شەرحان مۇرتازا. بٸر كەم دٷنيە

جەڭەشەمنٸڭ جاۋابى

مەنٸڭ اتالاس اعام مايدانگەر ماقانبەت دەمبايۇلى روزا (رازييا) دەگەن تاتار قىزىنا ٷيلەندٸ. رازييا جەڭگەمٸز توعىز (9) بالا تاپتى.

ابىسىندارى:

– بايعۇس-اۋ, تاعى بٸرەۋٸن تۋساڭشى, سوندا «باتىر انا» اتانار ەدٸڭ, – دەيدٸ عوي.

رازييا:

– قۇداي بەرسە, تاستامايمىز, بەرمەسە قاقسامايمىز, – دەيدٸ.

قۇداي بەرگەندە تاعى بٸرەۋٸن تابار ما ەدٸ, بٸراق اللا تاعالا رازييانىڭ ٶزٸن ەرتەرەك الىپ كەتتٸ. اسىعىس الىپ كەتتٸ.

ابايسىزدا تاعى بٸرەۋٸن تۋىپ قويا ما دەپ اسىقتى ما, كٸم بٸلسٸن.

بٸر كەم دٷنيە.

دۋانانىڭ جيرەن قاسقاسى

قاسيەتتi قارت قاراتاۋدىڭ قوينىندا, قاراعاي دەگەن بايدىڭ توقسان توعىز (99) جيرەن قاسقا تۇلپارلارى بولىپتى. "قانشا دەۋلەت بiتسە دە, باي قۋانار ەگiزگە" دەگەندەي, بايەكەم سول سەيگٷلiك جيرەن قاسقالار جٷزگە جەتسە ەكەن دەپ ارمانداپتى. 

بiراق, قۇدايدىڭ قۇدiرەتi, بيەلەرi قايتىپ جيرەن قاسقا قۇلىن تۋماي قويىپتى.

سونداي كٷندەردiڭ بiرiندە باي اۋىلىنا ەل كەزگەن بiر دۋانا كەلە قالادى. قاراسا, استىنداعى اتى جيرەن قاسقا! باي جiگiتتەرiن جۇمساپ, دۋانانىڭ اتىن تارتىپ الادى. بۇدان اسقان قورلىق, بۇدان اسقان زوراقىلىق بولا ما?! سٶيتسە, دۋانا جاي دۋانا ەمەس, قىزىر شالعان ەۋليە كiسi ەكەن, تاۋدان ارقىراپ اققان اساۋ ٶزەندi بٶگەپ تاستاپ, جيرەن قاسقامەن ٶرگە شاپشىپ, باي اۋىلىن قارعاپ كەتiپتi. باي دەۋلەتتەن ايرىلىپ, قايتىپ مال-مٷلiك قۇتايماي قويىپتى. توقسان توعىز جيرەن قاسقا حيكاياسىن ايتقان ٶمiربەك بايگەلدi. بiرەۋi-اق جەتپەگەن. دۋانانىڭ قارعىسىنان قاراعاي ەلi, ەڭبەك ەرi بايگەلدiنiڭ تۇسىندا عانا ارىلعان.

نىساپ

كەدەي – باي, باي قۇداي بولسام دەيدٸ.

نىساپسىزدىق جامان.

بٸر كەم دٷنيە.

قۇدٸرەت

بيدايىن الىپ, سابانىن قويعان قۇداي,

جاقسىسىن الىپ, جامانىن قويعان قۇداي...

بٸر كەم دٷنيە.

قايدان...

كەدەيدٸ باي, ازدى كٶپ قىلعان پاتشا دانىشپان.

بٸر كەم دٷنيە.

قالتاي ايتقان

جۋرناليست – ەتو قارانار,

نو ميزەرنىي گونورار.

بٸر كەم دٷنيە.

اسقانعا – توسقان

تولدىم دەگەن تٶگٸلەدٸ,

جەتتٸم دەگەن جىعىلادى.

بٸر كەم دٷنيە.

قۇنىقپا

التىن ٶزٸ توتىقپايدى,

ادامداردىڭ جانىن توتىقتىرادى.

بٸر كەم دٷنيە.

تىم... تىم...

پاتشاعا تىم جاقىنداما,

تىم الىستاپ تا كەتپە.

ول دا وت سيياقتى:

تىم جاقىنداساڭ – كٷيٸپ ٶلەسٸڭ,

تىم الىستاساڭ – ٷسٸپ ٶلەسٸڭ.

بٸر كەم دٷنيە.

مايمىل قۇرلى جوقسىڭ با?

جازۋشى ديداحمەت قالتايعا:

– ماشينا ساتىپ الايىن دەسەم, ايداي بٸلمەيمٸن. پراۆام جوق, – دەيدٸ.

سوندا قالتاي:

– ەي, تسيركتە مايمىل دا ۆەلوسيپەد تەۋٸپ جٷر عوي. مايمىل قۇرلى جوقسىڭ با?! – دەگەن عوي.

دەنەك

كەيبٸر باستار ٸشٸندە دەنەگٸ جوق جاڭعاققا ۇقسايدى.

وندايلار كٶپ قوي.

بٸر كەم دٷنيە.

ٶگەي شەشە

كراتكوست – سەسترا تالانتا, ماچەحا گونورارا.

ويشىل قارعا

تٷنٸمەن – جاڭبىر.

تاڭەرتەڭ – قار.

جالاڭاش اعاش مٷلگٸپ تۇر.

تٶبەسٸندە – قارعا. ويلانىپ وتىر. نە ويلايدى?

قارعانىڭ تٸلٸن بٸلمەيمٸن. ەيتپەسە سۇرار ەدٸم:

– وۋ, قارەكە, ەرتەڭ نە بولادى? – دەپ.

ول كٶپ بٸلەدٸ. جٷز جاساعان عوي. ول مۇسانىڭ وقىستان ٶلەتٸنٸن بٸلگەن. كٶپ شۋىلداپ, كٶپ قارقىلداعان.

ونى بٸز تٷسٸنبەدٸك.

بٸر كەم دٷنيە.

ٶلتٸرۋ وڭاي, تٸرٸلتۋ قيىن

سوتتار قاتەلەسٸپ, كٸنەسٸزدەردٸ ٶلٸمگە بۇيىرادى. كٸنەسٸز ەكەنٸ انىقتالعاندا قايتادان تٸرٸلتە المايدى. نە ٸستەۋ كەرەك?

بٸر كەم دٷنيە.

«حالىق جاۋلارى» دەگەندەردٸڭ كٶبٸ سولاي ٶلتٸرٸلدٸ.

ەڭگٸ ەسەك

التىن ارتقان ەسەكتٸڭ شىقپايتىن شىڭى جوق.

كەيبٸر ەكٸمدەر, بايلار سونداي.

بٸر كەم دٷنيە.

اقىماققا – شاپالاق

سەرٸك ٷمبەتوۆ جامبىل وبلىسىنىڭ جاڭا ەكٸمٸ بولىپ كەلگەندە, ەڭ الدىمەن قاراحان كٷمبەزٸنە بارىپ, دۇعا وقىتتى.

سودان كەيٸن مىڭبۇلاقتاعى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ مۋزەيٸنە بارىپ, تاعزىم ەتتٸ.

اۋىل ەكٸمٸ:

– مەن باۋىرجاننىڭ تۋىسىمىن, – دەپ تانىستىردى ٶزٸن. سوندا:

– تۋىسى بولساڭ, مىنا مۋزەيدٸڭ تٶبەسٸنەن نەگە تامشى اعىپ تۇر?

– اينالاسى نەگە لاس? – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

داۋىل

استانانىڭ جەلٸ كٷشتٸ. بٸز تۇرعان ون التى قابات ٷيدٸڭ شاتىرىن داۋىل ۇشىرىپ ەكەتٸپ جاتىر.

ەڭ ساپالى دەگەن ٷي.

بٸر كەم دٷنيە.

اڭساۋ

– اح-اۋ, گٷلدەرايىم, كٷن مەن ايىم, ۇشۋعا قاناتىم جوق, نەعىلايىن...

– قوس قانات قۇسقا بٸتكەن, ماعان بٸتسە, بارماس پا ەم قالقاتايعا ەلدەنەشە...

بٸر كەم دٷنيە.

ستالينگە نە جەتپەدٸ

باسقا – باسقا, ستالينگە نە جەتپەدٸ دەسەڭشٸ, جوعارى كەڭەسكە سايلاۋ كەزٸندە ىلعي دا 99, 09% داۋىس الۋشى ەدٸ, 100% -عا جەتپەي-اق قويدى.

بٸر كەم دٷنيە.

حرۋششەۆتٸڭ ەكٸ بەتٸ

ستاليننٸڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە وعان بٸر اۋىز قارسى سٶز ايتا الماعان حرۋششەۆ ۇلى كٶسەم ٶلگەننەن كەيٸن ونى جەردەن الىپ, جەرگە سالدى.

سٶيتٸپ, حرۋششەۆ ٶلگەن سوڭ نەيزۆەستنىي دەگەن سۋرەتشٸ ونىڭ مولاسىنىڭ باسىنا قويعان ەسكەرتكٸشتٸ بٸر بەتٸ اق, بٸر بەتٸ قارا بوياۋمەن بوياپتى.

بٸر كەم دٷنيە.

سارىالا قاز

جازۋشى ورالحان بٶكەي:

– ەلٸمنٸڭ بٸر جايلاۋى قۇرىمباي ساز

جايلاعان التى اي جازعا سارىالا قاز.

شولپانداي تاڭ الدىندا تۋىپ باتقان,

قايتەيٸن, و, دٷنيە, عۇمىرىم از,

– دەپ ەن سالۋشى ەدٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

ۇياتسىز بولما

ادامعا بالا جاستان ەڭ كەرەگٸ – ۇيات دەگەن قاسيەت. ول تۋا بٸتەدٸ. بٸراق كەيبٸرەۋٸ ٶسە كەلە, ٷلكەيە كەلە ۇياتتان جۇرداي بولادى.

بٸر كەم دٷنيە.

يمانسىز بولما

بٸرەۋلەرگە قۇداي بەرٸن بەرەدٸ. بايلىق تا بار, التىن, گاۋھار, ٸنجۋ-مارجان – بەرٸ بار. تٶرت قۇبىلاسى ساي.

بٸراق يمان جوق.

ەڭ سورلى ادام سول.

بٸر كەم دٷنيە.

قيسىق زاڭ

زاڭ دەگەنٸمٸز – ٶرمەكشٸنٸڭ تورى: ەلسٸزدەر تۇتىلىپ, ەلدٸلەر قۇتىلىپ كەتە بەرەدٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

جوعالعان تٸل

«بولاشاق» دەگەن شىعىپ, باي بالالارى شەت ەلدە وقىپ, بٸرسىپىراسى سول جاقتا قالادى. بٸرسىپىراسى ەلگە قايتادى. بٸلٸمٸ جاقسى, ٸستٸ بٸلەدٸ. بٸراق تەك ورىسشا, يە اعىلشىنشا سٶيلەيدٸ.

قازاقشاسى جوق.

بٸر كەم دٷنيە.

اقساق تەمٸردٸڭ اماناتى

جالعان دٷنيەدەن ٶتەر الدىندا جارتى ەلەمدٸ جاۋلاعان ەمٸر تەمٸر جانىنداعىلارعا امانات ايتتى:

– مەن ٶلگەن سوڭ جىلاپ-سىقتاپ, داۋىس كٶتەرمەڭدەر. ونىڭ تٷككە قاجەتٸ

جوق. اجالدى بٸرەۋ ايقايلاپ,قورقىتىپ قۋادى ما ەكەن? كيٸمدەرٸڭدٸ جىرتىپ, جىندى ادامشا جٷگٸرگەننەن گٶرٸ اللادان «اللاھۋ اكبار» دەپ ماعان مەيٸرٸم تٸلەڭدەر. جٷرەگٸمدٸ جىلىتۋ ٷشٸن «فاتيحانى» وقىڭدار.

جارتى ەلەمدٸ جاۋلاعان ەمٸر تەمٸر دە مەيٸرٸمگە مۇقتاج.

بٸر كەم دٷنيە...

قۇر الاقان

جارتى ەلەمدi جاۋلاعان تاعى بiر جاھانگەر – الەكساندر ماكەدونسكيي –ەسكەندiر زۇلقارنايىن ٶلگەن سوڭ تابىتتان قولى شوشاڭداپ شىعا بەرiپتi.

بiر دانىشپان الاقانىنا بiر شٶكiم توپىراق سالعان سوڭ عانا قولى سىلق ەتiپ تابىتقا تٷسiپتi.

سٶيتسە, ەسكەندiر تiرiلەرگە:

– ەي, جاراندار, مەن دٷنيەنiڭ جارتىسىن جاۋلاپ, التىننان تاۋ تۇرعىزسام دا, و دٷنيەگە ەشتەڭە الىپ بارا جاتقان جوقپىن. مiنە, قاراڭدار, – دەپ الاقان اشىپ كٶرسەتكەنi ەكەن.

قايران دٷنيە, تiرشiلiكتە كiم تويعان...

ادامنىڭ اشقاراق كٶزi توپىراققا عانا تويادى.

بiر كەم دٷنيە...

مۇراگەرسٸز پاتشا

باياعىدا بٸر پاتشا, ٶزٸ قۇداي ەمەس, قۇدايدان بىلاي ەمەس بولا تۇرسا دا, بٸر ۇل بالاعا زار بولىپتى.

– ۇلىم بولسا, مۇراگەرٸم بولار ەدٸ-اۋ, – دەپ ارماندايدى.

سوندا بٸر ۋەزٸرٸ اقىل ايتادى.

– بۇل ٶمٸردە ارمانسىز ەيەل بولسا, سول ەيەلدٸڭ دامبالىن ٶز جۇبايىڭىزعا كيگٸزسەڭٸز, قۇداي بۇيىرتسا, ۇل بالا تابادى, – دەيدٸ.

سودان سوڭ پاتشا جەر-جەرگە شابارماندار شاپتىرادى.

بٸراق ەش جەردەن ارمانسىز ەيەل تابىلمايدى. بەرٸنٸڭ ەيتەۋٸر بٸر ارمانى بار.

شابارماندار سالدارى سۋعا كەتٸپ, باستارى سالبىراپ قايتىپ كەلە جاتسا, ەرٸرەكتە بٸر قاتىن وتىن ارقالاپ بارا جاتىر ەكەن. شابارماندار:

– بۇل بايقۇستا ارمان جوق دەيمٸسٸڭ, – دەپ بۇرىلعىسى كەلمەسە دە, – كٸم بٸلەدٸ, مٷمكٸن, جولىمىز بولار, – دەپ ەلگٸ ەيەلدٸ اتقا مٸنگەستٸرٸپ الا كەتەدٸ.

پاتشا الدىنا كەلگەندە, پاتشا سۇرايدى:

– شىننان ارمانىڭ جوق پا? – دەپ. سوندا ەلگٸ وتىن ارقالاعان قاتىن:

– ە, ارمانىم دا جوق, دامبالىم دا جوق, قاراڭ قالعىر! – دەپ قويىپ قالىپتى.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

اي مەن كٷن تۋرالى

بۇلار تۋرالى اقىن گەتە جازىپ كەتكەن. ول دا بٸرەۋدەن ەستٸگەن.

بٸز دە ەلدەن ەستٸگەنٸمٸزدٸ, وقىعانىمىزدى جازامىز.

اسپاندا اي مەن كٷن بٸر-بٸرٸنەن اجىراپ, اداسىپ قالعاندا, جەردەگٸ پەندەلەرگە نە جورىق?!

قىز جٸبەك پەن تٶلەگەن, قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ, لەيلٸ – مەجنٷن, جٷسٸپ – زىليحا, سەيپٸلمەلٸك – جامال – قايسى بٸرٸن ايتاسىڭ, بٸر-بٸرٸنە قوسىلا الماي كەتكەن, شىن عاشىقتار عوي.

دٷنيە جارالعالى بەرٸ اي كٷنگە جەتە الماي كەلەدٸ. ولار و باسىندا ەرلٸ-زايىپتى ەكەن, ەكەۋٸنەن جۇلدىزدار تۋعان. ەزەزٸل اجىراتقان.

بٸر-بٸرٸنە شىن عاشىق بولىپ, قوسىلا الماۋ دٷنيەدەگٸ كەمدٸكتٸڭ ەڭ ۇلىسى.

قاناعات قارىن تويدىرادى...

ارانى اشىلعان, اشقاراق تويىمسىزدار – ادالدىقتىڭ قازىعىنان اجىراپ قالعاندار.

ادالدىقتىڭ قازىعى – قاناعات.

بٸر كەم دٷنيە – زور كەم دٷنيە.

جەكەننٸڭ ورمانى

جۋرنالشىلار دا تٷيە سيياقتى: ارقالاعانى – التىن, جەگەنٸ تٸكەن.

گازەتتە ٸستەپ جٷرگەندە تسك-دان تالاي تاياق جەدٸك.

«سق» - دا جەكەن جۇماقانوۆ دەگەن جازۋشىنىڭ قاراماعىندا بٸراز بولدىم.

جارىقتىق, گازەتتٸڭ كەلەسٸ نٶمٸرٸنە كەزەكشٸ بولعاندا, بەتتٸ وقىپ وتىرىپ:

– شٸركٸن, بٸر اسىراندى اق تىشقان بولسا, گازەتتٸڭ بەتٸنە جٷگٸرتٸپ جٸبەرگەندە يٸسكەپ-يٸسكەپ, قاتەسٸ بار جەردە ەكٸ اياعىن كٶتەرٸپ, شىڭعىرىپ-شىڭعىرىپ جٸبەرسە, قاتەنٸ تٷزەتٸپ, رەداكتوردان سٶگٸس الماس ەدٸك, – دەپ ارمانداپ وتىرار ەدٸ. ەلٸ كٷنگە دەيٸن اق تىشقان جوق.

بٸر كەم دٷنيە.

جارىق استاۋ

اراب نەسٸلدٸ الەكساندر پۋشكيينٸڭ التىن بالىق تۋرالى ٸنجۋ-مارجانداي ەدەمٸ ەرتەگٸ بار. بالىقشىنىڭ اۋىنا التىن بالىق تٷسپەي مە. سٶيتسە, التىن بالىققا تٸل بٸتٸپ, بالىقشى شالعا:

– مەنٸ بوسات, نە تٸلەيسٸڭ, سونىڭ بەرٸن ورىندايمىن, – دەيدٸ عوي.

بالىقشى:

– كەمپٸرٸمنٸڭ كٸر جۋاتىن اعاش استاۋى جارىلىپ قالىپ ەدٸ... – دەيدٸ.

التىن بالىق:

– ٷيٸڭە قايتا بەر, تٸلەگٸن ورىندالادى, – دەيدٸ عوي.

كەمپٸر شالىنا ريزا بولۋدىڭ ورنىنا, باس سالىپ ۇرسادى. ارانى اشىلىپ كەتەدٸ. جەردٸڭ بەتٸن قويىپ, سۋ استىنىڭ پاتشاسى بولعىسى كەلەدٸ. ەڭ سوڭىندا باياعى جارىق استاۋدىڭ قاسىندا قالادى.

تويىمسىزدىق.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

شٶلدەگەن جۇلدىز

شٸلدە ايىندا قازان شاھاردا دا كٷن ىسيدى. سونداي بٸر كەزدە اتاقتى اقىن عابدوللا توقاي قاتتى شٶلدەسە كەرەك. سىراحاناعا كٸرٸپ, بٸر كرۋجكا سىرا سۇراسا, ساتۋشى:

– وتىز بەس تيىن, – دەپتٸ.

– سوندا توقاي قالتاسىن قاعىپ, تيىن ساناپ تۇرىپ:

– پيۆو تۋرا وتىز بەس تيىن, قالعانى تۋرا بەس تيىن, ي-ي, دٷنيە-اي... – دەپ قينالسا كەرەك.

ٶزٸن پۋشكين, لەرمونتوۆ سيياقتى الىپتاردىڭ قاتارىنا قوسىپ:

«تري زۆەزدى ۆ نەبە – پۋشكين, لەرمونتوۆ ي توكاي», – دەپ جٷرگەن توقايدىڭ قالتاسى تەسٸك ەكەن.

بٸر كەم دٷنيە...

جٷزدٸ ازىرقانعان جازۋشى

ەرتەرەكتە, جازۋشىلار وداعىنىڭ ٷيٸندە بٸر جازۋشىنىڭ مەرەيتويى ٶتٸپ جاتتى. 90 جاسقا تولعان توي يەسٸ كٶپشٸلٸككە العىس ايتىپ, مٸنبەردە سٶز سٶيلەپ تۇرعاندا, ارت جاقتان بٸرەۋ:

– ەلەكە, ەلەكە! جٷزگە جەت! جٷزگە جەت! – دەپ ايقايلادى.

توي يەسٸ قاھارلانىپ:

– ەي, نايساپ! جٷزدەن ارتىق سان بٸلمەيسٸڭ بە?! – دەپ رەنجٸدٸ.

سٶيتكەن ەلەكەڭ جٷزدٸ ازىرقانىپ جٷرگەندە, توقسان التىعا كەلٸپ, دٷنيەدەن ٶتتٸ.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

ەتتەڭ, قاناتتىڭ كەلتەسٸ-اي

قۇلادىن دەگەن قۇس بار. جىرتقىشتار ەۋلەتٸنە جاتادى. بٸراق ٶزٸنٸڭ اتالاس تۋىستارىنا قاراعاندا سالاقتاۋ ما, ەلدە ولاقتاۋ ما, ەيتەۋٸر, قوپال قۇس. ونىڭ قاسىندا كٸشكەنتاي تۇرىمتاي, جاعالتايلار ەلدەقايدا پىسىق. قىرعي, قارشىعا, لاشىننىڭ شاڭىنا دا ٸلەسە المايدى.

بٸراق قۇدايدىڭ وعان شاقتاپ بەرگەن نەسٸبەسٸ بار. سونىمەن كٷنەلتەدٸ. تىشقان اۋلايدى, كٷزدە, تارى پٸسكەندە, بٶدەنە اۋلايدى. تٸپتٸ كەيدە اسىراندى تاۋىقتاردىڭ بالاپاندارىنا دا تٷسەتٸن كەزدەرٸ بار.

سونداي بٸر مەزگٸلدە ٷيدٸڭ ماڭايىندا بالاپاندارىن ەرتٸپ, قۇرقىلداپ, بالاقايلارىن شەگٸرتكە, شىبىن-شٸركەيلەردٸ ۇستاۋعا باۋلىپ جٷرگەن شۇبار تاۋىق بايقاماي قالىپ, بٸر بالاپانىن قۇلادىن ٸلٸپ الىپ كەتەدٸ. شۇبار تاۋىق بايقۇس بار داۋسىمەن ويباي سالىپ, ەلگٸ قۇلادىندى قۋىپ جەتپەكشٸ بولىپ, اسپانعا اتىلىپ بارىپ, قايتادان قارا جەرگە توپ ەتە تٷسكەن. قاناتتارى قىسقا, ۇشۋعا جاراتىلماعان. ەتتەڭ, قاناتتىڭ كەلتەسٸ-اي...

بٸر كەم دٷنيە.

مۇندايدا:

قۇيرىعى جوق, جالى جوق,

قۇلان قايتٸپ كٷن كٶرەر,

اياعى جوق, قولى جوق,

جىلان قايتٸپ كٷن كٶرەر, –

دەگەن مۇڭدى ٶلەڭ ەسكە تٷسەدٸ.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

شىڭعىس حاننىڭ مولاسى قايدا

جارتى ەلەمدٸ جاۋلاعان شىڭعىس حان تاڭعۇت ەلٸندە ەلدەقانداي جۇمباق اجالدان كەتكەن دەيدٸ تاريح.

ەڭ جاقىن ادامدارى شىڭعىس حاننىڭ دەنەسٸن قارا جەرگە كٶمٸپ, ٷستٸنەن مىڭ جىلقى ايداتىپ, تاپتاپ تاستاعان دەيدٸ. ونى كٶمٸسكەن ادامداردان تٸرٸ كۋە قالدىرماي, بەرٸن ٶلتٸرٸپ تاستاعان.

بۇل, سٸرە, بۇرحان تاۋىنىڭ بٸر سٸلەمٸ كٶرٸنەدٸ.

ەندٸ بٸر اڭىزدا ورحون ٶزەنٸن باسقا ارناعا بۇرىپ جٸبەرٸپ, سونىڭ تابانىنا تەرەڭ قازىپ, شىڭعىس حاننىڭ سٷيەگٸن توعىز قابات تابىتقا سالىپ, ورحوندى قايتادان ٶز ارناسىنا بۇرىپ جٸبەرگەن.

شىڭعىس حاننىڭ سٷيەگٸ ٶزەننٸڭ تابانىندا جاتىر دەسەدٸ.

تاياۋدا بٸر «كٶرٸپكەل» قازاق شىڭعىس حاننىڭ قاي جەردە جاتقانىن مەن بٸلەمٸن دەپ, باسپاسٶز ارقىلى بٶسٸپ ەدٸ. ەلٸ ەشتەڭە جوق.

شىڭعىس حان بۇل فەنيدەن ٶتكەلٸ مىڭ جىل بولايىن دەپ قالدى.

جاڭا تەحنيكامەن قارۋلانعان جاپوندار دا ٸزدەپ جٷر. نەتيجە جوق.

بٸر كەم دٷنيە دەگەن وسى.

كەنەسارىنىڭ باسى قايدا

سٶيتكەن شىڭعىس حاننىڭ كٶكجال ۇرپاعى – كەنەسارى حان استانانىڭ قاق ورتاسىندا, ەسٸل ٶزەننٸڭ جاعاسىندا وڭتٷستٸك-باتىسقا قاراپ, الماۋىت اتتىڭ ٷستٸندە شٸرەنٸپ وتىر.

سكۋلپتۋرا اۆتورى – نۇرلان دالباي دەگەن ازامات.

تۇعىر سالعىش – كەدٸمگٸ ٶزٸمٸزدٸڭ شوتا ۋەليحان.

كەنەسارى حاننىڭ باسىندا ايىرقالپاق. قالپاققا كەيدە شىمشىق قونىپ وتىرادى.

ال شىن ٶمٸردە كەنەسارى ٶز جاساقتارىمەن اقمولا اتتى پاتشا قامالىنا قارسى بەتتەن, ياعني, وڭتٷستٸك-باتىستان سولتٷستٸك بەتكە قاراي شابۋىل جاساعان.

سٶيتٸپ, پاتشانىڭ زەڭبٸرەكپەن, مىلتىقپەن مۇزداي قارۋلانعان قورعانىس قامالىنا نايزامەن, قىلىشپەن, دويىر قامشىمەن, شوقپارمەن قارۋلانعان قولدى باستاپ, اقمولا قامالىن باسىپ العان.

بەرٸ دۇرىس. بٸراق كەيٸن-كەيٸن پاتشانىڭ سانسىز ەسكەرٸنە, زەڭبٸرەگٸنە قارسى تۇرا الماي, وڭتٷستٸككە, قىرعىزيياعا قاراي بەت الدى. قىرعىزدىڭ شونجارلارىمەن مەمٸلەگە كەلٸپ, پاتشاعا قارسى وداق قۇرماقشى ەدٸ. بٸراق پاتشا گۋبەرناتورلارى قاراپ جاتپاي, قامدانىپ, قىرعىز ماناپتارىنىڭ اۋزىن الىپ, زەڭبٸرەكپەن, مىلتىقپەن قارۋلاندىرىپ, كەنەسارى قولىنا قارسى شىعۋعا دايىنداپ قويعان ەكەن.

كەلەلٸ ٸستٸڭ اياعى كەرٸ كەتٸپ, كەكٸلٸك تاۋدىڭ تۇسىندا, حان كەنە قولعا تٷسٸپ, جاۋىزدار ونىڭ باسىن كەسٸپ الىپ, پاتشاعا تارتۋ رەتٸندە ومبىعا, ودان سوڭ پەتەربۋرگكە جٸبەرگەن دەيدٸ. بٸراق سول باس ەلٸ تابىلمايدى.

ال استانا قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا, ەسٸل ٶزەنٸ جاعاسىندا الماۋىت اتقا مٸنگەن كەنە حان شٸرەنٸپ وتىر. باسىندا ايىر قالپاق. بۇل تاس بەينە.

ارى-بەرٸ اعىلىپ ٶتٸپ جاتقان ادامدار. ەسكەرتكٸشتٸ اينالا قويىلعان سكامەيكالاردا وتىرعاندار.

كٶبٸسٸ حان كەنەنٸڭ ٶز باسى ەلٸ تابىلماعانىن بٸلمەيدٸ.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

ٶكٸنٸشتٸ دٷنيە.

سوعىس جەتٸمٸ

1998 جىل. 9 ماي ەدٸ. جەڭٸس كٷنٸ. الماتى. پانفيلوۆ پاركٸندەمٸز. مەرەكە كٷنٸمەن بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قۇتتىقتاپ جاتىرمىز. ٶزٸ بٸر «كامپانبىز». قالىڭ قاراعاي تٷبٸنە شاعىن داستارحان جايىلدى.

ەسٸرەسە جازۋشى بەك (سوۆحوزبەك) توعىسباەۆ كٶڭٸلدٸلەۋ. مەن سٶز كەزەگٸندە بەككە قاراتا:

– ەكەڭ سەنٸڭ وسىنداي ازامات, جاقسى جازۋشى بولعانىڭدى كٶرمەي,

– مايداندا قازا تاپتى, ەتتەڭ... – دەپ ەدٸم, بەك كەنەت ەڭكٸلدەپ جىلادى. الپىستان استى عوي. ەلٸ بالا. ەكە ٷشٸن. ەس بٸلمەي, جاستاي قالعان جەتٸم, سوعىس جەتٸمٸ جىلادى. مٸنە, بۇل ۇلى سەزٸم, جٷرەگٸ جٸبٸپ, ەلجٸرەدٸ. جٷرەگٸ ەلجٸرەمەيتٸندەردەن قورقۋ كەرەك. وندايلار جازۋشى بولا المايدى.

الپىس جىلدان كەيٸن ەكەسٸ ەسٸنە تٷسٸپ جىلاعان جەتٸم.

سوعىستان قالعان جەتٸم.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە...

اۋىل يتتەرٸ

احمەت بايتۇرسىنوۆ:

– قينامايدى اباقتىعا جاپقانى, قيىن ەمەس دارعا اسقانى, اتقانى. ماعان اۋىر وسىلاردىڭ بەرiنەن ٶز اۋىلىمنىڭ يتتەرi ٷرiپ, قاپقانى, – دەپ ەدi-اۋ.

ەتتەڭ, دٷنيە-اي, 1937 جىلى بiزدiڭ ەكەيدi دە ٶز اۋىلىمىزدىڭ شولاق بەلسەندiلەرi ناقاقتان جالا جاۋىپ, ۇستاتىپ جiبەردi دە, جوق قىلدى عوي. وبالى كiمگە? قورلىقتى كٶپ كٶردiك قوي.

1937 جىلى "حالىق جاۋى" دەپ ۇستالىپ, اتىلعان, ايدالعان, اسىلعانداردىڭ بەرi كەيiن اقتالدى.

بiراق جازىقسىز جاپا شەككەندەر قايتا تiرiلگەن جوق. 

بiر كەم عانا دٷنيە مە ەكەن? ورنى تولماس وراسان وبال دٷنيە.

باۋكەڭ سولاقاي ەمەس

تارازداعى دراما تەاترىنىڭ جانىندا باۋىرجان مومىشۇلىنا ەسكەرتكٸش قويىلعان.

بۇل ٶتە بٸر يماندى ٸس بولدى.

تۇلا بويى سىيديعان ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸش.

بەۋكەڭدەي باتىردى الماۋىت تۇلپارعا مٸنگٸزٸپ قويسا دا بولار ەدٸ, بٸراق بٸر باستىق ەسكەرتكٸشتٸڭ بەرٸ اتتىلى بولىپ بارا جاتىر دەپتٸ.

مەيلٸ عوي. بٸراق مىنا تۇلا بويى تٸك تۇرعان باۋكەڭنٸڭ قىلىشى وڭ قول جاعىنا تاعىلىپتى. ونى سۋىرىپ الاتىن باۋىرجان سولاقاي ەمەس ەدٸ عوي!..

سىزىپ تاستاپ تٷزەتەتٸن جازۋ ەمەس, قيسىق-قىڭىرىن تٷزەتە سالاتىن بوياۋلى سۋرەت ەمەس, شويىننان قۇيىلعان ەسكەرتكٸش.

ەتتەڭ, بٸر كەم دٷنيە.

تاسباقانىڭ كٶز جاسى

دٷنيەدە بٸر ارمانسىز, قامسىز, ۋايىمسىز جان يەسٸ بار بولسا, ول تاسباقا شىعار دەپ ويلاۋشى ەدٸم. مەيٸر شٶپتٸ تاۋىپ الىپ, سونى تٸستەپ جاتىپ, جٷز جىل جاساي بەرەتٸن, قۇدايدىڭ سٷيگەن بٸر ماقۇلىعى سيياقتى كٶرٸنۋشٸ ەدٸ.

سٶيتسەم, كينودان كٶردٸم, تاسباقادان قاسٸرەتتٸ جەندٸك جوق ەكەن. تەڭٸز تاسباقاسىن ايتامىن.

تەڭٸز تاسباقاسى بالاسىن جۇمىرتقادان شىعارادى. بٸراق جۇمىرتقانى سۋدا تۋا المايدى. تەڭٸزدەن شىعىپ, جاعالاۋداعى قۇمدى قازىپ, جۇمىرتقانى تۋىپ, قۇمعا كٶمٸپ كەتەدٸ ەكەن.

كەتەرٸندە كٶز جاسى كٶل بولىپ, ٸشتەن شىققان تۇقىمدى قييا الماي, قۇرلىقتا ۇزاق ۋاقىت قالا الماي, امالسىز تەڭٸزگە ورالادى. مٸنە, سۇمدىق سول سەتتەن باستالادى. تاسباقا جۇمىرتقاسىنا الدىمەن ادامدار ەۋەس, تٸپتٸ جەرٸك دەسە دە بولادى.

ادام سونداي بولعاندا, باسقا جىرتقىشتارعا نە جورىق? ولار دا جۇمىرتقا جەگٸش.

ال ەندٸ جەگٸشتەردەن امان قالعان جۇمىرتقالار قۇمنىڭ قىزۋىمەن اي-كٷنٸنە جەتٸپ, بالاقاي بولىپ, جارىق دٷنيەگە شىعادى عوي. ەنە, سودار سويقان سوندا باستالادى. ەندٸ ولاردى اۋلاۋعا اسپانداعى جىرتقىش قۇستار دا شٷيلٸگەدٸ.

تۋماي جاتىپ, جارىق دٷنيەگە كەلمەي جاتىپ, اجال ارانىنا تٷسەتٸنٸن جاراتقاننىڭ بەرگەن تٷيسٸگٸ ارقىلى سەزەتٸن بالاقايلار سول سەزٸم جەتەكتەپ, دەرەۋ تەڭٸزگە جەتۋگە اسىعادى.

تەڭٸزگە جەتكەنٸ – جەتتٸ, جەتپەگەنٸ جەلكەسٸ ٷزٸلٸپ, قورقاۋلاردىڭ قۇلقىنىنا تٷسەدٸ.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە, ارپالىس ەلەمٸ.

وسپانحاننىڭ «ڭٶڭٸ»

باياعىدا وسپانحان مارقۇمنىڭ بٸر ەڭگٸمەسٸن جارييالاپ ەدٸك. ۇمىتپاسام, ەڭگٸمەنٸڭ اتى «ڭٶڭ» بولاتىن.

سودان, ەندٸ ويلايمىن جارىقتىق وسەكەم ەۋليە ەكەن-اۋ دەپ.

قازٸرگٸ مىنا زاماندا «ڭ»-عا تٸلٸ كەلمەيتٸندەر كٶبەيدٸ. تەلەديداردى تىڭداپ, قاراپ وتىرساڭ, «جاناعى, جاناعى» دەپ سٶز اراسىنا «ارام» سٶز قوسىپ سٶيلەيتٸندەر جيٸلەدٸ.

باسقانى بىلاي قويعاندا, وسى زامانداعى قوعاداي كٶپ پارتييالاردىڭ دٶكەيٸ «ڭ» -عا تٸلٸ كەلمەيدٸ ەكەن. «جاناعى, جاناعى» دەيدٸ. جەنە ەكٸ سٶزٸنٸڭ بٸرٸ «جاناعى».

ەرتە-ەرتە بولشەۆيكتەر كٶسەمٸ لەنين جارىقتىقتىڭ «ر»-عا تٸلٸ كەلٸڭكٸرەمەۋشٸ ەدٸ. بٸراق وعان بۇل ساقاۋلىق بٸرتٷرلٸ جاراسىپ تۇراتىن.

ەندٸ قازٸرگٸ كٶسەمدەردٸڭ بٸرٸ: «جاناعى جەنٸستەن جەنٸسكە جەتە بەرەيٸك!» – دەپ سوعادى.

بٸر كەم دٷنيە دەگەن وسى.

جامبىلدىڭ جولبارىسى

جارىقتىق جامبىل – جەكەمٸزدٸڭ جولبارىسى بار ەكەنٸ راس-اۋ. ونى بۇل دٷنيەدەن ٶتەرٸندە ٶزٸ دە ايتقان عوي. ٷلكەن بالاسىنا:

– تەزەكباي, قامدانا بەر, مەنٸڭ جولبارىسىم ماعان قاراماي, تاۋ جاققا كەتٸپ قالدى. كەشٸكپەي مەن دە كەتەتٸن شىعارمىن, – دەپ ەدٸ-اۋ.

توقسان اسقاندا ستاليندٸ ماقتاۋ كەرەك بولدى. جاعداي سولاي ەدٸ. تاپسىرما سولاي ەدٸ.

ماقتاۋىن ماقتادى. شىن تٷسٸنگەن ادامعا ول ماقتاۋ ەمەس ەدٸ. «كٷندٸز بار دا, تٷندە جوق» كٷن دە ورنىندا. «تٷندە بار دا, كٷندٸز جوق» اي دا باياعىداي.

ال ستالين باياعىدا ٶلگەن. لەنيننٸڭ قاسىنا قاتار جاتقىزىپ ەدٸ. حرۋششەۆ ونى سٷيرەتٸپ العىزىپ تاستادى.

بٸر كەم ەمەس, وراسان كەم دٷنيە.

يتاياقتىڭ كەسٸرٸ

شiلدەنiڭ شىقىلداعان ىستىعىندا كٷنشىعىستان قاراساڭ, كٷنباتىس جاقتا كەلiنشەكتاۋ اعىپ جاتقان اساۋ التىن ٶزەن سيياقتى.

كٷننiڭ اپتابى قايتىپ, كەشكi سالقىن تٷسە كەلiنشەكتاۋ انىق كٶرiنە باستايدى.

سوندا كەلiنشەكتاۋ تۋرالى ەرتە-ەرتە ەرتەدەگi اڭىز ەسكە تٷسەدi.

وتىز كٷن ويىن, قىرىق كٷن تويى بولىپ, بايدىڭ قىزى ۇزاتىلادى. قىرىق تٷيەگە ارتىلعان جاساۋدىڭ بەرi التىن, كٷمiس, گاۋھاردان ەكەن دەيدi.

ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان دەۋلەتجار كٶشتiڭ الدىندا كەلە جاتقان قىز ەكەسi قىزىنان:

– قالاي قىزىم, جاساۋىڭا كٶڭiلiڭ تولا ما? – دەپ سۇراپتى.

سوندا ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىز:

– ريزامىن, ەكە, تەك يتاياعىم التىننان بولمادى-اۋ, – دەپتi.

مۇنداي تويىمسىزدىققا نە ايتارىن بiلمەگەن ەكە بايعۇس قوس قولىن تەرiس قاراتا جايىپ جiبەرiپ:

– و, قاناعاتسىز مۇندار, قاراتاس بولىپ قاتىپ قال! – دەپ, قاتتى قارعاپتى. قارعىس قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ, بٷكiل اسىل كٶش لەزدە قاراتاس بولىپ قاتىپتى دا قالىپتى.

قاناعاتسىزدىققا, تويىمسىزدىققا قۇدايدىڭ قاھارى وسىلاي تيiپتi.

قاراپ تۇرساڭ, مىنا قازiرگi زاماندا دا, سول بەيشارا قىزدىڭ ابايسىزدا ايتىپ قالعان ايىپ سٶزiن كەشپەگەن جاراتقان يە مىنا قازiرگi زاماندا تٷيەنi تٷگiمەن, كەمەنi جٷگiمەن جۇتىپ جاتقانداردى قالاي كٶرمەيدi – عاجاپ!

بiراق قۇداي اسىقپايدى: بۇل دٷنيە بولماسا, و دٷنيە بار; زاۋال ەيتەۋiر بiر سوعار.

بۇل تەك بiر كەم دٷنيە ەمەس, ەكi دٷنيەدە دە كەشiرiلمەس مول كەم دٷنيە.

بٸر تال شاش

شٸركٸن, قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸ! نەگە بٸراق «قارا ٶلەڭ»? «قارا» دەگەن سٶزدٸڭ ەرتٷرلٸ ماعىناسى بار. مىسالى, قارا مال – ٸرٸ مال, قاراتاۋ – ۇلى تاۋ, قارا حان – اتاقتى حان, قارا جەر, ت.ب.

قارا ٶلەڭ دە سونداي شىعار. ٸرٸ شىعار.

سوناۋ سوعىس جىلدارىندا ازىناعان اشتىقتا, كٷننٸڭ شۋاعى تىم سيرەك كەزدە, قاقاعان قىستا, اندا-ساندا ادامدار بٸر باس قوسقاندا, مايدانعا ونداپ كەتكەن ازاماتتاردان ٸلۋدە بٸرەۋ جارالانىپ قايتقاندا جەتٸم اۋىلدا بٸر ازعانتاي توي-مەرەكە بولار ەدٸ.

سول تويدا ەكەۋ-ەكەۋ ەن سالىپ, ساعىنىشتى ەۋەندەر ايتاتىن. ەسٸرەسە ەسٸمدە قالعانى, كٶكٸرەگٸمدە ٶشپەستەي جاتتالعانى, ەردايىم قىراۋ شالعان جٷرەگٸمدٸ جىلىتاتىنى ەكٸ-اق اۋىز مىنا شۋماقتار:

اۋىلىڭنان ارى دا ٶتتٸم,

بەرٸ دە ٶتتٸم-وۋ,

ٷكٸڭدٸ شەكەڭدەگٸ بەرمەي كەتتٸڭ-وۋ.

سول ٷكٸڭ, كٶپ بولعاندا,

جٷز تەڭگەلٸك-وۋ,

قالدىردىڭ كٶڭٸلٸمدٸ

مىڭ تەڭگەلٸك اي...

قارا كٶز قاراي بەردٸ دٷركٸن-دٷركٸن-اي,

كٶزٸمدٸ قارىقتىردى سەنٸڭ كٶركٸڭ-اي.

شاشىڭنان بٸر-بٸر تالداپ سٷيەر ەدٸم-اۋ,

قايتەيٸن, جەتپەيدٸ عوي ٶمٸر شٸركٸن-اي...

قازٸر بٸر-بٸر تالداپ سٷيەتٸن شاش قايدا? ونداي سٷيۋدٸڭ قادٸرٸن بٸلەتٸن باس قايدا?

ەتتەڭ, بٸر كەم دٷنيە!..

يما سۋماك

سوناۋ جيىرماسىنشى عاسىرداعى الپىسىنشى جىلداردىڭ باسى ەدٸ. مەن «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸندەگٸ ەدەبي قىزمەتكەرمٸن. بٶلٸم باستىعى ايتۋلى ەڭگٸمەشٸ, شەشەن جەكەن جۇماقانوۆ.

جازدىڭ بٸر ايىندا الماتىعا يما سۋماك كەلدٸ. ونىڭ وتانى – جەردٸڭ ارعى بەتٸندە جاتقان پەرۋ دەگەن ەل. يما سۋماك – كٶنە «قىزىل تەرٸلٸ» كەچۋا تٸلٸندە «سۇلۋ كەلدٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.

ون جاسىندا كەرەمەت ەنشٸ اتانعان وسى عاجايىپ قىز توي-تومالاقتا جينالعان كٶپشٸلٸكتٸڭ اراسىندا كەلە جاتقاندا جۇرتتىڭ بەرٸ:

– يما سۋماك! يما سۋماك! – دەپ اسا زور قۇرمەتپەن قارسى الادى ەكەن.

امەريكانى بۇدان بەس جٷز جىل بۇرىن جاۋلاپ العان ەۋروپالىق باسقىنشىلاردان امان قالعان ينكتەر تۇقىمىنان تاراعان تۇياق.

ونىڭ داۋىسى ەلەمدە سيرەك كەزدەسەتٸن ەرەكشە داۋىس ەكەن. ياعني ول تٶرت داۋىسپەن ەن سالا الادى: كولوراتۋرا, مەتستسو-سوپرانو, سوپرانو, تەنور.

ال «كٷنگە تابىن» اتتى كەرەمەتتٸ ورىنداعاندا يما سۋماك كٶمەيٸنەن «باس» دەيتٸن داۋىس تا شىعادى-اۋ دەپ قالدىم.

الماتىدا يما سۋماككا جولىعىپ, سۇحباتتاسقان جالعىز مەن بولدى دەسەم, ماقتانشاق دەمەڭدەر.

ەسٸكتٸ ونىڭ كٷيەۋٸ, پروديۋسسەر مويزەس بيۆانكو اشتى.

– سٸز بٸزدٸڭ كەچۋا-يندەەتستەرگە ۇقسايدى ەكەنسٸز, – دەدٸ سوندا ماعان عاجايىپ يما سۋماك, – باسقا ەشكٸمدٸ قابىلدامايمىن.

سٶيتٸپ, يما سۋماك كونتسەرتٸ تۋرالى «سوتسياليستٸك قازاقستان» مەنٸڭ ايقارا قوس بەت وچەركٸمدٸ باستى. سودان كەيٸن يما سۋماك تۋرالى حابار زىم-زييا. ارعى تاعدىرى, ٶمٸرٸ نە بولدى – ارى-بەرٸ سۇراستىرىپ, ٸزدەستٸرٸپ, ەشقانداي دەرەك تاپپادىم.

كٸم بٸلەدٸ, «كٷنگە تابىنۋ» ەنٸن ايتقاندا ول قوس قولىن كٶك اسپانعا قاراي سوزىپ جٸبەرٸپ, شىرقاۋ بيٸككە سامعاپ ۇشقانداي كٶرٸنۋشٸ ەدٸ, كٷن كٶزٸنە قاراي ۇشىپ كەتتٸ مە... ەلدە كولونيزاتورلاردان كٶپ قورلىق, زورلىق-زومبىلىق كٶرگەن ٶز نەسٸلٸنٸڭ, قىرىلعان-جويىلعان ٶز ۇلتىنىڭ ەرۋاقتارىنا بارىپ قوسىلدى ما...

بٸر كەم دٷنيە.

ناعىز تٶلەگەن وسى ەدٸ

جۋىردا عانا قوراپتا جاتقان قاعازداردى اقتارىپ وتىرىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ 2005 جىلعى 31 مامىردا شىققان نٶمٸرٸ كٶزٸمە تٷستٸ.

تاقىرىبى – «سەمبين», اۆتورى قالي سەرسەنباي ەكەن. تور كٶز ساۋىت سيياقتى توقىما جەمپٸر كيگەن سۇلۋ جٸگٸت – سول سەمبيننٸڭ ٶزٸ, قىرىن قاراعان سۇلۋ سۋرەت.

قالي سەرسەنباي مەنٸڭ امانگەلدٸ سەمبين تۋرالى كەزٸندە جازعان بٸر اۋىز سٶزٸمدٸ كەلتٸرە كەتٸپتٸ.

مەن: «كەزٸندە سونداي بٸر ەنشٸ بولعان, سونداي بٸر جۇلدىز جارقىراپ تۋعان. سول جۇلدىزدى جابىلىپ جٷرٸپ ٶشٸرگەنبٸز», – دەپ جازىپپىن.

ەندٸ ارادا جىلدار ٶتٸپ كەتكەن سوڭ ويلاپ قاراسام, دۇرىس ايتقان ەكەنمٸن.

مۇنى قالي سەرسەنباي مىنا «ەگەمەن قازاقستانداعى» كٶلەمدٸ ماقالاسىندا, ماقالا ەمەس-اۋ, اسا ٸرٸ دارىندى جوقتاۋ-ەسسەسٸندە ەسكە سالا كەتٸپتٸ. راحمەت. يە, مەنٸڭ امانگەلدٸ سەمبيندٸ الماتىداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا «قىز جٸبەك» سپەكتاكلٸندە كٶرگەنٸم راس.

سول سپەكتاكلدە سەمبين تٶلەگەن رٶلٸن وينادى. «قىز جٸبەك» وپەراسىن سان رەت كٶرٸپ جٷرٸپ, وسى جولعىداي تەبٸرەنگەن ەمەسپٸن.

تٶلەگەن بولىپ ويناعان باسقا مىقتىلاردى مانسۇقتاعىم كەلمەيدٸ. قانابەك بايسەيٸتوۆ, ەرينە, كلاسسيك! ەشقانداي تالاس جوق. بٸراق ول كەيٸن-كەيٸن جۋان تارتىپ, ەگدە بولعان كٸسٸ ەدٸ.

ال مىنا تٶلەگەن عاسىرلاردىڭ تٸرٸلٸپ كەلگەن, ەلٸ ٶلمەگەن, بەكەجان جاۋىزدىڭ قاندى قانجارى دا جٷرەگٸنە دارىماعان, ٶمٸردەگٸ تٶلەگەننٸڭ دەل ٶزٸ سيياقتى ەدٸ-اق.

تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان تالانتپەن قوسا جاراتىلىستان بٸرگە جارالعان بەكزاتتىق قاسيەت ونىڭ بار بولمىسىن اسقاقتاتىپ تۇراتىن.

قالي سەرسەنباي جازادى: «اقش-تا تالانتتى قورعايتىن ەتيكالىق باس باسقارما بار ەكەن», – دەپ.

ونداي مەكەمە بٸزدە ەلٸ كٷنگە دەيٸن جوق. ونداي مەكەمە بولسا نەمەسە اسا دارىندى ادامداردى الا كٶزدەن, بەلە كٶزدەن, سۇق كٶزدەن, تەاترداعى, ٶمٸردەگٸ دارىنسىز قوتىراش, باتىراشتاردان, ٶزگە دە جاقتىڭ ٶزەۋرەگەن ٶسەكشٸ, بەلەقور, جالاقورلارىنان قورعايتىن زاڭ بولسا, كٸم بٸلەدٸ, سەمبين بەيشەشەكتەي ەرتە سولماس ەدٸ.

بەيشەشەك بايعۇس قاھارلى قىس شىعار-شىقپاستان, كٶكتەم ەلٸ كەلەر-كەلمەستەن, كٷنەسٸز پەك پەرٸشتەدەي كٷلٸمسٸرەپ شىعا كەلەدٸ دە, جەر بەتٸنەن لەزدە كٶشٸپ كەتەدٸ.

قالي سەرسەنباي سەمبيننٸڭ اناسىنىڭ سٶزٸن كەلتٸرەدٸ: «دٷنيەگە سىيماي كەتتٸڭ-اۋ, قۇلىنىم», – دەپتٸ اناسى.

دٷنيەگە سەمبين سىيماي كەتكەن جوق, قوتىرعىشتار سىيدىرمادى عوي. بٸراق اقپەيٸل انا ەشكٸمدٸ كٸنەلامايدى.

كٷنشٸل قوتىراشتار تاسپاعا جازىلعان داۋسىنا دەيٸن قالدىرماۋعا تىرىسقان.

سەمبيندەي اسىل تالانت تەڭٸز تٷبٸندەگٸ ٸنجۋ-مارجانداي عاسىرلاردا عانا بٸر-اق كەزدەسەتٸن سيرەك قازىنا.

جٷز جىلدا بٸر-اق تۋاتىنى ٶكٸنٸشتٸ.

بوسقا قورازدانبا

ايعىر كٸسٸنەگەنمەن, بايتال بۋاز بولمايدى.

بٸر كەم دٷنيە.

جالعىز

اتادان التاۋ تۋساڭ دا – بٸر جالعىزدىق.

بۇ دا كەمشٸلٸك.

نەگە الدايدى

ۇلىتاۋ ورتالىعىنا بارار جولدا, جارتاستا شامامەن:

«بۇل جەردە قاسيەتتٸ ۇلىتاۋ باۋىرىندا حالىق بٸرلٸگٸ مەن مەملەكەت تۇتاستىعىن ايعاقتايتىن ەسكەرتكٸش ورناتىلادى», – دەپ جازىلعالى تالاي تاڭ اتىپ, تالاي كٷن باتتى. جىلجىپ جىلدار ٶتتٸ. جازۋ ٶشە باستادى.

ۋەدە ورىندالمايتىن رەتتە تاسقا قاشاپ جازباۋ كەرەك ەدٸ عوي.

بٸر كەم دٷنيە.

سورلى

ٶزگەنٸڭ كٶلەڭكەسٸندە تۇرعاننىڭ ٶز كٶلەڭكەسٸ بولمايدى.

ٶز كٶلەڭكەسٸ بولماسا – ٶلگەنٸ.

كٷن-قۇدٸرەت

ەگەر ادامنىڭ جٷرەگٸنە مۇز قاتىپ قالسا, كٶركەم كٸتاپ سونى جٸبٸتۋگە تيٸس. ەگەر ەرٸتە الماسا, ول وسال شىعارما.

بٸر كەم دٷنيە.

ەۋليە قۇس

تۇماۋدان قۇلانتازا ايىعا الماسام دا, بٷگٸن دالاعا شىعىپ... و, جارىقتىق! جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنداي بولىپ كٶزگە وتتاي باسىلعان كٶگٸلدٸر ناۋرىزكٶكتٸ كٶردٸم. ول جىلدا مەنٸ كٶكتەمنەن كٶكتەمگە دەيٸن جەتەكتەپ كەلە جاتقان ەۋليە قۇس. كٶرٸسەر كٶكتەمٸمٸز كٶپ بولسىن, ەۋليە ناۋرىزكٶك!

سەن كٶرٸنبەي قالساڭ – سول قيىن.

ناعىز كەم دٷنيە سول بولار.

كٶرەگەن كٶسەم

مەن ەندٸ استانادا, ەليحان بٶكەيحان كٶشەسٸندە تۇرامىن. ٷيدٸڭ بٸرٸنشٸ قاباتىنداعى ماگازين «التىن وردا» اتالادى. ٸرگەمٸزدە – كونگرەسس-حولل, الدىمىزدا – تٷرٸك شايحاناسى.

تٷستٸكتە بٸر ٷيدەن كەيٸن – ەسٸل-ٶزەن. وعان تٶنٸپ تۇرعان – كەنەسارى ەسكەرتكٸشٸ.

ەليحان بٶكەيحان – الاشوردا كٶسەمٸ. سونىڭ اتىنداعى كٶشە – ايبىن.

سوناۋ 1910 جىلدىڭ ٶزٸندە پەتروگرادتا باسىلىپ شىققان «قازاقتار» دەگەن ەڭبەگٸندە ەليحان بٶكەيحان بىلاي دەيدٸ:

«كرەستيانداردى قازاق دالاسىنا ٷيٸپ-تٶگٸپ قونىستاندىرا بەرسە, تىڭ جەردٸڭ تٷگەل جىرتىلارى حاق. ال قازاق دالاسى تىڭىنان ايرىلعان سوڭ, تۇلدىرسىز بەدەۋ قالادى دا, ەگٸن ٶسپەيتٸن بولادى... قازاق دالاسىنىڭ تاماشا شٷيگٸن جايىلىمدارىنىڭ توپىراعى كٶككە ۇشقان سوڭ, دالا شٶلگە اينالادى, سٶيتٸپ, كرەستيان ايتاقىرعا وتىرىپ قالادى, ال جايىلىمنان ايرىلعان قازاق ەبدەن ازىپ-توزىپ, اقىرى جاڭا تۇرمىستىڭ جاعدايىمەن پرولەتاريات قامىتىن كيٸپ, تاۋ-كەن زاۆودتارىنا, قالاعا كەتەدٸ».

ارادا ەلۋ جىل ٶتكەننەن كەيٸن ورىس جازۋشىسى چيۆيليحين «زەمليا ۆ بەدە» دەگەن شىعارماسىندا ەليحان بٶكەيحاننىڭ كٶرٸپكەلدٸگٸن راستاپ بەردٸ.

سٶيتكەن كٶسەم ەليحان بٶكەيحاندى ستالين جاۋىزدارى اتىپ تاستادى.

يمانسىز جاۋىز زامان, زالىم دٷنيە.

اللا جار

پاتشالار زامانىنان باستاپ قازاقتاردى ٶز جەرٸنەن بٸرتە-بٸرتە ىعىستىرىپ, شۇرايلى جەرلەردٸ يەمدەنە بەرۋگە قۇمارلىقتىڭ سىرى نەدە? مۇنى 1907 جىلى ٸٸ دۋمانىڭ دەپۋتاتى ماركوۆ دەگەن اشىقتان اشىق بىلاي دەپ جايىپ سالدى:

"كيرگيزى (قازاقتار دەگەنٸ - ش. م) پوتومكي ورد چينگيزحانا ي تامەرلانا ي چتو س نيمي نادو پوستۋپات تاك, كاك پوستۋپالي س كراسنوكوجيمي ۆ امەريكە".

جاعىنا جىلان جۇمىرتقالاعىر ماركوۆتىڭ ايتقانى كەلە جازداپ بارىپ, قازاقتارعا اللا جار بولىپ, ەيتەۋٸر, مەملەكەتتٸلٸگٸن ساقتاپ قالدى.

بٸراق تولىق تەۋەلسٸزدٸك ەلٸ دە تٷگەل ەمەس.

بٸر كەم دٷنيە.

بٸر ۋىس توپىراق

سماعۇل سەدۋاقاسوۆ ەرەن اقىل-ويدىڭ جەنە باتىل ەرەكەتتەردٸڭ يەسٸ بولعان ەكەن. تۋعان حالقى ٷشٸن, ٶز ۇلتى ٷشٸن شىن كٷرەسكەر. مۇنداي ادام سول كەزدەگٸ مەسكەۋگە ۇنامايدى-اق. اقىرى ستالين ٶكٸمەتٸ ونى روستوۆ نا دونۋ دەگەن جاققا جۇمىسقا جٸبەرٸپ, سول جاقتا بەلگٸسٸز جۇمباق ٶلٸمگە تاپ بولادى. مەيٸتٸن مەسكەۋگە جەتكٸزٸپ, كرەماتوريي دەگەنگە سالعان عوي, كٷلٸ عانا قالدى.

سماعۇل ەيگٸلٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ كٷيەۋ بالاسى ەدٸ. ەلەكەڭدٸ سول جولى كرەماتورييدەن تۇرار رىسقۇلوۆ, تاعى بٸر قازاق, سٸرە, نۇرماقوۆ, سٷيەپ الىپ شىعادى.

سٶيتكەن تۇراردىڭ ٶزٸ دە 1938 جىلى كٶكتەمدە ستالين تٸزٸمٸمەن اتىلدى.

ەليحان بٶكەيحانعا دا ستالين وعى اتىلدى. سٷيەگٸ قايدا قالعانىن بٸلمەيمٸن.

ەسٸل ەرلەرگە, سٶيتٸپ, تۋعان جەردەن توپىراق تا بۇيىرماعان عوي.

ەتتەڭ, بٸر كەم دٷنيە.

ٶز ٷيٸڭدٸ قورلاما

ادام دا قۇستار سيياقتى ٶمٸرباقي الىپ بەيتەرەكتٸڭ بٸر بۇتاعىن پانالاپ تٸرشٸلٸك ەتەدٸ. سٶيتە تۇرا, سورلىلار, سول ٶزٸ پانالايتىن بۇتاقتى بالتالاپ شابا بەرەدٸ.

بۇتاق قۇلاسا, ٶزٸ دە قۇلايتىنىن سەزبەيتٸن قانداي ماقۇلىق?!

كەيدە ادامدار جاسامپاز بولا تۇرا, ٶركەنيەتتەنە كەلە ٶز قۇيرىعىن ٶزٸ جالمايتىن ايداھار سيياقتانادى-اۋ دەيمٸن.

قۇمىرسقا ەكەش قۇمىرسقا دا ٶز يلەۋٸن قورعايدى. ال ادامدار ٶز ٷيٸن (تابيعاتتى) قورلايدى.

ويسىراعان ورنى تولماس بٸر كەم دٷنيە.

دٷلەي كٷش

كارل ماركس, ەرينە, اقىلدان كەندە ەمەس. كەيبٸر ايتقاندارى – شىن دانىشپاندىق. مىسالى, ونىڭ: "ناداندىق – دٷلەي كٷش. سول ناداندىق ەلٸ تالاي سويقاننىڭ سويىلى بولا ما دەپ قورقامىن" دەگەنٸ – كٶرەگەندٸك. سودان بەرٸ دە تالاي قىرعىن بولىپ, تالاي قان تٶگٸلدٸ.

ناداندىقتان.

وراسان كەم دٷنيە.

ينكۋباتور بالاپانى

بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ جاڭا سالىنعان جاپ-جاقسى مەشٸتٸنٸڭ ازان شاقىرعانى – ينكۋباتوردان شىققان بالا قورازدىڭ داۋىسىنداي جارىقشاق ەرٸ بەيمەزگٸل.

دٸني مەكتەپتەردٸڭ شالاعايلىعى. دٷمبٸل مولدالار دايىندايدى.

بٸر كەم دٷنيە.

ماتريارحات دەگەن نە

قايران قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸ!

كەرەگەنٸڭ باسىندا ويماق تۇرار,

كەدەيشٸلٸك جٸگٸتكە قوي باقتىرار.

العان جارى جٸگٸتتٸڭ جاقسى بولسا,

اتىن بايلاپ, الدىندا جايناپ تۇرار...

وندايلار قازٸر بار بولسا, بار شىعار. ەي, بٸراق كٶبٸسٸ سول كٷيەۋٸنٸڭ ٶزٸن ەرتتەپ مٸنٸپ الىپ, باسىنا جٷگەن سالىپ, ەكٸ تٸزگٸن, بٸر شىلبىردى قولعا الىپ, قالاعان جاعىنا قاراي بۇرىپ وتىرار.

ەيەلدەر قاۋىمىنىڭ قاتىن باستىعى قوقاڭداپ:

– گەندەرلٸك ساياسات!

– گەندەرلٸك بيلٸك! – دەپ قاقساپ جٷر عوي. كٶرەسٸنٸ سوندا كٶرەرسٸڭ.

– ناستۋپاەت ماتريارحات!

بٷكٸر دٷنيە

بiرiنشi پەتر پاتشا سولتٷستiكتiڭ بالتىق دەيتiن تەڭiزiنiڭ بiر قولتىعىنا, باتپاقتىڭ ٷستiنە قالا سالدىردى. سول قالا باتپاققا باتىپ ٶلگەن مىڭداعان ادامداردىڭ سٷيەگiنiڭ ٷستiنە سالىندى. اتىن سانكت-پەتەربۋرگ دەپ قويدى.

كەيiن ول ات لەزدە ٶزگەرiپ, لەنينگراد بولىپ شىعا كەلدi.

وپاسىز دٷنيە. جەتپiس جىلدان كەيiن لەنينگراد اتى ٶشiپ, بۇرىنعى ەسiمi قايتا ورالدى.

ستالينگراد ۆولگوگراد بولدى.

قالانىڭ, ەلدi مەكەندەردiڭ ەۋەلگi اتىن ٶزگەرتە بەرگەن جاقسى ەمەس.

اقمولا ەدi... تسەلينوگراد بولدى... استانا بولدى...ەلدەكiمدەر شوشاڭداپ, تاعى دا ٶزگەرتەمiز دەپ جٷر.

كەشەگi كەڭەس ٶكiمەتi تۇسىندا جەر-سۋ اتتارى قوپارىلا ٶزگەرiپ: اندرەەۆكا, الەكسەەۆكا, ت.ب. تولىپ جاتقان كولونيزاتورلار اتىمەن توعىتىلدى.

سودان نە بەرەكە شىقتى? قايتادان كٷرەڭبەل, قىزتوعان, قوشقار-اتا, تٷكتiباي, سۇرىم, كەرi-قورعان بولىپ, باياعى قالپىنا كەلدi.

بiراق, ەسiرەسە, بiر كەزدە حرۋششەۆ پەن ونىڭ گۋبەرناتورلارى سوكولوۆ, بورودين, دەميدەنكو دەگەندەر "تسەليننىي كراي" دەپ ٶزگەرتكەن سولتٷستiك قازاقستان تاراپى سول پاتشا زامانىنان, حرۋششەۆ دەۋiرiنەن قالعان اتتارعا تۇنىپ تۇر: كيەۆكا, مالينوۆكا, الەكساندروۆكا, ت.ت.

كيەۆكا دەگەنi نۇرا ٶزەنi بويىنداعى ەلدi مەكەن. ەيگiلi عالىم, حالقىنىڭ ارداگەر ازاماتى كەرiم مىڭباەۆ تۋعان جەر. كيەۆكانى قويىپ, كەرiم مىڭباەۆ قويايىق دەسەڭ كٶنبەيدi. باياعى وتارشىلدىق قامشىسى قارعىس تاڭباسىنداي باسىلىپ قالعان بايعۇستار, "كيەۆكا" اتىنان ايرىلسا, ارام ٶلەتiندەي ٶزەۋرەيدi.

مiنە, بۇل بٷكiر دٷنيە.

بالاساعۇن داۋى

ەرتە, ەرتە, ەرتەدە بالاساعۇن شاھارى بولعانى راس. ول شۋ ٶزەنٸنٸڭ بويىندا تۇرعان ەكەن.

ال داۋلاسىپ جٷرگەن قازاق پەن قىرعىز وقىمىستىلارى.

قىرعىزدار ايتادى: "بالاساعۇن قالاسى بٸزدٸڭ جەردە", – دەيدٸ. قازاقتار: "جوق, بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە", – دەيدٸ.

شۋ ٶزەنٸ ەكەۋٸنٸڭ دە اۋماعىندا جاتىر.

سوندا بالاساعۇن سول شۋدىڭ قاي تۇسىندا تۇرعان?

قىرعىزدار ايتادى: "شۋدىڭ بويىندا توقماقتىڭ تۇسىندا بۋرانا دەگەن مۇنارا تۇر. ەنە, سول بالاساعۇن", – دەيدٸ.

ونى دا كٶردٸك. مۇنارا بار ەكەنٸ راس. بٸراق بالاساعۇن ەگەر دە كەدٸمگٸدەي قالا بولسا, قالا تۇرماق, كٸشٸگٸرٸم اۋىل سيياتىن جەر جوق. بٸر جاعى – جار, بٸر جاعى – شۋ.

ال پروفەسسور شالاكەنوۆ ايتاتىن بالاساعۇن اقسۋ دەيتٸن ٶزەننٸڭ شۋعا قۇياتىن قيىلىسىندا قۇلادالا جەردٸ الىپ جاتىر. اينالاسى ات اپتىرىم قازىلعان وردىڭ سۇلباسى دا كٶرٸنەدٸ.

قازاقتىڭ ەل-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ جىلدا جازدا وسىندا قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. كٶنە قالانىڭ تولىپ جاتقان بەلگٸلەرٸ تابىلعان.

بۇل جايدىڭ باسى قاشان اشىلادى?

بٸر كەم دٷنيە.

نامىس قايدا

"ەلەم بٸزدٸ قۇرمەتتەسٸن دەسەك, ٶز ۇلتىمىزدى جەنە ۇلتتىق بەينەمٸزدٸ الدىمەن بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز بار سەزٸمٸمٸزبەن, اقىل-ويىمىزبەن, ٸس-ەرەكەتٸمٸزبەن قۇرمەتتەۋٸمٸز كەرەك. ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بەينەسٸن تابا الماعان ۇلتتاردىڭ باسقا ۇلتتارعا جەم بولاتىنىن بٸلٸپ قويعانىمىز جٶن" (اتاتٷرٸك).

ال بٸزدە, قازاقتاردا قالاي? باسقا-باسقا, تٸپتٸ پارلامەنتتٸڭ ٶزٸندە, سەناتى بار, مەجٸلٸسٸ بار, داۋىسقا سالعاندا توقسان پايىزعا جۋىعى قازاق تٸلٸنە قارسى داۋىس بەردٸ.

ال دەل وسى پارلامەنت قازاق تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل دەپ شەشٸم قابىلداعان بولاتىن.

بۇل تولقۋ سوندا نە تولقۋ? دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ كەشەگٸ ٶز شەشٸمٸنە قارسى شىققانى قالاي?

جوعارىدا اتاتٷرٸك ايتقان ۇلتتىق قاسيەتتەردٸڭ مٷلدە ادا بولعانى عوي. ۇلتتىق قاسيەت, ۇلتتىق نامىس ٶلگەن عوي.

مٸنە, بۇل ناعىز قاسٸرەت!

بٸر كەم دٷنيە.

ويلان, قازاق

...تٷرٸك ۇلتىنىڭ مٸنەزٸ اسقاق. تٷرٸك حالقى ەڭبەكقور. تٷرٸك حالقى زەرەك حالىق. ٶيتكەنٸ, تٷرٸك حالقى ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ جەنە بٸرلٸكتٸڭ ارقاسىندا باسقا كٷشتەردٸ جەڭە بٸلدٸ.

"مەن – تٷرٸكپٸن! " دەگەن ادام قانداي باقىتتى (اتاتٷرٸك) .

ال بٸزدە, قازاقتاردا قالاي? "مەن – قازاقپىن! " دەپ بەرٸ دە قاسقايىپ تۇرىپ ماقتانىشپەن ماساتتانا ايتا الا ما? اي, بٸلمەيمٸن. قازاقتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ٶز انا تٸلٸندە سٶيلەي المايدى دەپ جازىپ جٷر عوي گازەتتەر. ول راس شىعار. وعان ٶزٸم دەپۋتات رەتٸندە پارلامەنتتە جٷرگەندە كٶزٸم جەتكەن. قازاقشا سٶيلەيتٸندەر نەكەن-ساياق بولاتىن.

پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان مىرزا: "قازاق قازاقپەن قازاقشا سٶيلەسسٸن", – دەپ ايتقان.

بٸراق...

زور كەم دٷنيە. امال قانشا?!

ۇمىتپا

9 مامىر – جەڭٸس كٷنٸ. جىلدا تويلانادى. گازەتتەر N-لەرٸن وسى جەڭٸسكە ارنايدى. ٶتە دۇرىس. ال وسى جەڭٸس تەك ەسكەر كٷشٸمەن كەلگەن جوق. اۋىل, قالا ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ دە ٷلكەن ٷلەسٸ بولدى عوي. بٸراق جەڭٸس كٷنٸنە ارنالعان TV حابارلارىندا نە گازەتتەردە تىل ەرلەرٸ تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى.

ەدٸلەتسٸز ەلەم.

تىلسىز جەڭٸس كەلەر مە ەد? ۇمىتشاق زامان.

بۇل بٸر كەم دٷنيە. سول جامان.

قاناتتى ادام

سوعىس جىلدارىنىڭ بٸرٸ. جازعى شٸلدە ەدٸ. جۇمىستان كەلە سالا ايشا قاتتى قۇلادى. تەك ٷرەيلەنە قورىققان ماعان قارلىققان داۋىسپەن:

– اققىز... اققىز اپاڭا جەت... – دەدٸ.

تٷسٸنە قويدىم. بٸزدٸڭ ٷيدەن كەيٸن ەكٸ سايدىڭ ار جاعىندا ەسكەرگە كەتكەن پوشتاقۇلدىڭ ٷيٸندە... ەگەر باسقا جاققا كەتٸپ قالماسا, اققىز ەپكەمٸز سول ٷيدە. ەسٸكتەن كٸرە بەرە:

– ايشا... اپام, – دەپ دەمٸم جەتپەي, ەيتەۋٸر, يشارا بەرۋٸم سول ەكەن...

اققىز ەپكەم كٶز الدىمدا لەزدە جوق بولدى. سٸرە, تەرەزەدەن ۇشىپ شىعىپ كەتتٸ مە, بٸلمەيمٸن.

مەن ٷيگە قايتىپ كەلسەم, ايشانى اينالا زٸكٸر سالىپ جٷر ەكەن.

اققىز ەپكەمٸز مٷلدە ٶزگەرٸپ كەتكەن, ناعىز باقسى, باياعى شاماندىقتان قالعان شىن سارقىت وسى بولار. اققىز دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ بٸزدٸڭ مىڭبۇلاقتا باقسى بولعان ەمەس. اققىزدىڭ ورنى ويسىراپ قالدى.

بٸر كەم دٷنيە.

بٸر تامشى جاس

و, سٷيiنبيكە! التىن وردا حاندارىنان قالعان تەبەرiكتەي اسىل جان.

سەن جاسىڭدا دەۋiرلەدiڭ.

قازان حالقىنىڭ حانى بولدىڭ. قازاندى بيلەگەن ەيەل زاتىنان شىققان تۇڭعىش حان.

سەنiڭ سورىڭا ورىس پاتشا يۆان گروزنىي زامانداس بولار ما?!

قازاندى سول قيراتتى.

قازان قامالىن زەڭبiرەكتەن اتقىلاپ قۇلاتىپ, سەنi تۇتقىنعا الدى.

سەن قازانمەن قوشتاساردا كٶزiڭدە جالعىز تامشى جاس تۇرىپ قالدى.

كەيiن تاماشا سۋرەتشi باقي ورمانشى (ۋرمانچە) سەنiڭ سۋرەتiڭدi اعاشتان ويىپ سالعاندا, كiرپiكتەرiڭنiڭ استىنان سول بiر تامشى جاس ەرەكشە كٶرiنiپ تۇردى. سول تامشى جاس بولماسا, سۋرەتتە جان بولماس ەدi. سول تامشى جاس بولماسا, بiر كەم دٷنيە – شىن كەم دٷنيە بولار ەدi.

پەرۋانا

توقسانباي بابادان تاراعان تٶرتەۋدٸڭ بٸرەۋٸ جىلتىر اتا, ودان تٶلەتاي, ودان سۇلتان دەگەن اعامىز ەدٸ عوي.

شىر بٸتپەگەن قۋ سيراق كەدەي. 1932 جىلعى گولوششەكيننٸڭ اشارشىلىعىندا, "اسىرا سٸلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن" دەگەن ۇران شىققان زاماندا, اۋداننان كەلگەن ۋەكٸل, اۋىلدان شىققان بەلسەندٸلەر ٷي-ٷيدٸ تٸنتٸپ, بٸر تٷيٸر دەن تابىلسا, كەمپەسكەلەپ كەلە جاتىپ, سۇلتان كٶكەمٸزدٸڭ قۇجىراسىنىڭ تۇسىنان ٶتٸپ بارا جاتادى.

– بۇرىلمايمىز با? – دەيدٸ اۋداننان كەلگەن ۋەكٸل.

– بۇل بايعۇس بيتٸن سىعىپ, قانىن جالاپ وتىرعان قۋ كەدەي, – دەپ اۋىلسوۆەت بۇرىلمايدى.

بۇلاردى كٶرگەن سۇلتان جەرتٶلەسٸنەن شىعىپ:

– وۋ, مىرزالار, مە, مىنانى الا كەتٸڭدەر, بٸر توستاعان ارپا... الا كەتٸڭدەر, – دەيدٸ.

– وي, بايعۇس-اۋ, ٶزٸڭ اشتان ٶلەسٸڭ عوي, – دەپ جانى اشىعانسيدى اۋىلسوۆەت.

– "كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي" دەگەن, – دەپتٸ سۇلتان كٶكەمٸز.

سول سۇلتان قىستىڭ كٷنٸ جٷنٸ شىققان جامان كٶرپەسٸن جامىلىپ جٷرۋشٸ ەدٸ. باسقا كيەر لىپاسى جوق.

سٶيتكەن سۇلتاندى, بٸر اۋىز ورىسشا بٸلمەيتٸن, ەلٸپتٸ تاياق دەپ تانىمايتىن, ٶمٸرٸ مىلتىق ۇستاپ كٶرمەگەن تاقىر ساۋاتسىز سۇلتاندى ەسكەرگە الىپ, سوۆەت ٶكٸمەتٸ ۇلى وتان سوعىسىنا سالدى-اۋ. ستالينگراد قاساپحاناسىنا.

مولاسى بەلگٸسٸز, ەشكٸم وعان ارناپ دۇعا دا وقىمايدى. ەسكە دە المايدى.

بٸر كەم دٷنيە.

قۇمىرسقا عۇمىر

ۇيىقتاپ جاتقان قۇمىرسقانى كٶرمەدٸم. بەرٸ قىبىرلاپ-جىبىرلاپ جەم تاسىپ بارا جاتادى.

بٸز عوي تٷسكە دەيٸن ۇيىقتايمىز. تٷستەن كەيٸن قىدىرامىز.

باي بالاسى بايعا ۇقسايدى,

بايلانباعان تايعا ۇقسايدى, – دەگەن وسى. جالقاۋمىز.

بٸر كەم دٷنيە.

قىلىش پەن قالام

قىلىش ەل شاۋىپ, قازىنا قۇرايدى.

قالام قازىنا تاۋىپ, قايىر سۇرايدى.

مۇنى جٷسٸپ بالاساعۇن باياعىدا جازىپ كەتكەن. قالام ۇستاعان مٸسكٸندەر ەلٸ سونداي...

بٸر كەم دٷنيە.

جەكەشە كٶنە مە

ٶز پايداڭدى ويلاما,

ەل پايداسىن ويلا!

ٶز پايداڭ سونىڭ ٸشٸندە.

بٸراق بەرٸ سولاي ويلامايدى عوي.

بٸر كەم دٷنيە.

نە ٸستەۋ كەرەك

"سۇلۋ ەيەل العان ادام ٶمٸر بويى قاراۋىل بولىپ ٶتەدٸ. باي ەيەل العان ادام ٶمٸر بويى قۇل بولىپ ٶتەدٸ", – دەپتٸ بالاساعۇن بابامىز.

بٸر كەم دٷنيە.

شۇعىلانىڭ نازى

"... بٸراق كەيدە كٶڭٸلگە اۋىر الاتىن جاعدايلار دا بار. كەۋدەسٸن قۋانىش كەرنەپ, الىپ-ۇشىپ كەلگەن قانداستاردى ورىس تٸلٸن بٸلمەگەنٸ ٷشٸن كٸنەلاپ, كەيبٸر مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە دۇرىستاپ جاۋاپ تا بەرمەگەن سەتتەرٸ بولىپ جاتادى" (شۇعىلا, "استانا حابارى", 16. 12. 06 ج.).

كەيبٸر جەرلەردە شوشقا باقتىرىپ قورلايتىنىن قايتەرسٸڭ?!

بٸر كەم دٷنيە.

تاريح قاشان تٷزەلەدٸ

31 قاڭتار. پرەزيدەنت مەدەنيەت ورتالىعىندا "بايتاق دالا" اتتى كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ كٸرٸسپە, ەبٸش كەكٸلباي سٶيلەدٸ. ال ٶمٸربەك بايگەلدي : "قازاق تاريحى 500 جىلعا سىيمايدى. قازاق تاريحىن كەرەي مەن جەنٸبەكتەن باستاۋ وبال", – دەدٸ. ٶمەكەڭ ساق دەۋٸرٸن مەڭزەدٸ.

تاريحشى عالىمدار وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاق تاريحىن دۇرىستاپ, انىقتاپ جازا المايدى.

بٸر كەم دٷنيە.

تۋعان جەرٸڭ

تٸلشٸ مەنەن سۇرايدى:

– جۇرتتىڭ كٶبٸ قالادا تۇرادى. سٸز نەگە اۋىلدى اڭساي بەرەسٸز? – دەيدٸ.

مەن:

– ناۋرىزكٶك, قارلىعاش, ت. ب. قۇستار ەرتە كٶكتەمدە سوناۋ جەردٸڭ تٷبٸندەگٸ افريكادان بٸزدٸڭ ەلگە مىڭداعان شاقىرىم ۇشىپ جەتەدٸ. نەمەنە, سوندا افريكادا ۇيا سالاتىن جەر جوق پا? قۇس ەكەش قۇس تا تۋعان جەرٸنە جەر تٷبٸنەن ۇشىپ جەتەدٸ. ال مەن اداممىن عوي.

كەيبٸرەۋلەر تۋعان جەرٸنەن جەرٸسە, بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

تۇعىرىنا ساڭعىعان سۇڭقار وڭباس,

ٷيٸرٸنەن بەزٸنگەن تۇلپار وڭباس.

اداسقان قاز

قاتارىڭ سيرەگەن سايىن اداسقان قازداي بولاسىڭ.

ناعىز جەتٸمدٸك, شىن جالعىزدىق وسىلاي كەلەدٸ.

زور كەم دٷنيە وسى. ەيتپەسە, ٶسەر قايدا? جولداسبەك قايدا? كەڭەس قايدا? ەۋەسحان قايدا?

شىن شىعارما

"سوقىر مۋزىكانتتى" كٶپ جىلدان كەيٸن قايتا وقىپ بٸتٸردٸم. كٶزٸمنەن ساراڭ جاس شىعىپ, كٸرپٸگٸمە ٸلٸنٸپ قالدى.

جانىڭ جانناتتا بولسىن, جازۋشى كورولەنكو!

جازساڭ, وسىلاي جاز.

مارقۇم مٷسٸرەپحان تۋرالى مەن دە جازدىم. "جارامازان".

بٸراق مەنٸڭ ەڭگٸمەمدٸ وقىعان ادام جٷرەگٸ ەلجٸرەپ, كٶزٸنەن جاس شىعا قويا ما?

مەسەلە قايدا?

وبالى كٸمگە

جەر – ادامزاتتىڭ اناسى. سول جەردٸڭ ەلدٸ اسىرايتىن قۇنارلى قىرتىسى قانشا? ەگەر جەر شارىن داربىزدىڭ ٷلكەندٸگٸندەي دەسەك, سول داربىزدىڭ قابىعىنداعى جۇپ-جۇقا جاسىل نٸل قانشا بولسا, جەر قۇنارلىعى (گۋمۋس) دا سونداي جۇقا.

جازۋشى چيۆيليحيننٸڭ "زەمليا ۆ بەدە" دەگەن وچەركٸن وقىساڭ, جەر قۇنارىنىڭ قۇنىن تٷسٸنەسٸڭ. بٸردە چيۆيليحين تاۋلى التايداعى ورمانشى دوسىنىڭ ٷيٸنە تٷنەپ شىعادى. تاڭەرتەڭ دالاعا شىقسا, اينالا-تٶڭٸرەك قاپ-قارا تٷنەك. ورمانداعى اعاشتار دا قاپ-قارا.

– بۇل نە? – دەپ سۇرايدى جازۋشى ورمانشىدان.

– زەمليا ۆ بەدە, – دەيدٸ ورمانشى. – مىناۋ داۋىل كٶتەرگەن قازاقستان تىڭ جەرٸنٸڭ توپىراعى.

ەروزيياعا ۇشىراعان جەردٸڭ گۋمۋسىن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن 700 جىل كەرەك.

ەنە, جاپپاي جىرتىپ تاستاعان قازاق دالاسىنىڭ تىڭ "ەپوپەياسى".

قۇنارلى قىرتىسىنان ايرىلعان جەر – بەدەۋ. ەشتەڭە شىقپاي قالادى.

بۇل دا بٸر دەۋٸر.

بٸر كەم دٷنيە.

كٸم ساق

لۇقپان حاكٸمنەن سۇراپتى:

– ساقتىقتى كٸمنەن ٷيرەندٸڭ? – دەپ.

– سوقىرلاردان, – دەپتٸ لۇقپان حاكٸم.

مىڭبۇلاقتا مٷسٸرەپحان سوقىردى مارقۇم جولداسبەك ۇدايى قۇيرىعىنان تٷرتكٸلەپ ويناۋشى ەدٸ. سٸرە, قۇرداستار عوي.

بٸراق جولداسبەكتٸڭ كەلە جاتقانىن مٷسٸرەپحان الىستان سەزٸپ قويىپ, تاياعىن ىڭعايلاپ توسىپ تۇرادى. جولداسبەك جاقىنداي بەرگەندە تاياعىن دەل تيگٸزٸپ, جون ارقادان پەرٸپ كەپ جٸبەرەدٸ.

جوقاڭ بايعۇس قان-قاقساپ قالادى.

سوندا قۇداي كٸمدٸ كەم جاراتقان? جوقاڭدى ما, مٷسٸرەپحاندى ما?

جاندارىن جانناتتا قىلا گٶر, اللا!

اساتۋ

كٶنە تٷرiك سۇلتاندارىنىڭ سالتى:

ساراي اقىنىنىڭ ٶلەڭدەرi ۇناسا, اۋزى تولعانشا التىن تiللە اساتادى.

ۇناماسا, اۋزى تولعانشا جىلقىنىڭ تەزەگiن اساتادى.

قازiرگi اقىن-جازۋشىلارعا دا وسى ەدiستi قولدانسا, ەدەبيەت شىڭعا شىعار ەدi.

بiراق "ەرالاش" قوي.

بiر كەم دٷنيە.

تٷيەنٸ تٷگٸمەن

كٶنە مىسىردىڭ "مارقۇمدار كiتابىندا" مىنانداي جازۋلار بار ەكەن:

« – مەن اعىن سۋدى بٶگەمەدiم.

– مەن ەشكiمدi ٶلتiرگەن جوقپىن.

– مەن تارازىدان جەگەن جوقپىن.

– مەن ەلسiزدەردi جەبiرلەمەدiم.

–مەن ەشكiمنiڭ كٶز جاسىنا قالمادىم».

وسى ٶلشەممەن كەلگەندە, قازiر بiزدە قالاي?

مايلى سٷيەك

يتتٸ مايلى سٷيەكپەن ۇرساڭ, قىڭسىلامايدى.

كەيبٸر ادامدار دا سونداي.

وزبىرلار كٶبٸنەسە وسى ەدٸستٸ قولدانادى.

بٸر كەم دٷنيە.

قيسالاڭداي بەرەدٸ

تەڭٸردٸڭ قۇدٸرەتٸنە تاڭ قالاسىڭ. قۇدٸرەت ەلەمدٸ ەدٸل, ساعات تەتٸگٸندەي مٸنسٸز جاراتتى.

بەرٸ تەرتٸپتٸ: كٷن دە, اي دا, جەر دە تەك ٶز جولىمەن جٷرەدٸ. سانسىز جۇلدىزدار دا بەرٸ تۋرا جولمەن جٷرەدٸ.

ال ادامدار شە?

پايعامبارلار, ساحابالار, اسا بٸر دانىشپاندار بولماسا, كٶبٸسٸ قيسالاڭداي بەرەدٸ. بۇرالاڭ جولدارعا تٷسەدٸ. اداسادى, سٷرٸنەدٸ, قۇلايدى.

– ە, قۇداي, نە جازدىم?! – دەپ جىلايدى.

قۇداي جولىمەن جٷرسەڭ, جىلامايسىڭ.

بٸراق سونى ۇمىتا بەرەدٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

ازدىڭ ماڭدايى تار

جولدا ٶزiنەن ٷش ەسە ٷلكەن تەزەكتi دومالاتقان كٶڭ قوڭىزىن ەلدەنە باسىپ كەتiپتi. شىمالدار سوعان جابىلىپ جاتىر.

شىمال - قۇمىرسقانىڭ ەرگەجەيلiلەرi. مىڭى جينالىپ, قوڭىزدىڭ ٷلكەندiگiنە جەتپەيدi. بiراق مىڭى جينالىپ, ەلگi ٶلiكتi جىلجىتىپ بارادى. قايدا اپارادى? ەلدە ازىق قىلا ما? ەلدە ارۋلاپ, كٶمگiسi كەلە مە?

سiرە, ازىق شىعار. قۋ تاماق. ال ەلگi قوڭىزدىڭ ٶزi دە قۋ قۇلقىننىڭ قۇربانى بولعان.

دٷنيەنiڭ كەپيەتiنە قاراپ تۇرساڭ, تiرشiلiكتiڭ بەرi وسىنداي.

كٶپشiلiك ازشىلىقتى ايامايدى. تiپتi, جەڭiمپاز قۇبىلايدىڭ ٶزiن قىتايلار كەزiندە لەك-لەك تٷمەن ەسكەرiمەن تٷپ-تٷگەل جۇتىپ جiبەردi. جەڭiمپازداردىڭ ٶزi قىتايلانىپ كەتتi.

سوندا اقىرعى جەڭiمپاز كiم?

بۇل قاي سيپاتتى دٷنيە?

دار مەن داڭق

ٶلتiرۋ وڭاي. تiرiلتۋ قيىن. ستالين دەۋiرiندە نەبiر مارقاسقالار اتىلدى.

باس ايىپتاۋشى پروكۋرور ۆىشينسكيي.

سسسر جوعارعى سوتىنىڭ باستىعى ۆ.ۋلريح.

اتىلدى:

بۋحارين, رىكوۆ, حودجاەۆ, يكراموۆ, رىسقۇلوۆ, سەيفۋللين, مايلين, جانسٷگiروۆ, نۇرماقوۆ, ماعجان جۇماباەۆ... تاعى باسقا اسا iرi قايراتكەرلەر.

ستالين ٶلگەننەن كەيiن سولاردىڭ بەرiن اقتادى. اقتاعانى بىلاي تۇرسىن, ماقتادى.

بiراق ودان نە پايدا? مورالدىق, ادامگەرشiلiك جاعىنان پايدا بار شىعار.

بiراق زورلىقپەن ٶلتiرiلگەندەردi قايتىپ تiرiلتە المايسىڭ عوي.

بەلكiم, كiنەسiزدەن "كiنەلi" بولعانداردىڭ جاعدايى و دٷنيەدە جاقسى شىعار. بiراق جالعان دٷنيەگە قايتىپ ورالمايدى عوي.

مiنە, بۇل بiرەگەي كەم دٷنيە.

شىمشىق پەن ادام

تاڭەرتەڭ بالكونعا بٸر ۋىس تارى شاشىپ تاستاپ, ٸش جاقتان قاراپ تۇردىم.

ەۋەلٸ بٸر شىمشىق كەلٸپ قوندى دا, تارىلاردى ابايلاپ شۇقىپ كٶردٸ. كٶردٸ دە, شىر-پىر بولىپ شىقىلىقتاپ, ٶزٸنٸڭ تۋىستارىن شاقىرا باستادى.

بالكون لەزدە شىمشىقتارعا تولىپ كەتتٸ.

"ٶلە جەگەنشە, بٶلە جە" دەگەن وسى.

ال ايتالىق, ادامداردان ەلدەكٸم بٸر ساندىق التىن تاۋىپ السا, شىمشىق سيياقتى ٶز جاقىندارىن ايقايلاپ شاقىرىپ الىپ, بٶلٸسەر مە ەدٸ?

بۇل جٶنٸندە مارقۇم ورالحان بٶكەيدٸڭ بٸر ەدەمٸ ەڭگٸمەسٸ بار ەدٸ. ... كەدٸمگٸ دۋانا "اللاۋحۋ اح!" دەپ كەلە جاتىپ, جولدا بٸر دوربا التىن تاۋىپ الادى. ولجا تاپقانىن جۇرتقا جارييالاماق بولىپ:

– ۋا, جاراندار! – دەپ ايقايلايدى.

ۇدايى ايقايلاپ جٷرەتٸن دۋانانىڭ بۇل ايقايىنا ەشكٸم نازار اۋدارا قويمايدى. سوندا ول ٸشٸنەن سىبىرلاپ:

– التىن تاۋىپ الدىم! – دەپتٸ.

كٷنەدان پەك بولدى.

جالعان دٷنيەدە مۇنداي دا الدامپازدىق بولادى.

قىلمىستان - قىلمىس

ەلدە قىلمىستىڭ كٶبەيۋٸنە جوعارى-تٶمەندٸ جەمقورلار, پاراقورلار كٸنەلٸ. ولار قاراپايىم ادامداردىڭ نەسٸبەسٸن وزبىرلىقپەن جەپ قويعاندىقتان, ادال ازاماتتار امالسىز تٷرلٸ قىلمىسقا بارادى.

بٸر قىلمىس كەلەسٸ قىلمىستى تۋدىرادى.

بٸر كەم دٷنيە.

تۋىسقان قانداي

كٸسٸگە بٸرگە تۋىسپاۋ كەرەك. تۋىسقان سوڭ, سٶز قۋىسپاۋ كەرەك. سٶز قۋعان پەلەگە جولىعادى. جول قۋعان ولجاعا جولىعادى (ەيتەكە بي).

پەندەلەر بۇل اقىلدى تىڭدامايدى.

پەلەنٸڭ بەرٸ سودان.

اشۋ مەن اقىل

"اشۋ بار جەردە اقىل تۇرمايدى", – دەپتٸ تٶلە بي.

ادامداردىڭ كٶبٸ اشۋشاڭ. اقىل قايدان بولسىن.

بٸر كەم دٷنيە.

قىلتاناق

توقسان توعىز جاستاعى بريتانييا كورولەۆاسى ەليزاۆەتا ٸ بالىق اۋلاعاندى ۇناتادى ەكەن. بٸردە تاماعىنا قىلتاناق تۇرىپ قالادى. وپەراتسييا الدىندا كورولەۆا ايتتى دەيدٸ:

– تالاي بالىقتىڭ تاماعىنا قارماق سالىپ ەدٸم, ەندٸ بالىق مەنەن ٶشٸن الدى, – دەپتٸ.

پاتشا باسىمەن قاقالعانى ۇيات بولعان ەكەن.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

كٸم قارىزدار?

43-شٸ جىلعى قاھارلى قىس. ەسٸك الدىنداعى كٷلتٶبە. شىمشىقتار كٷلدەن تاماق ٸزدەيدٸ. كٷلدە قانداي تاماق بار?

شىمشىقتار اش. بٸز دە اشپىز.

كٷل ٷستٸنە قىل تۇزاق قويامىز. تۇزاققا تٷسكەن شىمشىقتى وتقا قاقتاپ جەيمٸز.

وبال. قازٸر كٷندە بالكونعا جەم شاشىپ تاستايمىن. شىمشىقتار, باياعىمدى كەشٸرە گٶر دەپ.

بٸراق سول شىمشىقتار بٸز توقىمداي جەرگە تارى ەككەندە جەپ قوياتىن.

سوندا كٸمنەن كٸم كەشٸرٸم سۇراۋ كەرەك?

بٸر اللا بٸلەدٸ.

كەۋسار جىر

باياعىدا اقىن دۋلات:

– كەۋدەمە قايعى تولعان سوڭ, كەۋسار جىرمەن جۋىنام, – دەپ جازىپ ەدٸ.

ال, كەۋسار جىرى جوقتار نە ٸستەيدٸ?

بٸر اللا بٸلەدٸ.

از سٶيلە, كٶپ تىڭدا

ادامدا بٸر اۋىز, ەكٸ قۇلاق بار. دەمەك, از سٶيلەپ, كٶپ تىڭدا دەگەن بەلگٸسٸ شىعار جاراتقاننىڭ.

بٸر اللاعا ايان.

وقىمايتىن باستىقتار

تاڭەرتەڭ ەمحانانىڭ الدىنا شىعىپ, اياق-قولىمدى ەربەڭدەتٸپ, زاريادكا جاساپ تۇر ەدٸم, قاسىما دومالاڭداعان كٸشكەنتاي كەمپٸر كەلدٸ:

– دۇرىس. قيمىلدا! – دەدٸ.

تانيتىن سيياقتىمىن. شىرامىتامىن. جىعا تانىمادىم. ٶزٸ اشىق, ەڭگٸمەشٸل ەكەن. كەزٸندە سوۆناركومنىڭ ورىنباسارى بولعانىن سەزدٸرتتٸ.

سوندا بارىپ ەسٸمە تٷسە كەتتٸ: زەۋرە سادۋاقاسقىزى وماروۆا.

– اياعىم اۋىرادى. جاس كەزٸمدە سوناۋ دنەپردٸڭ سۋىن كەشتٸم. قاراعاندى شاحتالارىنىڭ استىنا تٷستٸم… – دەپ قولىنداعى تاياعىمەن سيراقتارىن تٷرتكٸلەپ قويدى.

سەنٸڭ “داتتارىڭدى” كامالعا جازعان حاتتارىڭدى قالدىرماي وقيمىن. تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى جازعان رومانىڭدى تٷگەل وقىدىم, – دەدٸ.

ال قازٸرگٸ باستىقتار وقىمايدى.

بٸر كەم دٷنيە.

بٷلٸك نەدەن

ادامنىڭ جٷرەگٸنەن وت كٶرٸنٸپ تۇراتىن بولسا…

جاقسى ادامدٸكٸ جۇلدىزداي جارقىراپ تۇرسا…

جامان ادامدٸكٸ كٷڭگٸرت, قارايىپ تۇرسا…

سوندا ايىرۋ وڭاي بولار ەدٸ.

جاقسىعا جاقىندار ەدٸڭ, جامانعا جولاماس ەدٸڭ.

ٶكٸنٸش: ونداي بەلگٸ جوق. تانۋ قيىن.

دٷنيە سودان بٷلٸكشٸل.

جالعىزدىق جامان

جاسىڭ ۇلعايعان سايىن قۇربى-قۇرداس, قاتارىڭ كەمي باستايدى.

ٶز قاتارىڭ بولماسا تويعا بارما دەگەن.

«1950 جىلى مەكتەپتٸ مەنٸمەن بٸرگە بٸتٸرگەندەردەن كٸمدەر بار?» – دەپ سۇراستىرسام… كٶبٸ جوق. ساقال-شاشى اپپاق قۋداي بولىپ ەبدٸۋەلٸ داناەۆ, تٶبە شاشى تٷسٸپ قالعان يساتاي ٷمبەتباەۆ جٷر. ماحان مولدا, بوزكٶز ماناپ…

ەبدٸۋەلٸ كٷمٸس مەدالمەن بٸتٸرگەن. لەنينگراد تەمٸرجول ينستيتۋتىنىڭ تٷلەگٸ. كٶپ جىل جامبىل تەمٸرجولىنىڭ باستىعى بولدى. قازٸر دە ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرەدٸ.

سونىڭ بارىنا دا شٷكٸر.

مەكتەپتٸ بٸرگە بٸتٸرگەن قاراتاي تۇرىسوۆ ەدٸ. كٶپ جىل قاتار جٷردٸك.

سوڭعى جىلدارى پارلامەنتتە دەپۋتات بولىپ, بٸرگە وتىردىق. جەتپٸسكە تولار-تولماس دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتتٸ.

تاراز شاھارىندا سول 1950 جىلى مەكتەپتٸ بٸتٸرگەندەر سۋرەتٸنە قاراپ وتىرىپ:

– اپىراي, مەن ەلٸ تٸرٸ جٷرمٸن, ە, – دەپ قويامىن. – مٷمكٸن, اللا مەنٸڭ قيياناتتان قىرىققا جەتپەي قايتىس بولعان ەكەمنٸڭ جاساماعان جاسىن ماعان قوسقان شىعار?

بٸر اللا ٶزٸ بٸلەدٸ.

دەگەنمەن, جالعىزدىق جامان.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

مەڭگٸلٸك ەشنەرسە جوق

“ەگەمەن قازاقستان” رەداكتسيياسى زەينەتكەر مەنٸ شولۋشى قىزمەتٸنە الدى. كەيبٸرەۋلەرگە كٷلكٸ: كەشەگٸ باس رەداكتور بٷگٸن سول رەداكتسييانىڭ بوساعا جاعىندا وتىر.

ال, مەن ويلايمىن: زامانىندا وسى گازەتتٸڭ باس رەداكتورلارى بولعان سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, سەكەن سەيفۋللين, بەيٸمبەت مايلين, عابيت مٷسٸرەپوۆ سيياقتى الىپتار باسقارعان مەكەمەنٸڭ بوساعاسىندا وتىرساڭ دا جاراسادى.

مەڭگٸلٸك ەشنەرسە جوق.

مەڭگٸ تەك قۇداي عانا. “بٸر اللادان باسقانىڭ بەرٸ ٶزگەرمەك” (اباي).

كٸم ويلايدى?

قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى قازٸرگٸ تاڭدا ەڭ زەرۋ مەسەلەلەردٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸسٸ دەموگرافييا دەپ مويىنداعان جٶن.

بٸز كٷنبە-كٷنگٸ تٸرشٸلٸك قامىمەن ەۋرەمٸز. ول قاجەت. بۇل بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ قامى.

ال, ەرتەڭ نە بولارىنا كٶز سالساق, كٶڭٸلمەن بولجاساق جاعداي قانداي بولماق?

ۇلان-بايتاق قازاقستاندا نەبەرٸ 15 ميلليون حالىق تۇرادى. ونىڭ 8 ميلليونى قازاقتار دەپ جٷرمٸز.

حالقىمىزدىڭ ٶسٸمٸ تىم تٶمەن. بالا تۋۋ مٶلشەرٸ وسىلاي كەتە بەرسە, الداعى 10-20 جىلدا قازاق سانى كەمي بەرمەك.

بٸر كەزدە قازاق اۋىلىندا ەر وتباسىندا 10-12 بالا تاپقان “التىن القالى” انالار كٶپ بولدى. ولاردىڭ تٸزٸمٸ ۇدايى باسپاسٶز بەتتەرٸندە جارييالانىپ تۇردى.

قازٸر ونداي وڭ تٸزٸمدەر كٶرٸنبەي كەتٸپتٸ.

ال, دٷنيەدە جەرٸ باي, كەنٸ باي ەلگە يە ٶز ەلٸنەن تابىلماسا, جات جۇرتتىقتاردان تابىلا كەتەتٸنٸ ەجەلدەن بەلگٸلٸ.

سوندا دەموگرافييا اشارشىلىعىنان قالاي قۇتىلامىز?

ەرينە, ەر مەملەكەت ٶزٸنٸڭ كٶرپەسٸنە قاراي كٶسٸلەدٸ.

حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك كٷن كٶرٸسٸ مەز ەمەس ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. مەملەكەتتٸڭ تاقىر كەدەيلٸگٸنەن ەمەس, جەمقورلاردىڭ تويىمسىز جەمساۋىنا تٷسٸپ كەتكەندٸكتەن.

جەمقورلىق, پاراقورلىق جالپاق تٸلمەن ايتقاندا, كوررۋپتسييا زالالى حالىق ٶسٸمٸنە, ۇلت ٶسٸمٸنە گولوششەكين اشارشىلىعىنان كەم تٷسكەن جوق سيياقتى.

راس, مۇنىڭ بەرٸ تاياۋداعى ٶتكەن شاق. بٸراق ەلٸ تٷزەلە قويعان جوق.

دەگەنمەن, قانشا تالاپايعا تٷسكەنمەن, ەكونوميكا بٸرشاما تٷزەلە باستادى.

ەندەشە مەملەكەت ەندٸگٸ جەردە دەموگرافييانى دا مىقتاپ ويلايتىن مەزگٸلٸ جەتتٸ.

قازٸر ەيەلدەر زەينەتكە 58 جاستا شىعادى. ول قاي ۋاقىتتا بالا تۋىپ, قاي ۋاقىتتا ونى ٶسٸرٸپ, تەربيەلەي الادى?

ەندەشە 4-5 بالا تاپقان انانى ەڭبەكتەن بوساتىپ, زەينەتاقىسىن بەرەكەلٸ ەتٸپ تٶلەۋ كەرەك. ەر بالاعا جارىتىپ جەردەماقى بەرۋ قاجەت.

بۇل ٶتە جاۋاپتى, تاعدىرشەش پروبلەمانى پارلامەنت, پرەزيدەنت مىقتاپ قولعا السىن.

ەيتپەسە, وراسان كەم دٷنيە وسى بولادى.

جالعان دٷنيە

ارقانىڭ تاڭى اعارىپ اتقاندا, قۇدايدان جاقسىلىق تiلەپ جاتقاندا, قايران تiلەك كەرi كەتiپ, قاھارلى سۇپ-سۋىق حابار جەتتi: سۇم دٷنيەدەن جامپوز كامال ٶتتi.

قايران, كامال! بiز ەكەۋمiز بiر-بiرiمiزبەن حات جازىسىپ, بiر-بiرiمiزگە ۇدايى دا جاقسىلىق تiلەۋشi ەدiك. ەلدiڭ, قازاقتىڭ ارمانى مەن اڭسارىن ايتىپ, ول حاتتار "ەگەمەن قازاقستان" اتتى اعا گازەتتە جارييالانىپ جاتۋشى ەدi.

ەندi نە بولدى?

زاماننىڭ ديدارى مەن كەپيەتi تۋرالى سىرلارىمدى ەندi كiممەن بٶلiسەمiن?

سەن تىم اقكٶڭiل, ادال ەدiڭ عوي, كامال! قوعامدا بولىپ جاتقان تولايىم كەمشiلiكتەردi مەن اشىنا جازعاندا, سول قوعامداعى زەرەدەي جاقسىلىقتاردى تiزبەلەپ, ماعان باسۋ ايتۋشى ەدiڭ. زاماننىڭ, قوعامنىڭ الداعى كٷندەردە جاقسىلىققا, اقجارقىن كٷندەرگە جەتەتiنiن دەلەلدەپ, ۇدايى دا ٷمiت وتىن جانداندىراتىنسىڭ.

ەكەۋمiز بiر-بiرiمiزگە جازعان وسى حاتتار كەيiن, "ەلiم, ساعان ايتام, ەلباسى, سەن دە تىڭدا!" دەگەن اتپەن كiتاپ بولىپ شىعىپ, سول كiتاپ حالىقارالىق ابىرويلى سىيلىققا يە بولىپ ەدi.

كiم ەندi مەنiمەن سىر بٶلiسiپ, ارماندار, تiلەكتەر ايتىسىپ, كiم ەندi ماعان حات جازادى?

ەتتەڭ, دٷنيە... ەكەۋمiز جۇپ جازباي ۇلىتاۋعا بارىپ-قايتىپ جٷرەتiن زامان-اي...

سەن, كامال, وسى زاماننىڭ باۋبەك بۇلقىشەۆ اعاڭداي باتىرى ەرi قارا سٶزدiڭ اقىنى ەدiڭ. سوناۋ ٶتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان بەرi جۇپ جازباي, جۇپ جازساق تا, كٶز جازباي, قاتار كەلە جاتقان بiر جىلدىڭ تٶلدەرi ەدiك.

جاتقان جەرiڭ جەننات بولسىن! اللاھۋ-تاعالا و دٷنيە قىزىعىن بەرسiن, قاناتتاس, قالامداس اسىل دوس!

سەنسiز دٷنيە – بiر كەم دٷنيە.

مەكتەپتٸڭ تۇعىرتاسى

ۇلتتىق كەڭەس جينالىسىندا: بiلiم تۇجىرىمداماسىن تالقىلاۋ.

پرەزيدەنت رەزيدەنتسيياسى.

مەن:

– «بايقوڭىر قورلىعى. بايقوڭىر نامىسى دەگەن ۇعىم تۋدى. ۋنيزيتەلنىي ي وسكوربيتەلنىي بايقوڭىر.

بايقوڭىردى ٶزiمiز يگەرە المايدى ەكەنبiز, تەتiگiن, تەحنيكاسىن بiلمەيدi ەكەنبiز. بۇعان بiلiمiمiز جەتپەيدi ەكەن. ەندەشە, نەسiنە كەكiرەيەمiز?!

اۋىل مەكتەبi. باستاۋىش مەكتەپ. تۇعىرتاسى مىقتى بولسا, ٷي قۇلامايدى. باستاۋىش مەكتەپتە تۇعىرتاس جوق. بار بەلە سودان.

باستاۋىش مەكتەپ – ۋىز. ۋىز ورنىنا – كٶكشالاپ.

مۇعالiم قايىرشى. ودان بەدەل بولا ما? قارجى جوق دەيدi.

بيۋدجەت سالىقتان تۇرادى. ال بيۋدجەتكە مۇنايدان مۇنشا, مىستان مۇنشا, حرومنان, موليبدەن, بوكسيتتەن مۇنشا تٷسەدi دەگەن ستاتيا بار ما? جوق!

قازاقستان قايىرشى بولاتىنداي سورلى ەمەس. ونى سونداي بولۋعا مەجبٷر ەتتi.

ۇلى ۇرلىق دەۋiرi. سٶز بiتتi».

ەبiش كەكiلباەۆ قولدادى. "بايكونۋرسكيي سيندروم", – دەدi. (6.08.1995 ج)

بۇل قاي, قانداي كەم دٷنيە?!

ابىلايدىڭ تٷسٸندەي...

باتىردان – بارىمتاشى,

بارىمتاشىدان – ۇرى,

ۇرىدان – قارى,

قارىدان بەرٸ تۋادى.

ەسٸرەسە سوڭعىسى كٶپ.

بٸر كەم دٷنيە.

زامانبەكتٸڭ 54 پەتەرٸ

تٷن ٸشٸندە “ەلتٸنجالدى” قايتالاپ وقىپ جاتقاندا زامانبەك نۇرقادٸلوۆ تەلەفون سوقتى.

– كەشە سٸزدٸ تەلەۆيزوردان كٶرٸپ, سەلەم بەرٸپ قويايىن دەپ ەدٸم, – دەيدٸ.

– ەسكە العانىڭا راحمەت. ەكەۋمٸز ەلگە راحمەتٸ جوق جاقسىلىق جاسادىق. اللادان قايتسىن.

راديو, تەلەۆيدەنيەگە بٸردەن بەرگەن 54 پەتەرلٸ ٷي ەدٸ. سول ٷشٸن جازالاندىق…(6.08.1995 ج.)

سٶيتكەن زامانبەك جاۋىز كەزەڭنٸڭ قۇربانى بولىپ كەتتٸ.

اللا و دٷنيەسٸن بەرسٸن! جاۋىزداردىڭ جازاسىن بەرسٸن!

ايۋان ارتىق

باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ كەڭسايداعى ەسكەرتكٸشٸ تونالدى. مىسپەن قاپتالعان شينەلٸن “شەشٸپ” ەكەتٸپتٸ. مىس قىمبات.

ادام – ادام بولۋدان قالدى.

ايۋان ارتىق. ول زيراتتى تونامايدى.

بٸر كەم دٷنيە. (21.08.1995 ج.)

ەشكٸنٸڭ توڭعان مايى

رەسپۋبليكا سارايىندا ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان سالتانات اشىلاردا ەلباسى ماعان:

– حالٸڭٸز قالاي? – دەدٸ.

– بٸردە جىلقىنىڭ قىسىر تايىن جەپ, بٸردە ەشكٸنٸڭ توڭعان مايىن جەپ جٷرٸپ جاتىرمىز. راحمەت!

بٸر كەم دٷنيە.

وپاسىز التىن

جٷز جاساعان تەرەكتi ارقالاپ, بالتالاپ جاتىپ الىپ كەتكەن. تومارى قالىپ قويعان. كەدەي كەمپiر ساماۋرىنعا دەپ, كٷندە بارىپ, توماردى شەتiنەن كەمiرە بەرەدi.

بiر كٷنi بالتاسى تاسقا تيگەندەي بولدى. قازىپ قاراسا, شاعىن ساندىق ەكەن. اشىپ كٶرiپ ەدi, iشiنەن كيiزگە وراعان التى كيلو التىن شىعادى. ميليتسيياعا حابارلايدى. ٶكiمەت كەمپiرگە التىن قۇنىنىڭ 25 پروتسەنتiن بەرەدi. بالاسى ۇرسادى:

– بالام-اۋ, وسىعان دا شٷكiر دە. و باستا ٶز يەسiنە وپا قىلماعان التىن عوي. وسىعان دا قاناعات. قاناعات قارىن تويعىزار. قاناعاتسىز جالعىز اتىن سويعىزار. ساعان قاتىن الىپ بەرۋگە وسى دا جەتەدi, – دەپتi كەمپiر.

بالاسى دٷرديگەنiن قويماپتى.

بiر كەم دٷنيە.

باس پەن مۇرىن تالاسى

پانفيلوۆ پاركٸنە تاڭەرتەڭ شىعاتىندار “جالاڭتاس” كومانداسى دەپ اتالادى. سونىڭ بٸر مٷشەسٸ بەك توعىسباەۆ:

– سٸزدٸڭ مۇرنىڭىزدان مەنٸڭ مۇرنىم ٷلكەن, – دەپ ماقتاندى.

– ەتتەڭ, مۇرنىڭ ٷلكەن بولعانشا, باسىڭ ٷلكەن بولساشى, – دەيمٸن مەن. – مىسالى, پلاتون تايپاق بولعان. باسى ٷلكەن ەكەن. بٸراق پلاتون (تايپاق دەگەن سٶز) تايپاق دەپ تاريح ونى مەنسٸنبەي قويعان جوق.

بەكە, قۇدايدان مۇرىن ەمەس, باس تٸلەگەن جاقسى (31. 05. 1995 ج.).

قايران بەك! (سوۆحوزبەك) دٷنيەدەن و دا ٶتتٸ. قۇداي وعان شوڭ مۇرىن بەرگەنشە, ۇزاق ٶمٸر بەرگەندە جاقسى بولاتىن ەدٸ…

بٸر كەم دٷنيە.

شىن سٶز اسپاندا

جۇلدىزدار – اسپانداعى جازۋلار. قۇدٸرەتتٸڭ جازۋى. نە جازعانىن تٷسٸنبەيمٸز. تٷسٸنسەك, وقي الساق, الباستىلار الاستالىپ, شىن ادام بولار ەدٸك.

قۇدٸرەتتٸڭ شىن سٶزٸ اسپاندا.

بٸز تٷسٸنبەيمٸز. بٸر كەم دٷنيە…

كٸمدٸكٸ دۇرىس

مەن پرەزيدەنتكە:

– بابالارىمىز جٷزدەگەن جىلدار بويى قىزعىشتاي قورعاپ, ۇرپاعىم ٷشٸن دەپ ساقتاپ كەلگەن جەردٸ ساتۋ قالاي بولادى?

پرەزيدەنت ماعان:

– ساتساق, ول جەردٸ بٸرەۋ قابىنا سالىپ, توپىراقتى ارقالاپ كەتپەيدٸ عوي. جەر قالادى! (1994 ج.)

اقىرى جەردٸ ساتۋ تۋرالى زاڭ شىقتى.

بايلار بايي تٷستٸ.

نە بولارىن قۇداي بٸلەدٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

تۇمار-يٸس

وتىرىپ-وتىرىپ, ٶمەكەمە (ٶمٸربەك بايگەلديگە) تەلەفون سوعايىن. مىڭ بولعىر ورنىندا وتىر ەكەن.

– ٶمەكە, ورازاڭىز قابىل بولسىن! مەن ەسكٸ جازبالارىمدى اقتارىپ وتىرىپ, ماناستىڭ 1000 جىلدىعىن تاۋىپ الدىم. ەسٸڭدە مە سول توي?

ٶمٸربەك:

– ەسٸمدە. تارازدان 170 ٷي اپارىپ تٸككەنبٸز.

– ەپ بەرەكەلدە-ە-ە! ال, سوندا دەيمٸن-اۋ, بٸزدە ماناس تۇلعالى قايراتكەر بولماعان با? ەلگٸ كيردٸڭ باسىن كەسٸپ الىپ, قان تولتىرعان مەسكە سول باستى سالىپ: – “كير! ٸزدەگەنٸڭ قان ەدٸ, ٸش ەندٸ تويعانىڭشا!” – دەيتٸن بٸزدٸڭ تۇمار انامىز ەمەس پە?

ٶمٸربەك: – تۇمار-يٸس

مەن: – ە, ەۋروپالىقتاردىڭ توميريس دەپ جٷرگەنٸ سول ەكەن عوي. ال ەندٸ سودان بەرٸ قانشا جىل?

– 2500 جىل.

– ماناس ونىڭ قاسىندا بالا ەكەن عوي.

– سوندا دەيمٸن-اۋ, تۇمار-يٸس انامىزدىڭ 2500 جىلدىعىن بٸز نەگە اتامايمىز? مۇنى بٸلەتٸن تاريحشىلار جوق پا?

– جوق.

– بۇدان مىڭداعان جىل بۇرىن گرەكتەردەن شىققان گەرودوت بولماسا, تۇمار-يٸس انامىزدان حابارسىز قالاتىن ەكەنبٸز عوي.

– سولاي. تۇمار-يٸس اناڭ ٶز الدىنا. زارينا اپاڭدى ايتساڭشى.

– ەندەشە نەگە جازبايسىڭ, ويباي?!

– ەرتەڭ كەل, سٶيلەسەيٸك.

– قۇپ بولادى, ماقۇل.

* * *

سوندا دەيمٸن-اۋ, بۇرىن بەيشارا قازاق زييالىسى دەگەنٸ قازاقتىڭ تاريحىن 1917 جىلعى ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنان باستاۋشى ەدٸ. ەندٸگٸ قول جەتكٸزگەنٸ حV عاسىرداعى كەرەي مەن ەز جەنٸبەك قۇرعان قازاق حاندىعى. ودان ارىعا قۇلاشى جەتپەگەن.

ال, ٶمەكەمنٸڭ قۇلاش سٸلتەسٸ مىناۋ… كەسٸبي تاريحشىلار جولدا قالدى.

عىلىمداعى, تاريحتاعى بٸر كەم دٷنيە. زور كەم دٷنيە.

ىقتييات بول!

1972 جىلدىڭ جازى ەدٸ. جازۋشىلار وداعىنىڭ باستىعى ەنۋار ەلٸمجانوۆ ەڭبەك تاقىرىبىنا ارنالعان پلەنۋمدى اشتى.

ول پلەنۋمعا ەڭبەك ارداگەرلەرٸ شاقىرىلدى.

كەيبٸرەۋلەر كٶسٸلە سٶيلەپ, كٶپ مىلجىڭدادى. سوندا قالاي سٶيلەۋدٸڭ ٷلگٸسٸن اتاقتى كٷرٸششٸ ىبىراي جاقاەۆ كٶرسەتتٸ-اۋ, جارىقتىق.

قويشى تاياعىنا,

ديحان كەتپەنٸنە,

جازۋشى قالامىنا

ىقتييات بولسىن!

بار ايتقانى وسى-اق.

زال كٷڭٸرەنتە ۇزاق قول سوقتى.

ەزبە مىلجىڭدارعا – شاپالاق!

بٸراق ىبىراي جاقاەۆتار ٸلۋدە بٸرەۋ عوي.

بٸر كەم دٷنيە.

«ۇلتشىلداردىڭ ۇلتشىلى»

«كاراۆان» دەگەن گازەت مەنٸ «ۇلتشىلداردىڭ ۇلتشىلى» دەپ جازدى.

«قازاقستان حالقى» دەگەنگە قارسى دەپتٸ. تالاي ايتتىم: «ٶزبەكستان حالقى» دەگەن حالىق جوق, «ٶزبەك» دەگەن حالىق بار, «تاتارستان حالقى» دەگەن حالىق جوق, «تاتار» دەگەن حالىق بار, ت.ب.

سول سيياقتى «قازاقستان حالقى» دەگەن حالىق جوق. «قازاق» دەگەن حالىق بار. ەندەشە «بٸز, قازاق حالقى جەنە قازاقستاندى مەكەندەيتٸن باسقا حالىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ نەمەسە دياسپورا» (1993 ج.).

ايدان انىق شىندىقتى بۇرمالايتىن توڭمويىندارعا نە دەرسٸڭ.

بٸر كەم دٷنيە.

حالىق قالاي كٶبەيەدٸ?

شاڭىراق بولماسا,

شارانا دا بولمايدى.

قۇس ۇيا سالماسا,

بالاپان شىعارمايدى.

قالادا ٷي-جايدىڭ جوعىنان مىڭداعان بويداقتار سابىلىپ جٷر. كٶبٸسٸ سٷر بولدى.

قىزدار كەرٸ اتانىپ بارا جاتقان سوڭ: «كەرٸ قىز باي تاڭدامايدى», دەگەننٸڭ كەرٸ بويىنشا شەت جۇرتتىقتارعا كەتٸپ جاتىر.

قازاقتىڭ سانى سودان دا ۇلان-عايىر جەرٸنە ساي ەمەس.

سودان دا ايداھار مەن ايۋدىڭ ورتاسىندا وتىرعان كٶجەك سيياقتىمىز.

«از حالىقتىڭ ماڭدايىندا باق تۇرمايدى» دەۋشٸ ەدٸ.

بٸر اللا قاشانعى جار بولادى.

بٸر كەم دٷنيە.

توزاقتان قۇتىلمايتىندار

«پارانى بەرەتٸندەر دە, ونى الاتىندار دا توزاققا بارادى». (حاديستەن).

ەسٸرەسە قازٸرگٸ پاراقورلاردى تٷگەل جازالاسا, توزاققا سىيماي, ورىن تابىلماي, بەلە بولا ما, قايدام...

بٸر كەم دٷنيە.

كەسەپات نەدەن?

شاقىرعان جەردەن قالماڭدار.

شاقىرماسا – بارماڭدار.

ٶزٸ بولعان جٸگٸتتٸڭ

اياعىنان شالماڭدار!

(مىڭبۇلاقتان شىققان جۇمابەك اقىن)

جوعارىلاپ بارا جاتقان ادامنىڭ ەتەگٸنەن تارتىپ, كەدەرگٸ جاسايتىندار, كٶرە المايتىندار الدىمەن ٶز اعايىنىڭ ەمەس پە? ٶز جۇرتىڭ كٷنشٸل, قايىن جۇرتىڭ سىنشىل. شىن جاناشىر ناعاشى جۇرت, – دەيدٸ. كٸم بٸلەدٸ, راس شىعار.

بٸر كەم دٷنيە.

ادال مەن ارامنىڭ تارازىسى

(مەشiتتە ايتىلعان ۋاعىز)

بiر كەدەي پەندە جالعىز سيىرىن ساۋىپ, سونىڭ سٷتiن ساتىپ دينار اقشا جينايدى ەكەن. بiر قالتا دينار جيناعان ەلگi كiسi كەمەگە مiنiپ, بiر جاعدايمەن جولعا شىعادى.

كەمەدە كەلە جاتىپ ۇيىقتاپ كەتەدi. سوندا بiر مايمىل ونىڭ دينار سالعان قالتاسىن ۇرلاپ الىپ, كەمە جەلكەنiنiڭ ۇشار باسىنا شىعىپ كەتەدi.

جولاۋشى ويانىپ, ارى-بەرi قاراسا, دينار سالعان قالتا جوق! ارى iزدەيدi, بەرi iزدەيدi. اقىرى جەلكەننiڭ ۇشار باسىندا وتىرعان مايمىلدى كٶرەدi.

قاراسا, مايمىل بiر ديناردى الىپ مۇنىڭ قولىنا لاقتىرادى. كەلەسi ديناردى الىپ تەڭiزگە لاقتىرادى. سٶيتە-سٶيتە قالتانى بوساتادى.

مەنiسi: ەلگi مiسكiن سيىرىن ساۋىپ, سٷتiن ساتاردا ازداپ سۋ قوسادى ەكەن. يەسiنە لاقتىرعان دينار – ادالدان. تەڭiزگە لاقتىرعان دينار – ارامنان. ياعني سۋدىڭ ٷلەسi – سۋعا, سٷتتiڭ ٷلەسi – يەسiنە.

ەر زاماندا ادال مەن ارامنىڭ اراسىن انىقتاپ تۇراتىن وسىنداي تارازى بولسا عوي, شiركiن.

بiراق ونداي قۇرال جوق قوي...

بiر كەم دٷنيە.

عارىشتاعى اقىل-وي

بٸزدٸڭ تالاس الاتاۋىندا (تەڭٸرتاۋ) ماناس اتتى شىڭ بار.

قىرعىزدا ماناس باتىر بار.

ٶتكەن عاسىردىڭ اياعىندا ماناس باتىردىڭ 1000 جىلدىعى تويلاندى.

استانا شاھارىندا ماناس ەسٸمدٸ ٷلكەن كٶشە بار.

سوندا بۇل ەسٸم نە ماعىنا بەرەدٸ ەكەن?

كٸتاپتا: “كوسميچەسكيي رازۋم – ماناس”, دەيدٸ. ياعني عارىشتىڭ اقىل-ويى.

دەمەك جاراتقان قۇدٸرەتتٸڭ شەكسٸز اقىل-ويى, قاپ-قارا قاراڭعى تٷندە قاپ-قارا تاقتايدىڭ ٷستٸندە جورعالاپ بارا جاتقان قاپ-قارا قۇمىرسقانى كٶرٸپ وتىراتىن كٶزٸ بار, سىبىرلاعانىڭدى ەستيتٸن قۇلاعى بار جاساعان يەم شىعار.

اقيقاتىن بٸلمەيمٸز.

بٸر كەم دٷنيە.

قايدا

تۇرار رىسقۇلوۆ 1938 جىلى اتىلدى دەپ جازىلاتىن. قابiرi موسكۆا تٷبiندەگi بۋتوۆا دەگەن دەرەۆنياداعى زيراتتا دەيتۇعىن. بiراق كەيiن iزدەۋشiلەر سول بۋتوۆادان تاپپادى.

كەيبiر باسىلىمدار تۇراردىڭ ٶلگەن جىلى «1943» دەپ جٷر.

تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى "سلۋجەنيە نارودۋ" اتتى قوماقتى كiتاپ جازعان موسكۆالىق پروفەسسور ۆ.م.ۋستينوۆ: – ٶتە قۇپييا قۇجاتتار بار. ول تەك گەنسەكتiڭ رۇقساتىمەن عانا كٶرسەتiلەدi. بiر سٶز بار: تۇرار رىسقۇلوۆ سولتٷستiك قازاقستاندا ٶلگەن, – دەيدi-داعى, سىبىرلاپ: – اشتان ٶلگەن, 1943 جىلى, – دەيدi.

«اقىر بايدىڭ بالاسى اشتان ٶلگەن». تۇرار, ميلليونداردى ستاليندiك-گولوششەكيندiك اشتىق اجالىنان (گەنوتسيد) ارپالىسا اراشالاعان تۇرار رىسقۇلوۆ اقىر سوڭىندا ٶزi اشتان ٶلگەن?! ەدiلەت قايدا, اتاسىنا نەلەت!

تىم بولماسا مولاسى دا جوق.

شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن وسى ۋاقىتقا دەيiن تولىپ جاتقان زەرتتەۋشiلەر تابا الماي كەلەدi.

ال حالىقتى اشتىق قىرعىننان ساقتاپ قالعان رىسقۇلوۆتىڭ مولاسىن كiم iزدەيدi?!

بiر كەم دٷنيە.

سالاۋاتتىڭ ارمانى

سالاۋات نەشە جاسىندا,

جاسىل كەمشات بٶركٸ باسىندا.

دۇشپاندى قىرعان سول سالاۋات

اق ەدٸل, ورال تاسىندا.

(باشقۇرت حالىق جىرى)

باياعىدا پاتشا پۋگاچەۆ كٶتەرٸلٸسٸن باسىپ, ونىڭ باسىن دٶڭبەكتە شاۋىپ تاستادى عوي.

پۋگاچەۆتٸڭ باس كٶمەكشٸسٸ, باس ساردارى سالاۋات جولاي بالاسى دا قولعا تٷسكەن. پاتشا ەسكەرٸن ويسىراتا قىرعان سالاۋاتتى ٶلٸم جازاسىنا كەسۋگە كٶزٸ قيماي, ەيەل پاتشا ەستونييانىڭ ار جاعىنداعى, بالتىق تەڭٸزٸندەگٸ پالديسك دەگەن ارالعا ايداتىپ جٸبەرگەن (ەكەسٸ جولايمەن بٸرگە).

سول ارالدا سالاۋات ٶلە-ٶلگەنشە (اياق-قولى كٸسەندەۋلٸ) تاس تاسىپ, شۆەدتەردٸڭ شابۋىلىنان ساقتايتىن قامال سوقتى.

ەرٸ جاس, ەرٸ كٶركەم, ەرٸ اقىن سالاۋاتتىڭ سوندا تۋعان جەرٸن, ورال تاۋىن, اق ەدٸلٸن اڭساپ شىعارعان جىرلارىن باس قاسقىر (باشقۇرت) ەلٸ وسى كٷنگە دەيٸن سٷيٸپ ايتادى.

قايتار ەدٸم, جولىم جوق,

سۋلار بۋعان مەنٸڭ جولىمدى.

جۇلدىزداردان كٶپٸر سالار ەدٸم,

بۇعاۋلادى تاعدىر قولىمدى...

پۋگاچەۆتان گەنەرال اتاعىن العان, اسا دارىندى قولباسشى, سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلىنىڭ قۇلجاسى – سالاۋات ارمانىنا جەتە الماي, تۋعان جەردەن الىستا, بالتىق تەڭٸزٸندەگٸ ارالدا مەڭگٸ قالدى.

بٸر كەم دٷنيە دەگەن وسى دا.

تۋعان حالقى قانشا زامان ٶتسە دە وسى كٷنگە دەيٸن:

جايلاۋدا جٷرگەن جىلقىنىڭ

الاسى كٶپ تە, بوزى جوق.

دۇشپاندى قىرعان سول سالاۋات,

اتى قايتتى, ٶزٸ جوق... –

دەپ جىرعا قوسىپ, جوقتاۋ ايتقانداي بولادى.

شىن بٸر كەم دٷنيە.

كەستەلٸ قالتا

الماتىداعى قوناەۆ ەسكەرتكٸشٸن اينالدىرا سكامەيكالار قويىلعان. عابەڭ (مٷسٸرەپوۆ) سول جەردە دەمالىپ وتىرادى. كەيدە مەن قاسىنا بارىپ وتىرامىن. عابەڭ «كوسموس» دەگەن سيگارەتتٸ تۇتاتا باستايدى.

مەن:

– بۇل تەمەكٸنٸ قاي ۋاقىتتان باستادىڭىز? – دەپ سۇرايمىن.

سٸرە, 18 جاستان, – دەيدٸ. – بٸر قىز ماعان مونشاقتاپ, كەستەلەگەن كيسەت

(قالتا) تٸگٸپ سىيلادى. كيسەتتٸ قالتاعا بوس سالىپ جٷرمەيسٸڭ. ساراتوۆ ماحوركاسىن تولتىرىپ, جۇقا شىلىم قاعاز ساتىپ الىپ, سوعان وراپ, «كوزيا نوجكا» جاساپ تارتامىن. تٷتٸندٸ ٸشكە تارتپايمىن. قوس تاناۋدان تٷتٸندٸ جارىستىرا شىعارساڭ, قىزدار قىزىعاتىن سيياقتى.

ەنە, بۇل «دوس» سودان باستالعان.

بۇل كەزدە عابەڭ 84 جاستا ەدٸ.

ال تەمەكٸنٸ 18 جاستا باستاسا, شىنىندا دا «ەسكٸ دوس» بولعان.

بٸراق بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

مەن:

– ٶكپەگە زييان شىعار, – دەپ ەدٸم.

ول:

– ىستالعان ەت كٶپكە شىداي ما, ەلدە جاس ەت كٶپكە شىداي ما? – دەدٸ.

بٸر جىلدان كەيٸن, 85-تە قايتتى.

«قالامگەردە»

مىڭ دا توعىز جٷز جەتپٸس جىلدىڭ ون بٸرٸنشٸ قازانى ەدٸ.

عابەڭ (مٷسٸرەپوۆ) ماعان اقشا بەرٸپ, بٸر شٶلمەك كونياك الدىرتتى.

– قازٸر شەكٸر ەبەن دەگەن شال كەلەدٸ. ٶزٸ دەستٷرلٸ حالىق اقىنى, فيلوسوف اقىن, – دەدٸ عابەڭ. – سەمەيدەن...

كەشٸكپەي شەكٸر اقىن كەلدٸ. باسىندا دٶڭگەلەك قۇندىز بٶرٸك. ساقالى اپپاق. قولىندا تاياق.

شاعىن ستول باسىندا ٷشەۋٸمٸز وتىرمىز. سٶزدٸ شەكٸر اقىن باستادى. عابەڭە قاراتا:

– سەنٸ بٸر كٶرسەم دەپ ەدٸم. باسقا ارىزىم جوق. جاسىم سەكسەن ەكٸدە. قۇجات بويىنشا – جەتپٸس التى, – دەدٸ شەكٸر اقىن.

– ە, كەلەسٸ جىلى مەن دە جەتپٸس بەسكە كەلەمٸن. مەنەن بٸر جاس ٷلكەن بولا عوي. كٸسٸنٸڭ جاسىن تۋعان كٷنٸمەن ەمەس, قاي شاقتا, قانداي قايراتتا, سوعان قاراپ ەسەپتەۋ كەرەك, – دەدٸ عابەڭ.

سول جەتپٸس بەسكە مەن (ش. م.) بيىل (2007 ج. 28 قىركٷيەك) كەلدٸم. شەكٸر اقىن مەن عابيت مٷسٸرەپوۆ و دٷنيەلٸك بولعالى قاي زامان...

– جاستى قايراتىڭا قاراپ ەسەپتە, – دەپ ەدٸ عابەڭ. كٸم بٸلەدٸ...

بەرٸبٸر بٸر كەم دٷنيە.

تالانت ساتىلمايدى

– بەرٸن دە ساتىپ الۋعا بولادى, – دەدٸ عابەڭ بٸر جولى. –

اقشاڭ بولسا قالتاڭدا,

تالتاڭداساڭ – تالتاڭدا!

بەرٸن دە – اتاقتى دا, ار-ۇياتتى دا, ەيەلدٸڭ ماحابباتىن دا...

ال بٸراق تالانتتى ساتىپ الا المايسىڭ. ەشقاشاندا. تالانتتى ادام بەرمەيدٸ, قۇداي بەرەدٸ.

بٸزدٸڭ سويۋزدىڭ (جازۋشىلار وداعىن ايتادى. – ش. م) ەسٸگٸ ايقارا اشىق: حالتۋراعا دا, دارىنسىز سٷمەلەكتەرگە دە. «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدٸ» دەگەن سول. بٸلدٸڭ بە?

مەن, ەرينە, بٸلەمٸن.

بۇل دا بٸر كەم دٷنيە.

... قازٸرگٸ جازۋشىلار وداعى – بٸزدٸڭ مىڭبۇلاقتىڭ ەگٸس دالاسىنداي: ەككەن ارپا-بيداي ارامشٶپتٸڭ, ەسەكمييانىڭ, كەكٸرەنٸڭ اراسىنان كٶرٸنبەيدٸ.

جەتپٸس بەس

وسىدان بٸراز جىل بۇرىن ەيگٸلٸ ەدەبيەتشٸ, سىنشى, ٷلكەن عالىم شەرييازدان ەلەۋكەنوۆ 70 جاسقا تولىپ, الماتىداعى عالىمدار ٷيٸندە مەرەيتويى ٶتكەندە ٶزٸ ايتىپ ەدٸ.

– جەتپٸس دەگەن ەكٸ سٶزدەن تۇرادى: «جەت», «پٸس» دەگەن, – دەپ ەدٸ.

ال مەن بولسام, جەتپٸس بەستٸ تويلاپ تاستادىم. ەندٸ سول ەلەۋكەنوۆ ايتقان سٶز ەسٸمە تٷسە بەرەدٸ. «جەت» دەگەنٸ دۇرىس-اق. «پٸس» دەگەنٸ... قاتەرلٸ. پٸسٸپ تۇرعان جەمٸستٸ ەركٸم-اق جەپ قويعىسى كەلەدٸ. ەسٸرەسە, جاۋىز تورعاي شوقىپ-شوقىپ جەرگە تٷسٸرەدٸ. جاقسى ەمەس, ۋىلجىپ پٸسكەن شاقتا ٶزٸ-اق ٷزٸلٸپ تٷسەدٸ. نەنٸ مەڭزەيدٸ?

جەتكەنٸڭ جاقسى.

پٸسكەنٸڭ قيىن.

بٸر كەم دٷنيە.

كٸتاپ قاسيەتٸ

تەمٸردٸ تات شٸرٸتەدٸ. تات تەمٸردٸڭ ٶزٸنەن شىعادى.

ادامدى ازدىراتىن جامان قىلىقتار دا ادامنىڭ ٶزٸنەن شىعادى. ول دا تات. ونى سابىنداپ جۋىپ كەتٸرە المايسىڭ.

ادام جانىن تات باسسا, ونى تەك كٸتاپ كەتٸرە الادى. ەرينە, اسىل كٸتاپ, ادال كٸتاپ.

ەڭ بٸرٸنشٸ – قۇران!

ەكٸنشٸ – حاديستەر!

ۇلى كلاسسيكتەر.

قازاقتىڭ ۇلى اقىن-جازۋشىلارى.

كٸتاپ جەم, سۋ سۇرامايدى. كٸتاپ – عاجايىپ قازىنا.

كٸتاپ –ٶمٸرسەرٸك.

كٸتاپتى سٷيمەگەن قۇدايدى دا سٷيمەيدٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

باعىندىرعىشتار

تەلە ۇيالماستان وتتاپ تۇر. الپينيستەر حان تەڭٸرٸنٸڭ بٸر شىڭىن باعىندىردى دەيدٸ.

حان تەڭٸرٸ جاۋ ەمەس باعىنداراتىن. «باعىندىرۋ» دەگەن ەتٸستٸك باسقىنشى, زوراقى وتارشىلداردىڭ كەكٸرٸك سٶزٸ.

پەتر بٸرٸنشٸ زامانىنان, يۆان گروزنىي زامانىنان بەرٸ كەلە جاتقان جامان سٶز. يۆان گروزنىي دەۋٸرٸندە ەرماك دەگەن قاڭعىباس قاراقشى بايلارعا جالدانىپ, «تاس بەلدٸكتٸڭ» ارجاعىندا نە بار ەكەن دەپ, ورال تاۋدان ٶتٸپ, جٷزدەگەن قايىق, كەمەمەن ٸبٸر-سٸبٸر پاتشالىعىنا باسىپ كٸرٸپ, كٶشٸم حان پاتشالىعىن كٷشپەن جاۋلاپ الدى.

قاندىبالاق قاراقشى ەرماك ەرتٸستٸڭ بٸر سالاسى باعاي ٶزەنٸنە باتىپ ٶلدٸ. پاتشا سوڭىنان سٸبٸردٸ جاۋلاپ, باعىندىردى.

تٸپتٸ, پاتشادان سوڭ سوۆەت دەۋٸرٸندە «تىڭدى باعىندىرۋشىلار» شىقتى. حرۋششەۆ ماقتاندى: پاتشالار جٷزدەگەن جىلدار بويى ەستەي الماعاندى مەن بٸر-اق جىلدا ٸستەدٸم دەپ.

«باعىندىرۋ» – وڭباعان, جەكسۇرىن سٶز. حان تەڭٸرٸنٸ باعىندىردىق دەپ قاقسايدى.

تەلە – تەنتەك.

نە دەگەن ناداندىق?!

بٸر كەم دٷنيە.

كەرٸ شىنار

ەلگە بارعان سايىن زيراتسايعا سەلەم بەرمەسەم, ەلدەنە جەتپەي تۇرعانداي بولادى. كەيدە جالعىز, كەيدە نەمەرەم يليگو ەكەۋٸمٸز ەكٸ اتقا مٸنٸپ, اتا-بابالار جاتقان مەكەنگە قاراي جەلە-جورتامىز.

تەرەڭ سايدىڭ شىعىس جاعىن قالىڭ قامىس, قىزىل يزەن, جۋسان باسقان. ارا-اراسىنان كٶنە تٶمپەشٸكتەر بٸلٸنەدٸ.

مٸنە, بۇل اتا-بابالار زيراتىنىڭ جۇرناعى. اتتاردى قاڭتارىپ قويىپ, بٸلگەنٸمشە شىن بەرٸلٸپ دۇعا وقيمىن. بۇل زيراتتا ەكەمنٸڭ ەكەسٸ بەردٸمبەت بابا جاتىر. بۇل زيراتتا ۇلى انا كٷنٸكەي جاتىر. دۇرىسى: ولاردىڭ سٷيەگٸ جاتىر. جاندارى, اللا قالاسا, اسپاندا, جۇلدىزداردىڭ بٸرٸندە شىعار. جاندارى جانناتتا بولعاي!

تەرەڭ سايدىڭ باتىس جاق بەتكەيٸندە بۇتاقتارى تارام-تارام, اسپان استىن كٶمكەرگەندەي باي شىنار تۇرادى. ول مىنا اتا-بابا زيراتىنىڭ كٷزەتشٸسٸندەي.

جارىقتىق, سول باي شىنار مەنٸڭ بالا كەزٸمدە بار ەدٸ. ەلٸ تۇر. ال مەن جەتپٸس بەستەن اسىپ بارامىن. باي شىنار ەلٸ باياعىداي. تەك ٷلكەن ٷيدٸڭ تۇرقىنداي دٸڭگەگٸ عانا قاتپار-قاتپار ەجٸمدٸ. بٸر بٷيٸرٸ تەسٸك. ەلدەبٸر قارعىس اتقىر بٷيٸرٸنە بالتا شاۋىپ, ٷڭگٸرلەپ, ٸشٸنە وت قويىپ, كٷيدٸرگەن. كٶلەمٸ بٸر ادام سىيىپ كەتەردەي. ٸشٸمنەن: مەن ٶلگەندە دەنەمدٸ وسى ٷڭگٸرگە سالىپ قويسا, قارسى بەتتەگٸ بابام بەردٸمبەتتٸڭ, ۇلى انام كٷنٸكەيدٸڭ بەيٸتتەرٸنە قاراپ جاتسام دەپ قويامىن. باي شىناردىڭ جاپىراقتارى جامىراپ, كٷندٸز-تٷنٸ عارىش ەنٸن ايتىپ تۇرسا...

قاي جەردە, قاي ساعاتتا اجال جەتٸپ, سٷيەگٸڭنٸڭ قايدا قالارىن بٸر قۇداي عانا بٸلەدٸ.

بٸزدٸكٸ تەك قييال عوي.

بٸر كەم دٷنيە.

اس پەن تاس

1944 جىل. كٶكتەم. ٶتە اۋىر بولدى. قىستان سيراعىمىز سٸڭٸرٸمٸزگە ٸلٸنٸپ, ەرەڭ شىقتىق.

قىلتيىپ جاڭا شىققان كٶكتٸ جۇلىپ جەدٸك. ايشا انامىز:

– كٷن كٷركٸرەمەي جۋا جۇلىپ جەمەڭدەر, ۋى بار, – دەيدٸ.

كٷن قاشان كٷركٸرەر ەكەن دەپ اسپانعا قاراپ, الاقان جايامىز. اسپان الاقانعا ەشتەڭە تاستامايدى. اسپان سوقىردىڭ اقشەل باسقان كٶزٸندەي بەدٸرەيەدٸ دە تۇرادى.

بٸر كٷنٸ قارىنداسىم قۇرماشتىڭ قولىنان جەتەكتەپ, ەكٸنشٸ اۋىلداعى قايىرقۇلدىڭ ٷيٸنە باردىق. بٸر ٷزٸم نان, بٸر ۋىس تالقان بەرەر مە ەكەن دەپ.

قايىرقۇل باستىق:

– كەت, ايدا! – دەپ قۋىپ جٸبەردٸ.

جۇدىرىعىم تومپايادى.

بۇل نە ەكەن دەپ قاراسام, تاس ەكەن.

قايىرقۇل اس ورنىنا تاس سالىپ جٸبەرگەن بە?اڭ-تاڭ بولىپ تۇرىپ, ەلگٸ تاستى قايىرقۇلدىڭ ٷيٸنە قاراي قۇلاشتاپ تۇرىپ لاقتىرىپ جٸبەردٸم.

تاستى جەردەن قاشان, قالاي العانىم ەسٸمدە جوق.

بٸر كەم دٷنيە.

بٸر توستاعان جاسىمىق

جانىڭ جانناتتا بولعىر, جولبولدى دەگەن كٸسٸ ٶتتٸ دٷنيەدەن.

مەن شانىشقىلى اۋىلىنان جاياۋ كەلە جاتقانىمدا, ارتىمنان اتتى بٸرەۋ قۋىپ جەتتٸ. جولبولدى اتام ەكەن.

– قايدان كەلە جاتىرسىڭ? –

– ەدييا ەپكەمنٸڭ ٷيٸنەن... ٷيٸندە جوق. قىرعىز جاققا كەتٸپ قالىپتى, – دەدٸم.

– و, دٷنيە جالعان, – دەپ قويدى جولبولدى اتا. – ەدييا ەپكەڭ كٷنٸكەي اپاڭا تارتقان عوي. اي, بٸراق كٷنٸكەي اپاڭدى سەن كٶرگەن جوق شىعارسىڭ. ۇلى اپاڭ كٷنٸكەي بٷكٸل اۋىلدى اسىرادى عوي. بەردٸمبەت باباڭ قايتىس بولعاننان سوڭ بٷكٸل مال مٷلٸك كٷنٸكەي اپاڭنىڭ قولىندا قالدى. جارىقتىق, «باي بەيبٸشە» اتاندى. مالى جوقتىڭ الدىنا مال سالدى. قاتىنى جوققا قالىڭ مالىن تٶلەپ, قاتىن الىپ بەردٸ. ەۋليە اپاڭنىڭ جاقسىلىعىن مەن دە كٶرٸپ ەدٸم, – دەپ جولبولدى اتا اۋىلعا جەتكەندە مەنٸ اتتان تٷسٸرٸپ, كٶيلەگٸمنٸڭ ەتەگٸنە قورجىنىنان بٸر توستاعان جاسىمىق سالىپ بەردٸ.

ٷيگە جەتكەنشە بٸر ۋىستايىن شيكٸدەي جەپ قويدىم. قالعانىن وگورودقا ەگٸپ تاستادىق. كٷزدە سودان بٸر قاپتاي دەن الدىق. اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ دەمٸ تاڭدايدان كەتپەس.

وسى ەسٸمە تٷسكەندە جولبولدى ەسٸمٸن دۇعاعا قوسىپ قويامىن. مەنەن باسقا ەسكە الار كٸم بار?

بٸر كەم دٷنيە.

باستان سيپاۋ

قاي جىل ەكەنٸ ناقتى ەسٸمدە جوق, ەيتەۋٸر, سوعىس جىلى ەدٸ. مەكتەپ بالالارىن بيدايدىڭ اراسىنداعى ارامشٶپتٸ وتاۋعا الىپ كەلگەن. باستىعىمىز قايراقباي دەيتٸن دەلقۇلىلاۋ شال كٸسٸ.

بٸزگە ٶزٸنشە كوماندير بولادى.

– ايت-دۋا, جايراتىڭدار جاۋدى! – دەپ بۇيرىق بەرەدٸ. بيدايدىڭ اراسىندا ٶسكەن مييانى, كەكٸرەنٸ وتاي باستايمىز.

ەبدەن سٸلەمٸز قاتقان كەزدە قايراقباي كوماندير:

– دەمال! – دەپ بۇيرىق بەرەدٸ.

تاقتانىڭ باسىنا جەتە بەرە كٶگالعا قۇلاي-قۇلاي كەتەمٸز.

بٸر كەزدە قاسىمىزعا ەڭگٸ ەسەك مٸنگەن, جازدىڭ كٷنٸ باسىنا ەسكٸ تۇماقتى باسا كيگەن, بۋرىل ساقالدى بٸر كٸسٸ كەلدٸ. قايراقباي «كومانديرمەن» امانداسىپ بولىپ:

– وسىندا مۇرتازانىڭ بالاسى بار ما? – دەدٸ.

– بار, – دەدٸ قايراقباي «كوماندير». سٶيتٸپ, مەنٸ ەلگٸ ەڭگٸ ەسەك مٸنگەن كٸسٸگە الىپ كەلدٸ. قاراتورى جٷزٸن ەجٸم باسقان, وڭ كٶزٸنٸڭ الدىندا بۇرشاقتاي قالى بار قارتاڭ كٸسٸ مەنٸ قۇشاقتاي الىپ, باسىمنان سيپالاي بەردٸ دە:

– و, جەتٸمەك! جەتٸمەك! ەلٸ-اق سەن دە جەتٸلەرسٸڭ. امان بول, ەسٸل ەردٸڭ تۇياعى! و, جەتٸمەك! جەتٸمەك, جەتٸلەرسٸڭ... – دەپ ەسەگٸنە مٸنٸپ, كٶزٸنٸڭ جاسىن جەڭٸمەن سٷرتٸپ, شانىشقىلى اۋىلىنا قاراي كەتە باردى...

ارتىنان بٸلدٸم, شانىشقىلىداعى ەدييا ەپكەمنٸڭ قايىناعاسى كەلەن دەگەن كٸسٸ ەكەن.

– شاشىمنان سيپاعانى ەسٸمە تٷسسە, ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەلجٸرەپ, جىلاعىم كەلەدٸ.

شالا قۇرساق, جارىم كٶڭٸل جەتٸمگە باسىڭنان سيپاۋدىڭ ٶزٸ دە ٷلكەن باقىت.

«جالعىز بالا» ۋايىمى

الماتى. مۇقان تٶلەباەۆ پەن قوناەۆ (بۇرىنعى كارل ماركس) كٶشەلەرٸنٸڭ اراسى...

الاڭقايدا سۋبۇرقاقتار, اينالا شىرشالار. ورتادا دٸنمۇحاممەد قوناەۆ بيۋستٸ.

سكامەيكادا عابەڭ – عابيت مٷسٸرەپوۆ جەنە مەن.

عابەڭ ماعان:

– سونىمەن, «جالعىز بالا» پروبلەماسىن جاز دەيسٸڭ عوي. قيى-ى-ىن. بٸز كٶبەيۋٸمٸز كەرەك. بٸز جيىلساق – كٶپپٸز. جايىلساق – جوقپىز.

جەر كەڭ. «جالعىز بالا» مەسەلەنٸڭ بٸر جاعى. ال بالاسى بار-اۋ دەگەن ەڭ زييالى ادامداردىڭ ارتى قانداي? قانىش, مۇحتارلاردىڭ ەسٸكتەرٸ جابىلىپ قالدى. مەن ٶلگەن كٷنٸ... مەنٸكٸ دە... سوندىقتان باردىڭ ٶزٸ تٸل, پسيحولوگييا جاعىن قايتەدٸ. بالاسى كٶپ قاپان ەدٸ (بادىروۆ), سۇراسام:

– بالالارىم, نەمەرەلەرٸم قازاقشا سٶيلەمەيدٸ, – دەيدٸ. – تٸل جٷرگەن جەردە ۇلتتىق سانا-سەزٸم جٷرەدٸ. ال سانا-سەزٸم تەڭدٸككە ۇمتىلادى.

... فونتان جانى. بيۋست تٷبٸ. قاراڭعىلىق قويۋلانىپ, سالقىن تارتتى. قولتىقتاسىپ, بٸز قايتتىق. ۋايىم كٶپ.

بٸر كەم دٷنيە.

گەنەرالدى سٶيلەتپەدٸ

پارلامەنتتٸڭ مەجٸلٸس پالاتاسى. قورعانىس مينيسترٸ, كەلبەتٸ كەلٸسكەن گەنەرال مۇحتار التىنباەۆ مٸنبەگە كٶتەرٸلدٸ. قازاقشا سٶيلەي باستادى. بۇل ٶزٸ ەدەيٸ جوسپارلانعان كەزدەسۋ. سٶيتە تۇرا, زال گۋ-گۋ. ەكەۋ-ەكەۋ, توپ-توپ بولىپ سٶيلەسٸپ وتىرعان دەپۋتاتتار. ارى-بەرٸ, ەرسٸلٸ-قارسىلى جٷرگەندەر دە بار.

گەنەرال زال تىنىشتالار ما ەكەن دەپ بٸراز ٷنسٸز تۇرىپ ەدٸ, گۋ-گۋ تىيىلمادى.

سوندا گەنەرال:

– ال ەندەشە, مەن ورىسشا دا سٶيلەي الامىن, – دەپ ورىسشاعا كٶشٸپ ەدٸ, زال قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىندى دا قالدى.

قۇداي سورلاتقاندا, سول دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازاقتار ەدٸ.

وسىنىڭ بەرٸن ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ, ٶز قۇلاعىممەن ەستٸگەن مەن ەدٸم. ٶكٸنٸشتەن ٶرتەنٸپ كەتە جازداعانىم ەسٸمدە.

ە, قۇداي! بٸز بەيباققا ٶزٸڭ سانا-سەزٸم بەرە گٶر!

بٸر كەم دٷنيە.

حۇسني سەۋلە

باسىنا بەس باستاۋدىڭ

سىلاڭ قاعىپ,

كەلۋشٸ ەڭ, حۇسني سەۋلەم,

سۋ العالى...

وسى بٸر ەندٸ رامازان ستامعازيەۆ اسقاقتاتىپ, ايبىنداتىپ ايتادى.

كٸمنٸڭ ەنٸ? قاي زاماننىڭ تۋىندىسى?

بٸراق كٶكەيگە قونىپ الىپ, كٶپكە دەيٸن كٶكٸرەگٸڭنەن كەتپەي قويادى. ەن دە كٷشتٸ, ەنشٸ دە قۇدٸرەتتٸ.

قاي زامان?

حۇسني سەۋلەم,

ديدارىڭ عايىپ بولدى... –

دەپ اياقتالادى. عايىپ بولعانى نەسٸ, قايدا كەتتٸ?

سۇراق كٶپ. جۇمباق كٶپ. ال ەۋەن ەستەن كەتپەيدٸ. قايتا-قايتا تىڭداي بەرگٸڭ كەلەدٸ. شٶپ تە ٶلەڭ, شٶڭگە دە ٶلەڭ مىنا زاماندا وسىنداي اسىلداردىڭ اندا-ساندا بٸر-اق ايتىلىپ, جۇمباق بولىپ قالاتىنى ٶكٸنٸشتٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

ەبدەزدٸڭ ەۋٸتٸ

جازدا اۋىلدا جٷرگەندە ەليحان مەنٸ كٶرشٸ مەكەندەگٸ ەبدەز دەگەن ازاماتتىڭ ەۋٸتٸنە الىپ باردى.

ەۋٸت دەگەنٸمٸز ٶزەن-سايدى بٶگەپ, پلوتينا جاساعان, ياعني بٶگەت. سۋ تولعان. جان-جاعى تال-داراق.

بالىقتىڭ ۇرىعىن جٸبەرگەن. ول كٶبەيگەن. ەندٸ قالماق سالىپ اۋلاي بەر.

سودان بەرٸ بٸزدٸڭ مىڭبۇلاقتىڭ بٸر بۇلاعى – بەردٸمبەت سايىنداعى بۇرىنعى ەسكٸ ەۋٸتتٸ جٶندەپ, تابانىن تازارتىپ, سۋ تولتىرىپ, بالىق ٶسٸرسەك دەيمٸن عوي, باياعى.

سوندا بەردٸمبەت بابا سايىنىڭ قوس قاناتى نۋ ورمانعا اينالسا, ايدىندا بالىقتار تايداي تۋلاپ, توعايعا قازدار قونىپ, ٷيرەك ۇشسا دەيمٸن عوي, باياعى.

كٸم بٸلەدٸ, تٸرٸ جٷرسەك, ونداي كٷندٸ دە كٶرەرمٸز.

مىڭبۇلاقتا باياعى-باياعى باعزى زاماندا يت مۇرىنى ٶتپەس قالىڭ ورمان بولعان ەكەن. سول دەۋرەن قايتىپ ورالسا دەيسٸڭ عوي, باياعى.

بٸر كەم دٷنيە.

تۇنجىر تۇمان

تاڭ ازاننان دالا تۇنجىر تۇمان. كٶشەدە ادامدار بٷرسەڭدەپ بارا جاتىر.

ال مايدا قۇستار قۇيقىلجىتا ەن سالادى. ەسٸرەسە قارا تورعاي. ەلدە ولار توڭباي ما? ەلدە ولار ادامدارعا قاراعاندا وپتيميست, ٷلكەن ٷمٸتكەر مە?

توق بولاتىن دا جاعدايلارى جوق. اينالا اپپاق قار. قۇرت-قۇمىرسقا شىعا قويماعان كەز. قۇستار ٶمٸرشەڭ. تٸرمٸزٸك.

بەلكٸم, ولار بٸر-بٸرٸنە جاماندىق, قاستاندىق ويلامايتىندىقتان بولار. بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن بٸرٸ ارىز جازىپ, بٸرٸن بٸرٸ داتتاپ, بوقتاپ, بەلە جاۋىپ, سوتتاتىپ جاتپايدى عوي قۇستار.

سول پەيٸلدەرٸنە قاراي قۇداي ولارعا قۋات بەرٸپ, قۋانىش بەرٸپ قويعان دا بولار.

ەيتەۋٸر, ەن سالادى. جىلاۋىق, زارلى دا ەمەس, كٶڭٸلدٸ.

بٸز نەگە وسىلارداي ەمەسپٸز?

بٸر كەم دٷنيە.

جايناماز

ەكەمiز مۇرتازا مارقۇمنىڭ قىزعىلتىم شىرايلى, ەدەمi گٷلدەرi جايناعان جاپ-جاڭا جاينامازى بار ەدi.

الدىمەن مەشiت بۇزىلدى. ونىڭ ٷيiندi بولىپ قالعان كiرپiشتەرiنiڭ ٷستiندە بايعىز دەيتiن قۇس سۇڭقىلداپ, زارلاپ وتىراتىندى شىعاردى.

كٶپ ۇزاماي مۇرتازا راحمەتiلiك "حالىق جاۋى" رەتiندە ۇستالدى. بۇل 1937 جىلدىڭ, سiرە, جەلتوقسان ايى ەدi.

نكۆد ٷيگە تiنتۋ جاسادى. مەن ول كەزدە 5 جاسار بالامىن. بەرi ەسiمدە. تiنتكەندە بەلەندەي بايلىق تابىلعان جوق. تەك بiر ميليتسيونەر تٶردە iلۋلi تۇرعان جاينامازدى جازىپ كٶردi دە: "ە, مىناۋ شۇلعاۋ بولۋعا جاقسى ەكەن. اياعىم توڭىپ جٷر ەدi", – دەپ اللانىڭ اتى جازىلعان جاينامازدى بٷكتەپ-بٷكتەپ, قوينىنا تىعا سالدى...

ارادا الپىس جىل ٶتكەندە جولىم تٷسiپ, كەرەكۋ قالاسىنا بارىپ, مەشiتiنە كiرiپ, دۇعا وقىعاندا, تەڭiرi جارىلقاعىر باس يمام ماعان قاعباداعى مەشiتتiڭ سۋرەتi سالىنعان سۇلۋ جاينامازدى سىيلادى. سوندا باياعى ميليتسيونەرگە شۇلعاۋ بولىپ, قورلانعان جايناماز عايىپتان قۇس بولىپ كەلiپ, قولىما قونعانداي عاجايىپ حال كەشتiم. مۇنى مارقۇم مۇرتازانىڭ ەرۋاعى سەزدi مە... بiلمەيمiن.

بiر كەم دٷنيە.

ناپولەون ماقتانشاق پا

«قۇداي قانشا جاساسا, مەنٸڭ ەسٸمٸم دە سونشا جاسايدى», – دەپتٸ ناپولەون ٸ.

ناپولەون ٷستٸڭگٸ ەرنٸمەن كٶك تٸرەپ, استىڭعى ەرنٸمەن جەر تٸرەپ, داڭقى ەلەمدٸ تٸتٸرەنتٸپ تۇرعاندا, قىز قۇرىپ قالعانداي, جوزەفينا دەگەن جەسٸر ەيەلگە ٷيلەنٸپتٸ. بۇرىنعى بايىنان تۋعان ەۆگەنيي دەگەن ەر جەتٸپ قالعان ۇل بار ەكەن. ٶگەي بالانى ناپولەون ٶزٸ باعىندىرىپ العان بٸر مەملەكەتكە پاتشا قىلىپ جٸبەرٸپتٸ. ٶگەي بالا: «ەكە, مەنٸ قولاستىمداعىلار تەگٸس جاقسى كٶرەدٸ», – دەپ ناپولەونعا حات جازىپتى.

سوندا ناپولەون:

– ە, بالاقاي, وندا پاتشالىعىننىڭ جولى بولماعان ەكەن, – دەپتٸ دەيدٸ.

سٶيتكەن بوناپارت ۆاتەرلوو دەگەن جەردە اعىلشىنداردان كٷيرەي جەڭٸلٸپ, قولعا تٷسٸپ, قاسيەتتٸ ەلەنا اتتى ارالدا تۇتقىندا تۇرىپ, راك اۋرۋىنا ۇشىرايدى. سوندا ايتتى دەيدٸ.

– راك – مەنٸڭ ٸشٸمە تٷسٸپ كەتكەن ۆاتەرلوو, – دەپ.

ناپولەوننىڭ تابىتى پاريجدە, «مٷگەدەكتەر ٷيٸندە» جاتىر.

ونى كٶرۋ ٷشٸن ەڭكەيٸپ, قۇدىقتىڭ تٷبٸنە ٷڭٸلۋٸڭ كەرەك.

ٶلگەننەن كەيٸن دە ادامدارعا باس يدٸرٸپ قويعانى عوي...

«قۇداي قانشا جاساسا, مەنٸڭ ەسٸمٸم دە سونشا جاسايدى» دەگەنٸ وسى ما? سٸرە, دانىشپان شىعار?..

قايتسە دە, بٸر كەم دٷنيە.

اعارۋ

سامايعا اق كٸرٸپ ەدٸ, مۇرت تا اعارا باستادى. ۇيالعان ۇرىداي بولىپ قاستىڭ بٸر تالى دا اعارىپتى.

سٶيتە -سٶيتە... سٷيەك تە اعارادى-اۋ...

نەسٸنە تىرباڭدايمىز.

بەرٸ دە ٶتەدٸ.

ٶتپەيتٸن تەك ۋاقىت قانا.

ادامدار: «ۋاقىت ٶتٸپ بارادى», – دەپ ٶكٸنەدٸ. شىنىندا ٶتٸپ بارا جاتقان ۋاقىت ەمەس, ٶمٸر ٶتٸپ بارادى.

ال ۋاقىتتىڭ باسى دا جوق, اياعى دا جوق.

ۋاقىتتى جىلعا, ايعا, ساعاتقا, مينٶتكە, سەكٶنتكە, عاسىرعا بٶلٸپ جٷرگەن ادامدار عوي.

ۋاقىت – مەڭگٸلٸك. مەڭگٸلٸك باستالمايدى دا, اياقتالمايدى دا.

بەرٸن بٸر اللا بٸلەدٸ.

اللا بٸلٸمٸ شەكسٸز.

بٸلٸمٸ شەكتەۋلٸ ادامدار.

بٸر كەم دٷنيە.

قازاق كٶپ پە, از با?

الىپتاردىڭ بiرەۋi عابيت مٷسiرەپوۆ ايتتى:

– «بiز جيىلساق – كٶپپiز, جايىلساق – جوقپىز», – دەپ.

– «بiز مىنا كەڭ دالاعا سىيماي جٷرگەن جوقپىز, سىيىسپاي جٷرمiز», – دەپ.

سوڭعى ساناق بويىنشا 8 ميلليوننىڭ ار جاق-بەر جاعى. سودان بەرi, بەلكiم, 9 ميلليون بولعان شىعارمىز. شەت ەلدەردە, شامادا, 5 ميلليون بار دەيiك.

شىعىستاعى ايداھار ەلi – 2,5 ميلليارد. باتىس پەن تەرiستiكتەگi ايۋ ەلi – 150 ميلليون.

تiپتi iرگەمiزدەگi ٶزبەكتەر 20 ميلليوننان ارتىقپىز دەپ ماقتانادى.

عاسىرلار بويى سوعىس-سويقان, اشارشىلىق, جوڭعارلار, پاتشالار, ستالين, گولوششەكين, حرۋششەۆ...

قىتاي كٶپتiگiنەن بالا تۋۋدى شەكتەيدi. بiز نەمەنەگە جەتiسiپ شەكتەيمiز?! بiزدiڭ حانىمدار بiر-ەكi بالامەن قاقايىپ قالادى. ٷكiمەت كٶپ بالانى لايىقتاپ قولدامايدى. تiپتi حالقى كٶپ دەگەن رەسەيدiڭ ٶزi كٶپ بالالىلاردى قوشەمەتتەپ, كٶمەكتەسiپ جاتىر.

«از حالىقتىڭ ماڭدايىندا باق تۇرمايدى» دەۋشi ەدi. اللا ٶزi جار بولسىن!

بiر كەم دٷنيە.

ارشا بەسٸك

ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆ: «بەسٸگٸڭدٸ تٷزە!» – دەدٸ.

ەل بولۋ ٷشٸن, ۇلت بولۋ ٷشٸن, ۇلى بولۋ ٷشٸن ە دەگەندە بەسٸگٸڭدٸ تٷزە.

ەۋەلگٸ تەربيەنٸڭ اناسى – بەسٸك, ەرٸ-بەرٸدەن كەيٸن, بەسٸك انانىڭ قۇرساعىنان باستالادى. امەريكالىق اتاقتى بيشٸ ايسەدورا دۋنكان:

– مەن بيلەۋدٸ انامنىڭ قۇرساعىندا جاتقاندا ٷيرەندٸم, – دەيدٸ ەكەن.

ٶيتكەنٸ اناسى شامپان ٸشۋگە قۇمار ەكەن. شامپاننىڭ ۋىتى قۇرساقتا جاتقان سەبيگە دە ەسەر ەتكەن عوي.

مۇحاڭ ايتقان «بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەگەن سٶزدە تەرەڭ ماعىنا بار. سونىڭ بٸرٸ – بەسٸك اعاشىنىڭ تازا, ساپالى بولۋى. ال ساپالى بەسٸك – ارشا اعاشىنان جاسالعان بەسٸك.

ارشا اسا قاسيەتتٸ اعاش. قاسيەتتٸ بولاتىنى – وعان اناۋ -مىناۋ اۋرۋ-سىرقاۋ جولامايدى. تٷرلٸ ميكروبتاردى, قۇبىجىقتاردى ٶلتٸرەتٸن كٷشٸ بار. ارشا بەسٸككە قىزامىق, قارا شەشەك سيياقتى بەلەلٸ اۋرۋلار دارىمايدى.

مەن تۋعان 1932 جىلى سەبيلەر قارا شەشەكتەن قىناداي قىرىلدى. بۇعان الدىمەن ستالين مەن گولوششەكيننٸڭ قولدان جاساعان گەنوتسيدٸ, اشارشىلىعى, «اسىرا سٸلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن سۇرقييا ساياساتى سەبەپ بولدى.

اللانىڭ قۇدٸرەتٸ ەكەن, جارىق دٷنيەدە تاتاتىن دەم-تۇزىم بار ەكەن, سول قىرعىننان مەن امان قالىپپىن.

كٸم بٸلەدٸ, مەنٸ اجالدان اراشالاپ قالعان ارشا بەسٸك شىعار.

بٸراق ارشا بەسٸك جۇرتتىڭ بەرٸندە بولماعان دا شىعار.

شاماڭ جەتسە, ارشا بەسٸك تاپ. ارشانى كٶپ ٶسٸر. تۇقىمىن قۇرتا بەرمە. ارشا بەسٸككە قۇت قۇيىلادى.

شٸركٸن, سول ارشا بەسٸككە بٶلەنەتٸن نەرەستە كٶپ بولسا عوي.

ەي, بٸراق از عوي.

بٸر كەم دٷنيە. زور كەم...

جاڭعاقتىڭ قابىعى قاتتى...

جاڭعاق اعاشىن ەدەتتە قارت كٸسٸلەر تٸگەدٸ. جاستار وتىرعىزبايدى. ىرىم سولاي.

جاڭعاق اعاشىن وتىرعىزىپ جاتقان قارت كٸسٸدەن بٸرەۋ:

– وۋ, ونى نەسٸنە وتىرعىزاسىز? ەندٸ ەلۋ جىلدان كەيٸن جەمٸس بەرەدٸ ەكەن. ونى بەرٸبٸر سٸز جەمەيسٸز عوي, – دەپتٸ.

قارييا كٸسٸنٸڭ جاۋابى:

– بۇدان جٷز جىل بۇرىن ٶتكەندەر تٸگٸپ كەتكەن جاڭعاقتىڭ جەمٸسٸن جەپ جٷرمٸن عوي. ەندٸ ەلۋ جىلدان كەيٸن نەمەرە, شٶبەرەلەرٸمە كەرەك ەمەس پە?! – دەگەن ەكەن.

ال ەندٸ جاڭعاقتىڭ قابىعى قاتتى, دەنەگٸ تەتتٸ عوي.

كەيبٸرەۋلەر نەمەرە, شٶبەرەلەرٸ تۇرماق, جالعىز-جارىم بالادان باسقا ۇرپاق كٶرمەيدٸ. وندا بولاشاق بار ما? ونىڭ ٶز قامىن ويلاعان ٶگٸزدەن نەسٸ ارتىق?

بٸر كەم دٷنيە.

بەرٸ بەلگەرشە بٸلسە...

بٸر تويدا مەن بىلاي دەپ سٶيلەدٸم:

– «ەگەر قازاقستاندى مەكەندەيتٸن كٶپ ۇلتتىڭ ەربٸر ازاماتى قازاقستاندى, قازاقتى, ونىڭ تٸلٸن, سالت-دەستٷرٸن, مٸنەز-قۇلقىن, جەر-سۋىن بەلگەرشە تٷسٸنٸپ, بەلگەرشە بٸلٸپ, بەلگەرشە سىيلاپ, قۇرمەتتەسە, وندا بۇل ەلدە قۇداي سٷيگەندەر عانا تۇرىپ, جۇماق ورنار ەدٸ...».

ٶكٸنٸشتٸ-اق, بەلگەرلەر نەكەن-ساياق. ەسٸكتەن كٸرٸپ, تٶر مەنٸكٸ دەيتٸندەر كٶپ. سول جامان جەنە بۇعان كٶنبٸس, قۇلاق كەستٸ قۇلدار قازاقتا كٶپ. سول جامان. بۇل بەرٸنەن دە جامان.

بٸر كەم دٷنيە.

قورقىتتىڭ قوبىزى

قورقىتتىڭ قوبىزى سارناپ تۇرعاندا اجال وعان جولاعان جوق. اۋلاق جٷردٸ.

قورقىت ەلدەقالاي قالعىپ كەتٸپ, قوبىزى تارتىلماي قالىپ ەدٸ, جىلان شاعىپ ٶلتٸردٸ.

دەمەك, ٶنەر, ەدەبيەت – رۋحاني دٷنيە توقتاسا, اساعانى اق ماي بولسا دا, قوعام ٶلەدٸ.

وسىنى ەسٸرەسە قازٸرگٸ اتقامٸنەرلەر ەسكەرە بەرمەيدٸ.

قوعامنىڭ ەڭ كەدەي توبى جازۋشىلار, جۋرناليستەر, سۋرەتشٸلەر, كومپوزيتورلار, ەرتٸستەر, ياعني مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن الاستاتىلىپ تاستالعاندار.

ەسٸرەسە ناعىز تالانتتارعا قييانات. دارىنسىز ارامشٶپتەرگە بۇل تەسٸل كەرەك تە شىعار.

بٸراق قۇممەن بٸرگە التىن تٷيٸرشٸكتەرٸن دە لاقتىرىپ تاستاۋ – يمانسىزدىڭ ٸسٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

پيفاگور بٸلٸپ ايتقان

«جاقسى زاڭىڭ بولعانشا, جاقسى ەدەت-عۇرپىڭ بولسىن».

پيفاگور بٸلٸپ ايتادى. زاڭ ەدٸل بولسا جاقسى. بٸراق كٶبٸنەسە سول زاڭ اربانىڭ وقتىعى سيياقتى. قالاي بۇرساڭ, سولاي كەتەدٸ.

ال اتادان قالعان ەدەت-عۇرىپ بۇزىلماس. تەۋكە حانىڭ تۇسىندا تۋعان «جەتٸ جارعى» سونداي. جەتەۋ-اق.

ال بٸزدٸڭ پارلامەنت شىعارىپ جاتقان زاڭداردىڭ سانىنا جەتە المايسىڭ. سانى بار دا, سالماعى جوق.

قانداي ساندار شىعارىپ جاتقانىن دەپۋتاتتار ٶزدەرٸ ۇمىتىپ قالادى.

پارلامەنت ٶزٸ شىعارعان زاڭنىڭ ورىندالۋىن قاداعالامايدى. سونداي دا بولا ما ەكەن?!

بٸر كەم دٷنيە.

سەۋلە ەكەسٸن ٸزدەيدٸ

ستاليننٸڭ تٸزٸمٸ بويىنشا تۇرار رىسقۇلوۆ تۇتقىندالىپ, قول-اياعىنا كٸسەن سالىنىپ, كيسلوۆودسكٸدە دەمالىپ جاتقان جەرٸنەن مەسكەۋگە, لۋبيانكا تٷرمەسٸنە جەتكٸزٸلدٸ.

جەندەتتەر بٸر سەت ۇيقى بەرمەي, ۇدايى ۇرىپ-سوعىپ, قابىرعاسىن سىندىرىپ, ەپ-ەدەمٸ بۇيرا شاشىن جۇلىپ, توزاقتان جامان ازاپتاپ, اقىرى اتىپ تاستاپ, مەسكەۋ تٷبٸٸندەگٸ بۋتوۆو دەگەن دەرەۆنياعا اپارىپ, كٶمٸپ ەدٸ عوي.

ارادا الپىس جىل ٶتكەننەن سوڭ ٷلكەن قىزى سەۋلە بۋتوۆوعا بارىپ, ەكەسٸنٸڭ مولاسىن ٸزدەپ-ٸزدەپ تاپپاي قايتتى. تۋعان جەرٸنەن بٸر ۋىس توپىراقتى ورامالعا تٷيٸپ الىپ بارىپ ەدٸ, قاي تٶمپەشٸككە تٶگەرٸن بٸلمەي, بٷكٸل زيراتقا قۇلاشتاپ تۇرىپ شاشىپ كەپ جٸبەردٸ.

سەۋلە ەكەسٸن بۋتوۆودان بەكەر ٸزدەيدٸ. تۇرار رىسقۇلوۆ سول 1938 جىلدىڭ 10 اقپانىندا-اق عارىشتاعى شولپان-كەبٸس جۇلدىزىن مەكەندەپ الىپ ەدٸ عوي.

بٸراق تاڭ الدىندا تۋىپ-باتاتىن شولپان-كەبٸس جۇلدىزىنا جەتۋ قايدا? مٷمكٸن, تاڭ ماھشاردا بولماسا...

بٸر كەم دٷنيە.

مۇسا پايعامباردىڭ امالى

بٸر زاماندا ەۆرەي حالقى مىسىر پەرعاۋىندارىنىڭ قۇلدىعىندا بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. ولاردى سول قۇلدىقتان قۇتقارعان مۇسا (مويسەي) پايعامبار عوي.

پەرعاۋىننىڭ تۇتقىنىنان قاشىپ شىققان ەۆرەي ەلٸن مۇسا پايعامبار 40 جىل بويى شٶل دالا – قۇمنىڭ ٸشٸمەن ارى-بەرٸ الىپ جٷرە بەرٸپتٸ.

ماقسات: قۇلدىقتىڭ قامىتىن كيگەندەردٸڭ تۇقىمى تاۋسىلىپ بولسىن دەگەن عوي. قۇلدىق پسيحولوگيياسىنان ازات, جاڭا تەۋەلسٸز ۇرپاق ٶسسە, سونى يەرۋساليمگە الىپ بارماق. ول سول ماقساتىنا جەتتٸ دە. جاڭا ۇرپاقتىڭ تۇياعىن پالەستينا توپىراعىنا تيگٸزسە – ارمانىنا جەتەدٸ.

ال 300 جىل بويى رەسەي بوداندىعىندا بولعان قازاقتاردىڭ ەسكٸ كٶزٸ ەلٸ دە سول باياعى قۇلدىق پسيحولوگييادان ارىلا الماعان, جاسقانشاق. قۇلاققا ۇرعان تاناداي شىر اينالا بەرەدٸ.

تاريح جاڭا بۋىننان, جالتاقتاماي, جاسقانشاق بولماي ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇرپاقتان ٷمٸتكەر.

بٸراق ەسكٸنٸ ەستەن شىعارتاتىن مۇسا پايعامبار قايدا? جوق قوي...

بٸر كەم دٷنيە.

گەگەل

وسى جۇرت فيلوسوف گەگەلدٸ بٸلە مە ەكەن?

وقىعاندار عوي, بٸلەتٸن شىعار. بٸلسە, سول كٸسٸ ايتىپتى: «ٶز انا تٸلٸن مەنسٸنبەيتٸندەر – ٶز ۇلتىن ٷش رەت ٶلتٸرگەندەر», – دەپ.

ورىسشاسى: «تريجدى ۋبيۆاەت سۆويۋ ناتسييۋ توت, كتو يگنوريرۋەت رودنوي يازىك».

ول فيلوسوف گەگەل قازٸر تٸرٸ بولسا, بٸزدٸڭ قازاقستاننىڭ, ٶز وتانىندا ايدىڭ-كٷننٸڭ امانىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاقتاردىڭ , ەسٸرەسە قالا قازاقتارىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە بيلٸك باسىندا وتىرعانداردىڭ حال-جاعدايىن بٸلسە, ەلگٸ ايتقانى – ايتقان با!.. نە دەپ ايتارىن, نە نەرسەگە تەڭەرٸن دە بٸلمەي قالار ەدٸ-اۋ.

قايران گەگەل! سەنٸڭ شەكٸرتٸڭبٸز دەپ جٷرگەن فيلوسوفسىماقتاردىڭ ٶزٸ دەل قازٸر دە انا تٸلٸن سەن سيياقتى قورعاي الماي, كٶكەزۋ بولىپ جٷر-اۋ.

بٸر كەم دٷنيە.

تٶسەكتەگٸ ناماز

شاريعات بويىنشا دەنساۋلىعى جارامسىز مۇسىلمان ناماز پارىزىنان ازات.

ال باياعىنىڭ بولىسى, بٷگٸنگٸنٸڭ تٶسەك تارتقان كەسەلدٸسٸ ماقۇلبەك بەس مەزگٸل نامازىن ٷزبەيدٸ. ونى مەن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم.

ەرتەرەكتە, ٶتكەن عاسىردىڭ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى ەدٸ-اۋ. مەن قازىنالى قاراتاۋدىڭ جاڭاتاس دەگەن قالاسىنا قايتا-قايتا بارىپ, كەنشٸلەر اراسىندا بولىپ, جاڭا كٸتاپ جازىپ جٷرگەن كەزٸم.

قاراتاۋ قالاسى مەن جاڭاتاس قالاسىنىڭ اراسى جٷز شاقىرىمداي جەر. جولدىڭ ورتا كەزەڭٸندە كٶكتال دەگەن جەر بار. اسفالت جولدان جوعارىراق سٷڭگٸ دەيتٸن شاعىن ٶزەندٸ بٶگەپ, سۋ قويماسىن سالعان. ەنە, سول سۋ قويماسىنىڭ قاراۋىلى بولادى. ٷيٸ قويمانىڭ قاسىندا.

باياعى بولىس ماقۇلبەك سول قويمانىڭ قاراۋىلى. قازٸر تٶسەكتەن تۇرا المايتىن كەسەلگە ۇشىراعان. بٸراق ارقاسىن قوس جاستىققا سٷيەپ قويىپ, ناماز وقيدى. جاراتقان قۇدٸرەتتەن نە تٸلەيتٸنٸ ٶزٸنە عانا ايان.

ۇزىن جولدىڭ ٷستٸندە ارى ٶتكەندە, بەرٸ ٶتكەندە ماقاڭا جولىعىپ, سەلەم بەرۋدٸ ۇمىتپايمىن.

ماقۇلبەكتٸڭ قارا اتى

ماقاڭنىڭ اتاعىن بولىستىقتان گٶرٸ قارا ات كٶبٸرەك شىعارسا كەرەك. قارا اتتىڭ داڭقى الىسقا-الىسقا كەتكەن. ەرەن جٷيرٸك, الدىنا قارا سالماعان, جٷزدەگەن شاقىرىم جەردەن جەكە-دارا جەتەتٸن الماۋىت تۇلپار اتانعان عوي.

ادامزات بالاسىندا قىزعانىش دەگەن «قىزىل يت» بار. ول سوناۋ ادام اتا مەن حاۋا انا زامانىنان بەرٸ قاراي ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتسا كەرەك.

ادام اتا مەن حاۋا انادان قابىل مەن ابىل دەگەن ەكٸ ۇل تۋادى. ولار ەر جەتەدٸ. قابىل ەگٸنشٸلٸكپەن, باۋ-باقشا ٶسٸرۋمەن اينالىسادى. ابىل مال اسىرايدى.

بٸر كٷنٸ جاراتقان قۇدٸرەت وسى ەكٸ نەمەرەسٸنٸڭ ەر جەتكەنٸن كٶرٸپ, ەڭبەكتەرٸنٸڭ جەمٸسٸنەن دەم تاتپاقشى بولىپتى دەيدٸ.

قابىل جەمٸس-جيدەگٸن الىپ بارادى. ابىل باعلان قوزى جەتەكتەپ بارادى. قۇدٸرەتتٸ بابا قوزىنىڭ ەتٸن سٷيسٸنٸپ جەپتٸ دەيدٸ. قابىلدىڭ جەمٸس-جيدەگٸنە اسا نازار سالا قويماپتى.

ابىلدى ارقاسىنان قاعىپ ماقتاپتى. قابىل ونداي ىقىلاستان قۇر قالسا كەرەك.

قابىل مەن ابىل قايتىپ كەلە جاتقان جولدا قىزعانىشتان جارىلىپ كەتە جازداعان قابىل ابىلدى تاسپەن ۇرىپ ٶلتٸرگەن عوي.

ەنە, سودان بەرٸ ادامزات اراسىندا قىزعانىش دەگەن قىزىل يت پايدا بولعان.

ماقۇلبەكتٸڭ قارا اتىنىڭ داڭقى الىسقا كەتكەنٸن ەستٸگەن سايىن, ازۋى التى قارىس ايبارلى كەرٸمباي بولىس سول جٷيرٸكتٸ قولعا قالاي تٷسٸرۋدٸڭ امالىن ويلايدى. اقىرى, قارا ات قۇلىن كٷنٸندە كەرٸمباي بولىس اۋىلىنان ەلدەقالاي ماقۇلبەكتٸڭ قولىندا كەتكەن ەكەن دەگەن لاقاپ تارايدى.

كەرٸمباي بولىس قول جيناپ بارىپ, ماقۇلبەك بولىستىڭ قول-اياعىن بايلاتىپ تاستاپ, قارا اتتى تارتىپ ەكەتٸپتٸ.

بٸراق قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ, قارا ات ەلدەكٸم ارباپ قويعانداي, شابىستان قالىپ قويادى.

قارا اتقا بولا جاۋلاسقان اتالاس ەكٸ بولىس ەكەۋٸ دە بۇل جالعان دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتتٸ. ەكەۋٸنە دە وپا بەرمەگەن قارا اتتىڭ دا سٷيەگٸ قۋراپ قالدى.

تٸرٸلەرگە ولار تۋرالى ەلگٸندەي ەڭگٸمە عانا قالدى.

بايانسىز بٸر كەم دٷنيە.

بايزاق داتقا مەن ٶگٸزباي داتقا

تەڭٸرتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ اراسىندا جاتقان ەلدٸ ول كەزدە قوقان دەگەن بيلەيدٸ ەكەن. قوقان حاندىعىنىڭ قول استىنداعى جەرگٸلٸكتٸ باسشىلاردى داتقا دەيدٸ ەكەن.

قازاقييانىڭ رەسەي بيلەگەن جاعىنداعى جەرگٸلٸكتٸ باسشىلاردى اعا سۇلتان دەيدٸ ەكەن.

بٸزدٸڭ مىڭبۇلاقتىڭ داتقاسى بايزاق دەگەن كٸسٸ بولادى.

ال قاراتاۋ جاعىنىڭ داتقاسى ٶگٸزباي دەگەن ەكەن. ەكەۋٸ باقتالاس پا, قالاي...

بايزاق قوقان حاندىعىنىڭ شەكسٸز زورلىعى مەن قورلىعىنا شىداي الماي, قارسىلىق كٶرسەتە بەرسە كەرەك. قوقان باسىندا شاشى جوق تازدارعا دەيٸن سالىق سالادى ەكەن.

ويما تازعا — ون تەڭگە.

قىرما تازعا — قىرىق تەڭگە...

مال سالىعى, دٷنيە-مٷلٸك سالىعى, قىل اياعى «قىز سالىعى» دەگەن شىعىپتى. كەمەلەتكە تولار-تولماس قىزداردى قوقان شابارماندارى زورلاپ الىپ كەتە بەرٸپتٸ.

ەنە, سوندا قوقاننىڭ حانى ٶزٸنٸڭ شىمكەنتتەگٸ ورىنباسارىنا پەرمەن بەرەدٸ:

– بايزاقتى جازالا! — دەپ.

شىمكەنتتەگٸ ورىنباسار بايزاقتى ٶزٸ ەمەس, قاراتاۋ داتقاسى ٶگٸزباي ارقىلى شاقىرتادى. ٶگٸزباي بايزاققا:

– قۇرىلتايعا بٸرگە بارايىق, — دەپ امالىن تاۋىپتى.

بايزاق سەنٸپ قالىپ, شىمكەنتكە بارعاندا, قوقاندىق جەندەتتەر ونى ۇستاپ الىپ, زەڭبٸرەكتٸڭ ۇڭعىسىنا تاڭىپ قويىپ, اتىپ جٸبەرەدٸ.

كٷل-تالقان بولعان دەنەدەن جالعىز شىناشاق ساۋساعى عانا تابىلىپتى. سول ساۋساق ەۋليە — اتا كٷمبەزٸنٸڭ جانىنا كٶمٸلگەن.

ٶگٸزباي داتقانى قوقان حانى شەكپەن كيگٸزٸپ, ماراپاتتاسا كەرەك. قۋ دٷنيە دەگەن سول. كٷندەستٸك, قىزعانىش دەگەن قىزىل يت تٸرشٸلٸكتە نە ٸستەتپەيدٸ.

ۇرپاقتار بايزاقتى ۇمىتپايدى. قازٸر ونىڭ اتىندا اۋدان بار.

ال ٶگٸزبايدى ەشكٸم بٸلمەيدٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

قيسايعاندى تٷزەتۋ

حرۋششەۆتٸڭ دەۋرەنٸ ەدٸ. قازاقستاندى قاق بٶلٸپ, سولتٷستٸگٸن «تسەليننىي كراي» دەپ اتادى. كرايكوم — سوكولوۆ دەگەن. كرايكومعا قارايتىن كٶكشەتاۋ وبلىسىن قاسىم تەۋكەنوۆ دەگەن ازامات باسقارادى.

بٸر كٷنٸ قاسىم اەروپورتقا كەلە جاتىپ, جول بويىندا قيسايىڭقىراپ تۇرعان باعاندى كٶرەدٸ. قاراسا, «كوكچەتاۆ» دەگەن جازۋى بار.

قاسەكەم شوفەرگە:

– توقتا! — دەيدٸ داعى, ماشينادان تٷسٸپ بارىپ, ەلگٸ باعاندى ىرعاپ -ىرعاپ سۋىرىپ الىپ, لاقتىرىپ تاستايدى.

بۇل ەرەكەت ٷلكەن باستىقتارعا جەتەدٸ. قاسىم تەۋكەنوۆ قىزمەتٸنەن بوساتىلادى.

ونىڭ بيۋرودا ايتقان تٷسٸندٸرمەسٸ بويىنشا: «كوكچەتاۆ» ەمەس, «كٶكشەتاۋ» بولىپ جازىلۋى كەرەك ەكەن.

قازٸر, قۇدايعا شٷكٸر, سولاي جازىلادى. بٸراق ورىسشا بولىپ, ٶزگەرتٸلٸپ كەتكەن جەر-سۋ اتتارى بۇرىنعى «تسەليننىي كرايدا» ەلٸ تۇنىپ تۇر-اۋ, تۇنىپ تۇر.

بٸر كەم دٷنيە.

تٷزەتەتٸن تەۋكەنوۆتەر جالعىز -جارىم. كٶپشٸلٸگٸ قورقادى. قۇلدىق پسيحولوگييا...

بٸر كەم دٷنيە.

وتارلاۋ وزبىرلىعى

باسقىنشىلاردىڭ قورقاۋ تەسٸلٸ — باسىپ العان جەر-سۋدىڭ ەجەلگٸ اتىن لەزدە ٶزگەرتٸپ, ەل-جۇرتتىڭ ەسٸنەن شىعارىپ جٸبەرۋ.

سونداي مىسالدىڭ بٸرٸ — مەدەو.

الماتىنى ۆەرنىي دەگەنٸن ەرەڭ ٶزگەرتكەندە, مەدەۋ شاتقالىن كٶپكە دەيٸن تٷزەتە الماي -اق قويدىق.

مارقۇم تەلمان جانۇزاقوۆ «پراۆدا» گازەتٸنٸڭ مەنشٸكتٸ تٸلشٸسٸ بولا سالىسىمەن ەڭ ٷلكەن گازەتتٸڭ بەتٸندە وسى وسپادارسىزدىقتى ەشكەرەلەدٸ. سٶيتٸپ, مەدەۋ قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. بۇل رەتتە تەلمان قاسىم باۋىرىنىڭ باتىلدىعىن قايتالادى.

ەندٸ قازٸر استانادان اتتاپ شىقساڭ, اينالا -تٶڭٸرەكتە كولونيزاتوردان قالعان اتاۋلار ەلٸ قاپتاپ تۇر.

سونىڭ بٸرەۋٸ ستالين زامانىندا الجير اتانعان, «حالىق جاۋلارىنىڭ» ەيەلدەرٸ وتىرعان مەكەن — اۋدان ورتالىعى مالينوۆكا. «نە جيزن, ا مالينا» دەپ تۇتقىندار كەكەتٸپ قويعان اتاۋ.

بٸر كەم دٷنيە.

شوشقا تٸكەن

جىلت ەتكەن جاقسىلىق حابار بار ما? ٷلكەن قالانىڭ تٷنگٸ اسپانىنداعى سيرەك جۇلدىزدارداي جىلامسىراپ ەرەڭ-ەرەڭ كٶرٸنەدٸ.

سوندا بۇل دٷنيە, ٶزٸڭ بەس-اق كٷن قوناق بولساڭ, نەسٸ قىزىق?

قىزىق ەتۋ, سٸرە, اسا دارىندى سيرەك ادامداردىڭ عانا قولىنان كەلەتٸن بولار.

مىسالى, مىنا نۇرعيسا سيياقتى جارقىلداپ ٶتسەڭ دٷنيەدەن.

بٸراق ول قيىنشىلىق كٶرمەپ پە? تاعدىر قيىنشىلىعىنىڭ كٶكەسٸن كٶرگەن شىعار. وعان مويىماعان, قايعىنى دا, مۇڭدى دا كٶرٸپ-بٸلٸپ جٷرٸپ بٷگٸلمەگەن ادامنان انانداي سۇراپىل دا سۇلۋ كٷيلەر, ەدەمٸ ەۋەندەر تٶگٸلەر.

ولار – قۇداي سٷيگەن قۇلدار.

تالانتتار راۋشان گٷلٸ سيياقتى جان-جاعىنا جۇپار شاشادى, كٶڭٸل اشادى. تٸكەنٸ, ازابى ٶزٸنە.

تالانتسىز توپاستار تٸكەن سيياقتى. گٷلدەمەيدٸ. سٷيكٸمسٸز. ازابى ٶزگەگە. جاماندىق سولاردان.

مۇندايلار بٸزدٸڭ ەدەبيەتتە بار عوي.

بٸر كەم دٷنيە.

جٷگەن الىپ جٷگٸرگەن بالا

ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق تويى ەدٸ. تويدىڭ ەڭ بٸر سٷبەلٸ تۇسى ات جارىس قوي. رەسپۋبليكانىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن نەبٸر سەيگٷلٸكتەر جينالعان.

بەيگە باستالدى. جارىس جولىنىڭ ەڭ ارعى شەتٸندە بۋدكا سيياقتى بٸردەڭە قارايادى...

ەنە, ەنە! سوڭعى اينالىم. قاراگەر تۇلپار قارا نٶپٸردەن وق بويى وزىپ شىعىپ, الدا كەلەدٸ, جانۋار. كەنەت تٸپ-تٸك شانشىلعان قۇيرىعى سىلق ەتٸپ سالبىراپ, دەل قالىڭ حالىق وتىرعان تۇسقا جەتە بەرە قاراگەر وماقاسا جىعىلدى. ٷستٸندەگٸ بالا ونىڭ باسىنان اسا ۇشىپ تٷسٸپ, تەز تٷرەگەلدٸ دە, اتتىڭ باسىنداعى جٷگەندٸ سىپىرا باستاپ ەدٸ, اۋىزدىعى شىقپاي, ەلگٸ بالا تٸزگٸندٸ جۇلقىپ-جۇلقىپ ەرەڭ شىعاردى دا, مەرەگە قاراي تۇرا جٷگٸردٸ. بۇل كەزدە ونىڭ تۇسىنان قىلاڭ بوز زۋ ەتٸپ ٶتە شىقتى. ونىڭ سوڭىنان بالا دا مەرەگە جەتە بەرە جىعىلدى-اۋ... ٶزٸ سەل-پەل جەتپەگەن مەرەگە جٷگەندٸ لاقتىردى. جٷگەن دەل مەرە سىزىعىنىڭ ٷستٸنە بارىپ تٷستٸ. بۇل كەزدە قىلاڭ بوز دا سىزىقتى كەسٸپ ٶتٸپ ەدٸ.

ارتىنشا دٷرمەك قاپتاپ كەتتٸ دە, بالا كٶرٸنبەي قالدى.

جارىستىڭ اياعى داۋعا, تٸپتٸ جانجالعا اينالا جازدادى.

وزىپ كەلگەن قىلاڭ بوزدىڭ يەسٸ مەن ونىڭ جاقتاستارى مەرە سىزىعىنا لاقتىرىلعان جٷگەندٸ ەسەپكە الماۋ كەرەك دەپ كەرگٸدٸ.

زورىعىپ قۇلاعان قاراگەردٸڭ جاناشىرلارى مەرەگە جٷيرٸكتٸڭ ورنىنا جٷگەن بارعانىن اتا-بابا سالتى دەگەن ۋەج ايتىپ قاسارىستى.

سٶيتكەنشە, بەيگە جارىستىڭ باس باقىلاۋشىسى ميكروفون ارقىلى, قىلاڭ بوز جارىسقا سوناۋ بۋدكانىڭ تاساسىنان سوڭعى اينالىمدا قوسىلعانىن ايتىپ, نە كەرەك, بٸرٸنشٸ بەيگە جٷگەن لاقتىرعان بالاعا بەرٸلسٸن دەپ جارييالادى.

بۇل كەزدە ەرەن جٷيرٸك قاراگەردٸڭ ٶلٸ دەنەسٸ جول ٷستٸندە ەلٸ تەڭكيٸپ جاتىر ەدٸ.

بٸر كەم دٷنيە.

ٷرەي ەفساناسى

ەۋروپالىقتار اۆيتسەننا دەپ كەتكەن اتاقتى ەبۋ ەلي سينا ايتقان مىنا بٸر ەڭگٸمە:

ەگٸز قوزى. ەكەۋٸ ەمگەن ەمشەك, جەگەن جەم, ٸشكەن سۋ بٸردەي. بٸراق بٸرەۋٸ قاسقىردىڭ قارسى الدىندا بايلاۋلى. ەكٸنشٸسٸ — اۋلاقتا, قورادا.

ەندٸ بٸر قاراسا: قاسقىردىڭ الدىنداعى قۇر سٷلدەسٸ قالعان. قوراداعى سەپ-سەمٸز.

بٸرٸنشٸ قوزىنىڭ كٷنٸن قۇداي باسقا بەرمەسٸن.

كەيدە ويلايسىڭ, بٸرٸنشٸ قوزىنىڭ حەلٸ مەنٸڭ باسىمدا ەمەس پە دەپ.

كەيدە مەن ٶزٸمدٸ ايداھاردىڭ الدىندا وتىرعان كٶجەك سيياقتى سەزٸنەمٸن. ايداھار تالاي-تالاي كٷشتٸلەردٸ جۇتىپ جٸبەرٸپ ەدٸ-اۋ.

اقىن مەن اقبٶكەن

ەكەۋٸ دە قورعانسىز.

ەكەۋٸ دە تاعدىرلاس.

اقىننىڭ اتى — باۋىرجان. بٸراق اتاقتى باتىر ەمەس, اقىن ەدٸ. ول دا جۋالىدان. بەتباقتاعى اقبٶكەن قىرعىنى. ول سونى ٶلەڭمەن جازدى. اقبٶكەندٸ ەۋەلٸ تٶرتاياقتى قاسقىرلار قىردى. ولاردا نىساپ بار ەكەن — بەس قۇرالايدى قۇلاتىپ, سونىمەن تىندى.

ال ەندٸ جەردە — ماشينا, كٶكتە تٸكۇشاق مٸنگەن قاسقىرلار اقبٶكەن تابىنىن قىناداي قىرىپ سالدى.

– ٷرەيدەن بەتباق دالا جۇلدى شاشىن,

جەل تۇردى سولقىلداعان قۇمدى شاشىپ.

جارالى جالعىز قالعان تەكتٸ تەكە,

قۇلاماي, ارت جاعىنا بۇردى باسىن.

ٶر سەزٸم مٷمكٸن ونى ىرىققا الدى,

قۇلاماي قالت-قۇلت ەتٸپ تۇرىپ قالدى.

ادامدار قۋىپ جەتكەن, وق شىعارماي,

مىلتىقتىڭ دٷمٸمەنەن ۇرىپ قالدى.

پەندەلەر, كٶزدەرٸڭدٸ قۇيىن باسقىر,

تويماساڭ, تاعى قىرعىن ۇيىمداستىر.

بەس بٸردەي قۇرالايدى قاناعات قىپ,

قاپ قويعان سەرٸ ەكەن عوي ٷيٸر قاسقىر.

بولمادىڭ قاسقىر عۇرلى ٶر توياتتى,

باسىڭا ويناتار ما ەدٸ سول تاياقتى?!

بۇل سٶزدٸ تەكە بٸراق ايتا المادى,

سەرپٸدٸ, قۇلاپ تٷسٸپ, تٶرت اياقتى.

قىرعىنعا كۋە بولىپ قۇم جىلادى,

اسپاندا اي دا جىلاپ, قىنجىلادى.

قاسقىر دا ٸشٸن تارتتى بۇل سۇمدىققا,

پانا ەتٸپ ۇيىقتاپ جاتقان بٸر جىرانى...

باۋىرجان ٷسەنوۆ بەتپاقدالا قىرعىنىن وسىلاي جازدى.

اجالدىڭ وعى وعان دا تيٸپ, ٶمٸردەن جارق ەتٸپ, لەزدە ٶتٸپ كەتتٸ. ال ٶلەڭدەرٸنٸڭ ٶمٸرٸ, سٸرە, ۇزاق بولار.

ال اڭدى, تابيعاتتى قورعاۋ قوعامى اقىننىڭ وسى ٶلەڭٸن ٶز مەكەمەسٸنٸڭ ماڭدايشاسىنا جالاۋلاتا ٸلٸپ قويسا عوي... بٸراق سول قوعامنىڭ ٶزٸ الدىمەن اتىپ جٷرمەسٸن قۇرالايدى...

انا جىلدارى سارىاعاشقا بارىپ جٷرگەندە, سونداعى زالدان قابىرعاعا ٸرٸ جازۋمەن ٸلۋلٸ تۇرعان «حوش, سارىاعاش, نەرلٸ سۋ» دەگەن تۇمانباي اقىن ٶلەڭٸن كٶرٸپ ەدٸم. ەستەن شىقپايدى.

ال تابيعات, اڭداردى قورعاۋ مەكەمەلەرٸ باۋىرجان ٷسەنوۆ ٶلەڭدەرٸن بٸلسە عوي, شٸركٸن.

بٸر كەم دٷنيە.

تاسكەكٸرە

باياعى-باياعى, سوعىس جىلدارى, بالا كٷنٸمدە (ەگەر بالا كٷن دەۋگە كەلەر بولسا) تاسكەكٸرەمەن تالاي شايقاسقانبىز.

مەكتەپ بالالارىن ساباقتى قويعىزىپ, ارپا-بيدايدىڭ ارام شٶبٸن وتاۋعا ايداپ شىعۋشى ەدٸ عوي. سونداعى تاسكەكٸرە عوي. تاسمييا سيياقتى بۇل دا جاۋ...

سول تاسكەكٸرەمەن مىنا مارحابات بايعۇتتىڭ ەڭگٸمەسٸندە تاعى كەزدەسەيٸن. ارادا الپىس جىل ٶتكەننەن كەيٸن.

مارحاباتتىڭ تاسكەكٸرەسٸ – سيمۆول. مەڭزەۋ.

باسقالاردىڭ ەيەل سٷيۋٸ – لەززات. ال مارحاباتتىڭ گەرويى قالىپبەك سەگٸزٸنشٸ كلاستى بٸتٸرە سالىسىمەن – قويشىنىڭ كٶمەكشٸسٸ. ٶمٸرٸ قوي باعۋمەن ٶتكەن. جۇرت سيياقتى ويناپ-كٷلٸپ, جاستىق شاقتىڭ قىزىعىن كٶرە الماي, توماعا تۇيىق كٷن كەشكەن جان.

وعان ٷلگٸ كٶرسەتٸپ, «كٶزٸن اشقان» كولحوز باستىق. ونىڭ ەنٸ: «لەدٸ-لٷككٸ-لەيلٸم». تٶرت بالاسىن, ەپ-ەدەمٸ ەيەلٸن تاستاپ, قالانىڭ بويداق قاتىنىنا ٷيلەنگەن «لەدٸ-لٷككٸ-لەيلٸم».

ال سودان كٶرگەنٸن ٸستەمەك بولعان قويشى قالىپبەكتٸڭ «جەگەنٸ» تاسكەكٸرە – اششى, ۋلى, كەرمەك كەكٸرە.

بٸر كەم دٷنيە.

«ستالينگە حات» - موسكۆادا

«ستالينگە حات» پەساسىن جارىققا شىعارىپ, باعىن اشقان رەجيسسەر رايىمبەك سەيتمەتوۆ ەدٸ. الماتىدا, سپەكتاكل جاستار تەاترىندا ٷزبەي ۇزاق ۋاقىت جٷردٸ.

1987 جىلى جاستار تەاترى وسى سپەكتاكلدٸ موسكۆانىڭ تەاترلار بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ ينستيتۋتىنا اپارىپ قويعاندا, سونداعى ۇستاز ميحايل نوۆوجيحيننان باستاپ, بارلىق ارتيستەر, كٶرەرمەندەر – بەرٸ جىلاعانى-اي.

جاستار تەاترىنان رايىمبەك قالاي كەتتٸ, سول-اق ەكەن باسقا «دانىشپاندار» سول سپەكتاكلدٸ رەپەرتۋاردان الىپ تاستادى.

رايىمبەك تٷركٸستانعا بارىپ, جاڭا تەاتر اشىپ, «دومالاق انانى» قويدى.

ەسٸل ازامات جالعان دٷنيەدەن ەرتە كەتٸپ قالدى.

ونىڭ رۋحىن دومالاق انانىڭ, تۇراردىڭ ەرۋاقتارى قولداي جٷرسٸن, اللا و دٷنيەسٸن جۇماقتان بەرسٸن.

شەرحان مۇرتازا,

"بٸر كەم دٷنيە" كٸتابىنان