte tikushaq mingen qasqyrlar aqbóken tabynyn qynadai qyryp saldy.
– Úreiden Betbaq dala juldy shashyn,
Jel turdy solqyldaǵan qumdy shashyp.
Jaraly jalǵyz qalǵan tekti teke,
Qulamai, art jaǵyna burdy basyn.
Ór sezim múmkin ony yryqqa aldy,
Qulamai qalt-qult etip turyp qaldy.
Adamdar qýyp jetken, oq shyǵarmai,
Myltyqtyń dúmimenen uryp qaldy.
Pendeler, kózderińdi quiyn basqyr,
Toimasań, taǵy qyrǵyn uiymdastyr.
Bes birdei quralaidy qanaǵat qyp,
Qap qoiǵan seri eken ǵoi úiir qasqyr.
Bolmadyń qasqyr ǵurly ór toiatty,
Basyńa oinatar ma edi sol taiaqty?!
Bul sózdi teke biraq aita almady,
Serpidi, qulap túsip, tórt aiaqty.
Qyrǵynǵa kýá bolyp qum jylady,
Aspanda Ai da jylap, qynjylady.
Qasqyr da ishin tartty bul sumdyqqa,
Pana etip uiyqtap jatqan bir jyrany...
Baýyrjan Úsenov Betpaqdala qyrǵynyn osylai jazdy.
Ajaldyń oǵy oǵan da tiip, ómirden jarq etip, lezde ótip ketti. Al óleńderiniń ómiri, sirá, uzaq bolar.
Al ańdy, tabiǵatty qorǵaý qoǵamy aqynnyń osy óleńin óz mekemesiniń mańdaishasyna jalaýlata ilip qoisa ǵoi... Biraq sol qoǵamnyń ózi aldymen atyp júrmesin quralaidy...
Ana jyldary Saryaǵashqa baryp júrgende, sondaǵy zaldan qabyrǵaǵa iri jazýmen ilýli turǵan «Hosh, Saryaǵash, nárli sý» degen Tumanbai aqyn óleńin kórip edim. Esten shyqpaidy.
Al tabiǵat, ańdardy qorǵaý mekemeleri Baýyrjan Úsenov óleńderin bilse ǵoi, shirkin.
Bir kem dúnie.
Taskekire
Baiaǵy-baiaǵy, soǵys jyldary, bala kúnimde (eger bala kún deýge keler bolsa) taskekiremen talai shaiqasqanbyz.
Mektep balalaryn sabaqty qoiǵyzyp, arpa-bidaidyń aram shóbin otaýǵa aidap shyǵýshy edi ǵoi. Sondaǵy taskekire ǵoi. Tasmiia siiaqty bul da jaý...
Sol taskekiremen myna Marhabat Baiǵuttyń áńgimesinde taǵy kezdeseiin. Arada alpys jyl ótkennen keiin.
Marhabattyń taskekiresi – simvol. Meńzeý.
Basqalardyń áiel súiýi – lázzat. Al Marhabattyń geroiy Qalypbek segizinshi klasty bitire salysymen – qoishynyń kómekshisi. Ómiri qoi baǵýmen ótken. Jurt siiaqty oinap-kúlip, jastyq shaqtyń qyzyǵyn kóre almai, tomaǵa tuiyq kún keshken jan.
Oǵan úlgi kórsetip, «kózin ashqan» kolhoz bastyq. Onyń áni: «Ládi-lúkki-Láilim». Tórt balasyn, áp-ádemi áielin tastap, qalanyń boidaq qatynyna úilengen «Ládi-lúkki-Láilim».
Al sodan kórgenin istemek bolǵan qoishy Qalypbektiń «jegeni» taskekire – ashy, ýly, kermek kekire.
Bir kem dúnie.
«Stalinge hat» - Moskvada
«Stalinge hat» pesasyn jaryqqa shyǵaryp, baǵyn ashqan rejisser Raiymbek Seitmetov edi. Almatyda, spektakl Jastar teatrynda úzbei uzaq ýaqyt júrdi.
1987 jyly Jastar teatry osy spektakldi Moskvanyń teatrlar bilimin jetildirý institýtyna aparyp qoiǵanda, sondaǵy ustaz Mihail Novojihinnan bastap, barlyq artister, kórermender – bári jylaǵany-ai.
Jastar teatrynan Raiymbek qalai ketti, sol-aq eken basqa «danyshpandar» sol spektakldi repertýardan alyp tastady.
Raiymbek Túrkistanǵa baryp, jańa teatr ashyp, «Domalaq Anany» qoidy.
Esil azamat jalǵan dúnieden erte ketip qaldy.
Onyń rýhyn Domalaq ananyń, Turardyń árýaqtary qoldai júrsin, Alla o dúniesin jumaqtan bersin.
Sherhan Murtaza,
"Bir kem dúnie" kitabynan
