Egemendiktiń qazaqqa bergen syiy – keń baitaq dalasyn jat kózdiń suǵynan qorǵap, shekarasyn der kezinde syzyp, irgesin bekitýi. Sebebi kez kelgen memlekettiń berik bolýy shekarasynyń shegendelýinen bastalady. Bul jaǵynan alǵanda, el úshin mańyzdy sharalar Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qabyldanyp, bekitilgen bolatyn. Alaida búginde shekaralyq aimaqtardyń hali neshik?
Elimiz boiynsha shekaralyq aýdandardaǵy halyq sany jyl ótken saiyn azaiyp kele jatqany talai márte aitylyp ta, jazylyp ta júr. Jyl saiyn keminde 3-4 myńǵa jýyq turǵyn oblys ortalyqtaryna qonys aýdarýda. Eldiń etegin jalańashtap jatqan bul áreketti toqtatyp, turaqtandyrýdy shuǵyl qolǵa almasa, shekara shebimiz jalańash qalatyn túri bar. Shekaranyń myqty bolýy ondaǵy áskerlerdiń sanyna ǵana emes, shep buzbai otyratyn halyqtyń sanyna da bailanysty ekenin aityp jatýdyń ózi artyq.
Máselen, tumsa tabiǵaty jáne tarihi jádigerlerimen kóz tartatyn Shyǵys Qazaqstan oblysy elimizdiń eń úlken shekaralyq aimaqtarynyń biri sanalady. Ári bul óńir áýelden týrizmge suranyp tur. Al bal óndirýden elimizde kósh bastap turǵan oblystyń búginde maral ósirýmen de aty shyqqan.
Shyǵys Qazaqstan oblysy Qazaqstannyń Resei, Qytai jáne Mońǵoliia elderimen shekaralas soltústik-shyǵys bóliginde ornalasqan. Munda Aziianyń ulan-baitaq dalalary Sibirdiń taýly ormanymen ushtasyp jatyr. Jazyq kelgen jotalar, qalyń ormandar, basyn máńgi muz basqan taýlar, ózender men kólder bul jerdiń ǵajaiyp tabiǵatynyń ásemdigin kórsetedi. Bul óńirde alǵash bolǵan zertteýshiler ólkeniń sulýlyǵyna tań qalǵany sonshalyq, Shveitsariiaǵa teńegen eken. Onyń ereksheligi sonda, bul aimaqqa sapar shekken adam ózine qajetti demalystyń kez kelgen túrin taba alady.
Árine, týrizm salasyn órkendetýde Shyǵys Qazaqstan oblysyn sheteldikter tamsanatyn demalys aimaǵyna ainaldyrýǵa esh kedergi joq. Biraq osy óńirdegi shekaralyq aýdandar men eldi mekenderdiń jaǵdaiy alańdatady.
Byltyr Parlamentte depýtattyq saýal joldaǵan Berik Dúisenbinov shekaralyq eldi mekender jaiynda máselege beijai qaramaýǵa shaqyrǵany este. Ol: «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartty» dep meni eshkim kinálamas. «Temirdi qyzǵan kezinde soǵý» – azamattyq boryshym. Óitkeni shekaramyz jalańash jatyr. Shyǵys Qazaqstan oblysynda Qatonqaraǵai, Kúrshim degen tabiǵaty keremet aýdandar bar. Ózim osy óńirdiń azamatymyn, sondyqtan bári meniń kóz aldymda. Ár tasy, ár belesi degendei. Jii aralaityn bolǵandyqtan, kóńilimde qorqynysh basym. Aýyl-aimaqtyń aqsaqaldarymen kezdeskende olar: «Biz súiegimizdi súiretip Astanaǵa, Óskemenge, Almatyǵa qaidan baramyz, osy jerde ólgimiz keledi. Aýylda qalǵan biz sekildi kempir-shaldar ǵana. Sodan keiin az-maz mal ustap otyrǵan adamdar bar. Qalǵandary túgel kóship jatyr. Mektep jabylǵasyn olar qaitpek? Bala-shaǵanyń qamymen, kúnkóris úshin atamekenderin tastap ketpegende qaitedi? Myna jaqtan qazir Qytai sharýalary qoldaryna aiyr alyp, taýdan túser bolsa, olarǵa qarsy turar aýylda adam qalmai bara jatyr», – dep qorqynyshtyń kókesin aitty» degende bul jaittyń nazardan tys qalmaý kerektigin uqqan edik.
Dál osy túitkil shekaraǵa taiaý ornalasqan Narynqolda da, Marqakól men Alakólde de anyq baiqalýda. Al Soltústik Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy shekaralyq aýyldardyń jaǵdaiy syn kótermeitindikten, halyqty turaqtandyrý men shoǵyrlandyrý máselelerin memlekettik deńgeide shuǵyl qolǵa alý da kezek kúttirmeidi. Demek, shekaralas eldi mekenderdiń basty máselesi – jyldan jylǵa turǵyndar sanynyń azaiyp, qańyrap bos qalýy. Muny sheshýdiń joly qandai?
Biz Shyǵys Qazaqstan oblysy, Qatonqaraǵai aýyldyq okrýgynyń ákimi Amantai Baltabaev myrzadan shalǵaida buiyǵy jatqan shekaralas eldi mekenniń tynys-tirshiligin surap kórgen edik.
– Qazir shekaraǵa taiaý ornalasqan aýyldar men eldi mekenderge halyqtyń kóptep qonystanýyna mán berýimiz kerek. Óitkeni álemde geosaiasi jaǵdailar kúrdelenip barady. Bul oraida elimizdegi Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy shekaralyq aýyldardyń jaǵdaiy jiti kóńil bólýdi talap etedi. Halyqty turaqtandyrý men shoǵyrlandyrý máselelerin memlekettik deńgeide shuǵyl qolǵa alýymyz qajet. Shekara boiynda ornalasqan aýdandar men tutastai aýyldardyń bos qalý qaýpi bar. Óitkeni shekaralyq aýdandardy biriktirý úderisteri júrgizilip, aýdan ortalyqtary kóshkennen keiin, memlekettik mekemeler jabylyp, sonymen kún kórip otyrǵan halyq jumyssyz qaldy. Shalǵai aýdandarda óndiris jáne ónerkásip oryndary joqtyń qasy. Oǵan toqyraý jyldary da óz salqynyn tigizdi. Sol kezderde aýyl sharýashylyǵymen ainalysý da tiimsiz edi. Bálkim, zamannyń qiyndap turǵan tustarynda shekaralyq aimaqtardaǵy aýdandardy bir-birine qosyp, biriktirý qajettilikten týyndaǵan da shyǵar.
Al qazir bul aýdandardy qalpyna keltirýge ne kedergi? Elimizdiń qazirgi tańdaǵy saiasi-ekonomikalyq jaǵdaiy buǵan tolyqtai múmkindik beredi. Eger aýyldardaǵy aǵaiynnyń ortalyqtarǵa qonys aýdarýy azaimasa, shekaramyz bos qalaiyn dep tur. Jalpy elimiz boiynsha shekaralyq aýdandardaǵy halyq sany barǵan saiyn azaiyp bara jatqanyn kóremiz. Óitkeni jyl saiyn keminde 3-4 myńǵa jýyq turǵyn oblys, aýdan ortalyqtaryna qonys aýdarady. Burynyraqta shekaraǵa jaqyn mańda halyqtyń qarasy qalyń bolatyn. Tipti shekaradan ótip, shep buzyp, shekten shyqqandardy jergilikti halyqtyń ózi-aq tártipke keltirip otyratyn. Sondyqtan shekaralyq aýdandardy qaita qalpyna keltirsek, aýyldardyń eńsesin kóterip shekaramyzǵa da kóp alańdamas edik. Elýlikti eńserdik, endi otyz eldiń qataryna enemiz dep jatqanda osy aýdandardy qaita qalpyna keltirý de kún tártibine suranyp turǵany anyq. Sonymen qatar atamekenge oralǵan qandastarymyzdy Úkimet belgilegen tiisti oblystarǵa bólgende, shekaralyq aýyldarǵa da ornalastyrýdy qarastyrsa eken.
– Jaqyn arada shekara shebimizdi qorǵaityn halyq qalmaityn túri bar dep alańdaýyńyz oryndy. Eger jurt kásip bolmasa, násibin qalai tappaq?
– Shyny kerek, shekaralyq aýdandardyń basym bóligi tuiyq, qarym-qatynasy qiyn, úlken tas jáne temir joldardan qashyq jerlerde ornalasqan. Sodan keiin de munda ekonomikalyq tiimdi kásipti uiymdastyrýdyń ózi kúrdeli, ári shyǵyny kóp. Osyndai sebeptermen shekaralyq aýdandardyń halqy kúnkóris qamymen shama-sharqynsha úlkendi-kishili qalalardy jaǵalap ketti. Shekaradaǵy eldi mekender máselesi sóz bolǵanda ońtailandyrý saiasaty kezinde taratylǵan shekaralyq aýdandardy qaita qalpyna keltirý máselesi de aitylmai qalmaidy. 1997 jyldary Qatonqaraǵai jáne Bolshenarym aýdany qosylǵanda halyq sany 50 myń bolǵan. Al qazir eki aýdannyń halqy 24 myń adamnan aspaidy. Sondyqtan birinshi ózekti másele retinde ishki migratsiiany atap ótý kerek. Taý qoinaýlaryna ornalasqan burynǵy ferma ortalyqtary men qys qystaýyn, jaz jailaýyn jailap, malyn baǵyp, shóbin shaýyp otyrǵan jergilikti turǵyndar búginde at tóbelindei ǵana. Olar aýdan, oblys, tipti Almaty, Astana qalalaryn betke alyp, kósh túzegeli qashan. Búgingi zamanda bul zańdy qubylys. Sondyqtan kóliktik dálizin uiymdastyryp, alys-beris kúsheise degen oi bar. Bizdiń aýyldaǵy jaǵdaidy 1997 jylmen salystyrsaq, Qatonqaraǵai aýylynda halyq sany 10125 adam bolsa, qazir 4571. Iaǵni, 55 paiyzǵa kemigen. Al turǵyndardyń orta jasy buryndary 30-50 jas bolsa, qazir 55-63 jas. Týý kórsetkishteri de aitarlyqtai máz emes. Ýrbanizatsiia úrdisimen halyq, ásirese jastar jappai qalaǵa kóshýde. Jastar aýyldy kórkeitýge qalmasa, týý deńgeii de az bolary anyq. Mysaly, qazirgi kúni aýyldaǵy týý deńgeii oblystyq orta kórsetkishten 2 ese tómen. Jastardy qoldaý úshin, aýyl turmysyn jaqsartý úshin kásibin damytýǵa, mansabyn joǵarylatýǵa múmkindik týǵyzý qajet. Osy tusta taǵy kókeikesti másele aldymyzdan shyǵady. Jas mamandardyń aýylǵa kelýi sirek. Osynyń saldarynan aýyldarda dárigerler, muǵalimder jetispeýshiligi anyq seziledi. Memleket jaǵynan jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan túrli sharalar uiymdastyrylýda. Alaida jas mamandar qyzmetin qalada bastaǵysy keledi. Oqýyn endi támamdaǵan mamandardyń alys shalǵaidaǵy eldi mekenge jumys isteýge baryp, turaqtap qalýy úshin arnaiy baǵdarlama qabyldansa quba-qup. Baǵdarlamada shekaralyq aýdan turǵyndaryna barlyq biýdjetten tólenetin áleýmettik tólemder men eńbekaqylarǵa joǵarylatatyn koeffitsient taǵaiyndap, túrli jeńildikter qarastyrylǵany jón. Naryqqa shyǵý joldaryn izdep, óndiris oryndaryn qurý kerek. Bizde qazir ekonomikalyq turǵyda kásipkerlikti qoldaýǵa baǵyttalǵan túrli jeńildikter bar. Solardyń utymdy tustaryn shekaralyq aimaqtarǵa qoldansa tiimdi.
– Biraz aýyl jabylyp, qańyrap bos qaldy dedińiz. Naqty sany qansha?
– Shyǵys Qazaqstan oblysynda 1997-2011 jyldar aralyǵynda ǵana shekaralyq aýdandardaǵy 45 eldi meken elimizdiń kartasynan joiylyp, 20-dan astam mektep óz jumysyn toqtatqany qynjyltady. 2012 jylǵa deiingi derekke qaraǵanda, 15 jyl ishinde Zaisan, Qatonqaraǵai, Kúrshim, Úrjar aýdandarynan 85,1 myń adam kóship ketken. Bul aýdandardyń barlyǵy – Qazaqstannyń shekaralyq aimaqtary. Tek 2009-2010 oqý jylynda balalar sanynyń azaiýyna bailanysty 19 mektep, 2010-2011 oqý jylynda 17 mektep, 2011-2012 oqý jylynda 13 mektep jabylǵan. 2012-2013 oqý jylynda oblys boiynsha 20 jalpy bilim beretin mektep jabylyp, 6 mektep qaita uiymdastyrylǵan. Jalpy, 2009 jyldan bastap oblysta 69 mektep jabylyp, 48 mektep qaita uiymdastyrylǵan. Qaita uiymdastyrýdyń da teris áseri kóp. Óitkeni 11 jyldyq mektepter toǵyz jyldyq nemese toǵyz jyldyq mektepter bastaýysh mektepter mártebesine ie bolady. Bul da halyqtyń jappai kóshýine óz áserin tigizýde. Bul 5-6 jyl burynǵy bir ǵana derek.
Aitpaqshy, jaqynda bizge ónege bolar bir jańalyqty oqydym. Japoniiadaǵy tramvai mekemesi shalǵai aýyldan qalaǵa qatynaityn jalǵyz oqýshy úshin toqtatylýy tiis tramvai baǵytyn eki jyl boiy jumys istetkeni týraly jazylǵan. Shalǵai aýyldaǵy oqýshy mektebin bitirgenshe, jalǵyz jolaýshy úshin tramvai qatynasyn toqtatpaý – Japoniianyń jasampaz rýhty el ekenin kórsetedi. Al bizde jalǵyz oqýshynyń taǵdyry bylai tursyn, tutas aýyldyń jaǵdaiyna kóńil bólemiz be?
– Kórshi Qytai elimizben shekaralas jatqan aýdandarǵa kádimgidei qalalar salyp tastaǵanyn estip te, kórip te júrmiz. Bul eshqandai qaýip týdyrmai ma?
– Qytai Qazaqstanmen shekaralas aýdandaryna halyqty shoǵyrlandyryp, qalalar salyp tastasa, Resei Qiyr Shyǵystaǵy shekaralyq aýdandaryna kóship barýshylar úshin gektarlap jer telimderin tegin berýdi qolǵa alýda. Rasynda, shekara boiynda iin tiresip el otyrsa, qainaǵan tirlik, jainaǵan ómir bolsa, bizdiń jurtqa eshkim de qyr kórsete almas edi?! Qytai men Qazaqstannyń shekaralyq aýdandarynyń arasynda demografiialyq disbalans jyldan jylǵa ulǵaiyp barady. Qazirgi kúnde bul bizdiń elimizge aitarlyqtai másele týyndatyp turmaǵanymen, keleshek urpaq úshin qolaisyz geosaiasattyq jaǵdai qalyptasýy múmkin ekeni anyq. Máselen, sońǵy on bes jylda Qytaidyń shekaralas aýdandary qainaǵan ortalyqqa ainalyp, el ekonomikasyn ilgeriletýge óz paidasyn tigizýde. Al memleket tarapynan salyqtan belgili ýaqytqa deiin bosatý syndy taǵy da basqa jeńildikter qarastyrylǵan. Ózge memleketterdiń tájiribesinde shekaralas aýdandarda turatyn halyqqa materialdyq jaǵynan kómek pen túrli jeńildikter qarastyrylǵan eken. Bul óz kezeginde halyqtyń sol aimaqta turaqtanyp, tirshiligin jalǵastyrýǵa demeý ekeni anyq. Al bizdiń eldegi shekara aýdandarynyń jaǵdaiy múldem basqa. Osy máselelerdi sheshý jolynda, budan basqa da sátti tájiribe bar. Mysaly, bizge kórshiles Resei Federatsiiasynyń Qosaǵash aýdanynda memlekettik arnaiy qabyldanǵan baǵdarlamanyń arqasynda sońǵy 25 jyldyń ishinde aýdan halqynyń sany 1,5 esege ósti.
Shekaralas aýmaqta halyqty saqtap qalýdyń bir joly – infraqurylymdy damytý dep jatady. Qazir bul turǵyda memleket tarapynan jaqsy jaǵdai jasalýda. Alaida infraqurylymnan bólek jańa kásiporyndar ashýdyń, naryqqa shyǵýdyń joldaryn qarastyrýdyń mańyzdylyǵy arta tústi. Árine, kez kelgen aýyldyń temirqazyǵy – aýyl sharýashylyǵy ǵoi. Alaida bul jerde de kóp nárse eskerile bermeidi. Al endi bul aimaqtyń ózindik erekshelikterine toqtalsaq, dándi daqyldar ósirýge qolaisyz. Qatonqaraǵai okrýgi boiynsha 350-ge jýyq sharýa qojalyqtary bar. Buǵan qosa sharýa qojalyqtarynyń barlyǵy kishigirim, otbasylyq bolyp keledi. Al olar óz betimen naryqqa shyǵa almaǵandyqtan, kóbine deldaldarǵa jem bolyp otyr. Memlekettik «Agrobiznes-2020», «Sybaǵa», «Qulan» syndy baǵdarlamalarymen kásibin bastap sharýashylyǵyn órkendetip jatqandar bar. Biraq ta atalmysh memlekettik jenildikter barsha qazaqstandyq aýyl sharýashylyq sýbektilerine birdei bolǵandyqtan úlken jetistikterge jetý qiyn. Al sońǵy jyldardaǵy ekonomikalyq ahýal bul sharýashylyqqa keri áser etýde. Ótken jyly elimizde «Aýyl sharýashylyǵy kooperativteri týraly» zań qabyldanǵan bolatyn. Bul zańnyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin naryqqa shyǵarýǵa úlken demeý bolary anyq. Másele endi ǵana qolǵa alynýda. Birinshiden, shalǵaidaǵy ónimderdi qalaǵa jetkizý joldary oilastyrylý qajet. Múmkin kishigirim aeroplandardy iske qosýǵa bolatyn shyǵar. Ekinshiden, úlken partiialarmen ýaqytynda jetkizilgen taýar sharýaǵa tek paida ákeleri anyq. Iaǵni, ár óndirýshi ózine tiisti úlesin alady. Úshinshiden, bul birneshe máseleni biriktirip, aýyl ekonomikasyna úlken serpin beredi. Osy turǵyda taǵy bir usynysym, jergilikti sharýalarǵa shekaralyq aimaqta otyrǵany eskerilip, naryqtan alys aimaq retinde jeńildikpen sýbsidiialar berilse, utarymyz kóp. Al kooperativ qurylsa, memleket tarapynan kóp múmkindikter ashylatyny sózsiz.
– Byltyr depýtat Berik Dúisenbinov shekaralyq eldi mekenderdiń ahýalyn kótergende bilim berý oshaqtarynyń azaiyp ketkendigin tilge tiek etken-di.
– Parlamentte bul másele birneshe ret kóterildi. Búginde shekaralyq aýdandarǵa erekshe mártebe beretin zań shyǵaryp, arnaiy memlekettik baǵdarlama qabyldanýy kerek. Bilim jáne ǵylym ministrliginiń málimetterine sai, elimizde orta eseppen jylyna 100-ge jýyq mektep jabylady eken. Mektep bilim ordasy bolýmen birge, búgin aýyldaǵy jumys beretin oryn, aýyldyń qasietti qara shańyraǵy. Sondyqtan mektepterdi saqtap qalý da nazardan tys qalmaǵany jón. Múmkin, mektepterdegi oqýshylar sany týraly normativke ózgerister engizý qajet shyǵar.
Memleket inventarizatsiia úrdisi aiasynda aýyldardyń áleýmettik-ekonomikalyq múmkindikterin anyqtaǵan bolatyn. Bul óte tiimdi úrdis. Sonyń áserinen aýyldy damytý haqynda úlken josparlar daiyndaýǵa bolady. Shekara aýdandarynyń jaǵdailaryn zerttep, shekara aýdandarynda turatyn halyqty turaqtandyrýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama qabyldaýdyń ýaqyty jetken siiaqty. Shekaralyq aýyldarda maqsatty túrde jumys oryndaryn kóptep ashý – kezek kúttirmes is. Jabylyp qalǵan mekemeler men mektepterdiń ashylýyn, biýdjettik qyzmetkerler jalaqysyna 50-60 paiyzdyq ústeme tóleý, kásipkerlerge salyqtyq jeńildik jasaý, jas mamandardyń qiiandaǵy alys aýyldarǵa baryp, turaqtap qalýy úshin shekaralyq aýdan turǵyndaryna arnalǵan túrli jeńildikter qolǵa alynýy tiis.
– Bilýimizshe, Qatonqaraǵai, Marqakólge keletin týrister kóp. Óńirdegi týrizm klasterin damytý máselesi qalai júzege asýda?
– Shyǵys óziniń tabiǵatymen, saf aýasymen kez kelgen jandy tamsandyratyny sózsiz. Bizdiń Qatonqaraǵai, Marqakólderimizge jyl saiyn kórshi Reseiden talai týrister kelip, demalyp qaitady. Bul aýmaqtyń tabiǵatyna tamsanǵan demalýshylardyń aitary týrizmdi damytsa, sheteldik kýrorttardan esh kem túspeitin oryn degenge saiady. Al ol úshin investorlardy tartyp, kásipkerlerdi qyzyqtyrý qajet-aq. Sondyqtan týrizmdi damytýdy qolǵa alsa, kásipkerler de qyzyǵýshylyq tanytyp, qanshama demalys oryndary ashylar edi. Al mundai kásip túri jergilikti halyqty jumyspen qamtamasyz etip, turaqtanyp qalýyna sep bolatyny anyq. Demek, aimaqtyń týristik áleýeti mol, biraq osy múmkindikti tolyq paidalanbai júrmiz. Qatonqaraǵai aýdanyna 1 jylda 3000 jýyq saiahatshy keledi. Onyń ishinde sheteldik týristerdiń sany 200-den aspaidy. Bul azdyq etedi. Sondyqtan birinshi kezekte bul jaqta infraqurylymdy jaqsartý qajet, shipajailar salýmen qatar demalýshylarǵa qyzmet kórsetý sapasyn arttyrý qajet, sondai-aq asa mańyzdy máselelerdiń biri joldardy jóndeý. Bizdegi Altai taýlarymen silemdesip jatqan Resei men Mońǵoliia týrizmin ájeptáýir damytyp aldy. Jazǵy ýaqytta demalýshylar ol eldiń biýdjetin birneshe millionǵa tolyqtyratyny jasyryn emes. Týrizmdi damytý úshin eń aldymen úgit-nasihattan bastaý kerek.Osy máselelerdi sheshýdiń jolyn qarastyratyn baǵdarlamalar qabyldanyp, 2016-2020 jyldar aralyǵynda iske asyrylmaq.
Suhbattasqan Dinara Myńjasarqyzy,
"Túrkistan" gazeti
