ەگەمەندٸكتٸڭ قازاققا بەرگەن سىيى – كەڭ بايتاق دالاسىن جات كٶزدٸڭ سۇعىنان قورعاپ, شەكاراسىن دەر كەزٸندە سىزىپ, ٸرگەسٸن بەكٸتۋٸ. سەبەبٸ كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ بەرٸك بولۋى شەكاراسىنىڭ شەگەندەلۋٸنەن باستالادى. بۇل جاعىنان العاندا, ەل ٷشٸن ماڭىزدى شارالار تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا قابىلدانىپ, بەكٸتٸلگەن بولاتىن. الايدا بٷگٸندە شەكارالىق ايماقتاردىڭ حالٸ نەشٸك?
ەلٸمٸز بويىنشا شەكارالىق اۋداندارداعى حالىق سانى جىل ٶتكەن سايىن ازايىپ كەلە جاتقانى تالاي مەرتە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جٷر. جىل سايىن كەمٸندە 3-4 مىڭعا جۋىق تۇرعىن وبلىس ورتالىقتارىنا قونىس اۋدارۋدا. ەلدٸڭ ەتەگٸن جالاڭاشتاپ جاتقان بۇل ەرەكەتتٸ توقتاتىپ, تۇراقتاندىرۋدى شۇعىل قولعا الماسا, شەكارا شەبٸمٸز جالاڭاش قالاتىن تٷرٸ بار. شەكارانىڭ مىقتى بولۋى ونداعى ەسكەرلەردٸڭ سانىنا عانا ەمەس, شەپ بۇزباي وتىراتىن حالىقتىڭ سانىنا دا بايلانىستى ەكەنٸن ايتىپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق.
مەسەلەن, تۇمسا تابيعاتى جەنە تاريحي جەدٸگەرلەرٸمەن كٶز تارتاتىن شىعىس قازاقستان وبلىسى ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ٷلكەن شەكارالىق ايماقتارىنىڭ بٸرٸ سانالادى. ەرٸ بۇل ٶڭٸر ەۋەلدەن تۋريزمگە سۇرانىپ تۇر. ال بال ٶندٸرۋدەن ەلٸمٸزدە كٶش باستاپ تۇرعان وبلىستىڭ بٷگٸندە مارال ٶسٸرۋمەن دە اتى شىققان.
شىعىس قازاقستان وبلىسى قازاقستاننىڭ رەسەي, قىتاي جەنە موڭعولييا ەلدەرٸمەن شەكارالاس سولتٷستٸك-شىعىس بٶلٸگٸندە ورنالاسقان. مۇندا ازييانىڭ ۇلان-بايتاق دالالارى سٸبٸردٸڭ تاۋلى ورمانىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. جازىق كەلگەن جوتالار, قالىڭ ورماندار, باسىن مەڭگٸ مۇز باسقان تاۋلار, ٶزەندەر مەن كٶلدەر بۇل جەردٸڭ عاجايىپ تابيعاتىنىڭ ەسەمدٸگٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل ٶڭٸردە العاش بولعان زەرتتەۋشٸلەر ٶلكەنٸڭ سۇلۋلىعىنا تاڭ قالعانى سونشالىق, شۆەيتساريياعا تەڭەگەن ەكەن. ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ سوندا, بۇل ايماققا ساپار شەككەن ادام ٶزٸنە قاجەتتٸ دەمالىستىڭ كەز كەلگەن تٷرٸن تابا الادى.
ەرينە, تۋريزم سالاسىن ٶركەندەتۋدە شىعىس قازاقستان وبلىسىن شەتەلدٸكتەر تامساناتىن دەمالىس ايماعىنا اينالدىرۋعا ەش كەدەرگٸ جوق. بٸراق وسى ٶڭٸردەگٸ شەكارالىق اۋداندار مەن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ جاعدايى الاڭداتادى.
بىلتىر پارلامەنتتە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بەرٸك دٷيسەنبينوۆ شەكارالىق ەلدٸ مەكەندەر جايىندا مەسەلەگە بەيجاي قاراماۋعا شاقىرعانى ەستە. ول: «جاۋ جاعادان العاندا, بٶرٸ ەتەكتەن تارتتى» دەپ مەنٸ ەشكٸم كٸنەلاماس. «تەمٸردٸ قىزعان كەزٸندە سوعۋ» – ازاماتتىق بورىشىم. ٶيتكەنٸ شەكارامىز جالاڭاش جاتىر. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قاتونقاراعاي, كٷرشٸم دەگەن تابيعاتى كەرەمەت اۋداندار بار. ٶزٸم وسى ٶڭٸردٸڭ ازاماتىمىن, سوندىقتان بەرٸ مەنٸڭ كٶز الدىمدا. ەر تاسى, ەر بەلەسٸ دەگەندەي. جيٸ ارالايتىن بولعاندىقتان, كٶڭٸلٸمدە قورقىنىش باسىم. اۋىل-ايماقتىڭ اقساقالدارىمەن كەزدەسكەندە ولار: «بٸز سٷيەگٸمٸزدٸ سٷيرەتٸپ استاناعا, ٶسكەمەنگە, الماتىعا قايدان بارامىز, وسى جەردە ٶلگٸمٸز كەلەدٸ. اۋىلدا قالعان بٸز سەكٸلدٸ كەمپٸر-شالدار عانا. سودان كەيٸن از-ماز مال ۇستاپ وتىرعان ادامدار بار. قالعاندارى تٷگەل كٶشٸپ جاتىر. مەكتەپ جابىلعاسىن ولار قايتپەك? بالا-شاعانىڭ قامىمەن, كٷنكٶرٸس ٷشٸن اتامەكەندەرٸن تاستاپ كەتپەگەندە قايتەدٸ? مىنا جاقتان قازٸر قىتاي شارۋالارى قولدارىنا ايىر الىپ, تاۋدان تٷسەر بولسا, ولارعا قارسى تۇرار اۋىلدا ادام قالماي بارا جاتىر», – دەپ قورقىنىشتىڭ كٶكەسٸن ايتتى» دەگەندە بۇل جايتتىڭ نازاردان تىس قالماۋ كەرەكتٸگٸن ۇققان ەدٸك.
دەل وسى تٷيتكٸل شەكاراعا تاياۋ ورنالاسقان نارىنقولدا دا, مارقاكٶل مەن الاكٶلدە دە انىق بايقالۋدا. ال سولتٷستٸك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, اقمولا, باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعى شەكارالىق اۋىلداردىڭ جاعدايى سىن كٶتەرمەيتٸندٸكتەن, حالىقتى تۇراقتاندىرۋ مەن شوعىرلاندىرۋ مەسەلەلەرٸن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شۇعىل قولعا الۋ دا كەزەك كٷتتٸرمەيدٸ. دەمەك, شەكارالاس ەلدٸ مەكەندەردٸڭ باستى مەسەلەسٸ – جىلدان جىلعا تۇرعىندار سانىنىڭ ازايىپ, قاڭىراپ بوس قالۋى. مۇنى شەشۋدٸڭ جولى قانداي?
بٸز شىعىس قازاقستان وبلىسى, قاتونقاراعاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ەكٸمٸ امانتاي بالتاباەۆ مىرزادان شالعايدا بۇيىعى جاتقان شەكارالاس ەلدٸ مەكەننٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن سۇراپ كٶرگەن ەدٸك.
– قازٸر شەكاراعا تاياۋ ورنالاسقان اۋىلدار مەن ەلدٸ مەكەندەرگە حالىقتىڭ كٶپتەپ قونىستانۋىنا مەن بەرۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ ەلەمدە گەوساياسي جاعدايلار كٷردەلەنٸپ بارادى. بۇل ورايدا ەلٸمٸزدەگٸ شىعىس قازاقستان, سولتٷستٸك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, اقمولا, باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعى شەكارالىق اۋىلداردىڭ جاعدايى جٸتٸ كٶڭٸل بٶلۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. حالىقتى تۇراقتاندىرۋ مەن شوعىرلاندىرۋ مەسەلەلەرٸن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شۇعىل قولعا الۋىمىز قاجەت. شەكارا بويىندا ورنالاسقان اۋداندار مەن تۇتاستاي اۋىلداردىڭ بوس قالۋ قاۋپٸ بار. ٶيتكەنٸ شەكارالىق اۋدانداردى بٸرٸكتٸرۋ ٷدەرٸستەرٸ جٷرگٸزٸلٸپ, اۋدان ورتالىقتارى كٶشكەننەن كەيٸن, مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر جابىلىپ, سونىمەن كٷن كٶرٸپ وتىرعان حالىق جۇمىسسىز قالدى. شالعاي اۋدانداردا ٶندٸرٸس جەنە ٶنەركەسٸپ ورىندارى جوقتىڭ قاسى. وعان توقىراۋ جىلدارى دا ٶز سالقىنىن تيگٸزدٸ. سول كەزدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ دا تيٸمسٸز ەدٸ. بەلكٸم, زاماننىڭ قيىنداپ تۇرعان تۇستارىندا شەكارالىق ايماقتارداعى اۋدانداردى بٸر-بٸرٸنە قوسىپ, بٸرٸكتٸرۋ قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان دا شىعار.
ال قازٸر بۇل اۋدانداردى قالپىنا كەلتٸرۋگە نە كەدەرگٸ? ەلٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ تاڭداعى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى بۇعان تولىقتاي مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەگەر اۋىلدارداعى اعايىننىڭ ورتالىقتارعا قونىس اۋدارۋى ازايماسا, شەكارامىز بوس قالايىن دەپ تۇر. جالپى ەلٸمٸز بويىنشا شەكارالىق اۋداندارداعى حالىق سانى بارعان سايىن ازايىپ بارا جاتقانىن كٶرەمٸز. ٶيتكەنٸ جىل سايىن كەمٸندە 3-4 مىڭعا جۋىق تۇرعىن وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنا قونىس اۋدارادى. بۇرىنىراقتا شەكاراعا جاقىن ماڭدا حالىقتىڭ قاراسى قالىڭ بولاتىن. تٸپتٸ شەكارادان ٶتٸپ, شەپ بۇزىپ, شەكتەن شىققانداردى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ٶزٸ-اق تەرتٸپكە كەلتٸرٸپ وتىراتىن. سوندىقتان شەكارالىق اۋدانداردى قايتا قالپىنا كەلتٸرسەك, اۋىلداردىڭ ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ شەكارامىزعا دا كٶپ الاڭداماس ەدٸك. ەلۋلٸكتٸ ەڭسەردٸك, ەندٸ وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا ەنەمٸز دەپ جاتقاندا وسى اۋدانداردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ دە كٷن تەرتٸبٸنە سۇرانىپ تۇرعانى انىق. سونىمەن قاتار اتامەكەنگە ورالعان قانداستارىمىزدى ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن تيٸستٸ وبلىستارعا بٶلگەندە, شەكارالىق اۋىلدارعا دا ورنالاستىرۋدى قاراستىرسا ەكەن.
– جاقىن ارادا شەكارا شەبٸمٸزدٸ قورعايتىن حالىق قالمايتىن تٷرٸ بار دەپ الاڭداۋىڭىز ورىندى. ەگەر جۇرت كەسٸپ بولماسا, نەسٸبٸن قالاي تاپپاق?
– شىنى كەرەك, شەكارالىق اۋدانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ تۇيىق, قارىم-قاتىناسى قيىن, ٷلكەن تاس جەنە تەمٸر جولداردان قاشىق جەرلەردە ورنالاسقان. سودان كەيٸن دە مۇندا ەكونوميكالىق تيٸمدٸ كەسٸپتٸ ۇيىمداستىرۋدىڭ ٶزٸ كٷردەلٸ, ەرٸ شىعىنى كٶپ. وسىنداي سەبەپتەرمەن شەكارالىق اۋدانداردىڭ حالقى كٷنكٶرٸس قامىمەن شاما-شارقىنشا ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ قالالاردى جاعالاپ كەتتٸ. شەكاراداعى ەلدٸ مەكەندەر مەسەلەسٸ سٶز بولعاندا وڭتايلاندىرۋ ساياساتى كەزٸندە تاراتىلعان شەكارالىق اۋدانداردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ مەسەلەسٸ دە ايتىلماي قالمايدى. 1997 جىلدارى قاتونقاراعاي جەنە بولشەنارىم اۋدانى قوسىلعاندا حالىق سانى 50 مىڭ بولعان. ال قازٸر ەكٸ اۋداننىڭ حالقى 24 مىڭ ادامنان اسپايدى. سوندىقتان بٸرٸنشٸ ٶزەكتٸ مەسەلە رەتٸندە ٸشكٸ ميگراتسييانى اتاپ ٶتۋ كەرەك. تاۋ قويناۋلارىنا ورنالاسقان بۇرىنعى فەرما ورتالىقتارى مەن قىس قىستاۋىن, جاز جايلاۋىن جايلاپ, مالىن باعىپ, شٶبٸن شاۋىپ وتىرعان جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار بٷگٸندە ات تٶبەلٸندەي عانا. ولار اۋدان, وبلىس, تٸپتٸ الماتى, استانا قالالارىن بەتكە الىپ, كٶش تٷزەگەلٸ قاشان. بٷگٸنگٸ زاماندا بۇل زاڭدى قۇبىلىس. سوندىقتان كٶلٸكتٸك دەلٸزٸن ۇيىمداستىرىپ, الىس-بەرٸس كٷشەيسە دەگەن وي بار. بٸزدٸڭ اۋىلداعى جاعدايدى 1997 جىلمەن سالىستىرساق, قاتونقاراعاي اۋىلىندا حالىق سانى 10125 ادام بولسا, قازٸر 4571. ياعني, 55 پايىزعا كەمٸگەن. ال تۇرعىنداردىڭ ورتا جاسى بۇرىندارى 30-50 جاس بولسا, قازٸر 55-63 جاس. تۋۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ دە ايتارلىقتاي مەز ەمەس. ۋربانيزاتسييا ٷردٸسٸمەن حالىق, ەسٸرەسە جاستار جاپپاي قالاعا كٶشۋدە. جاستار اۋىلدى كٶركەيتۋگە قالماسا, تۋۋ دەڭگەيٸ دە از بولارى انىق. مىسالى, قازٸرگٸ كٷنٸ اۋىلداعى تۋۋ دەڭگەيٸ وبلىستىق ورتا كٶرسەتكٸشتەن 2 ەسە تٶمەن. جاستاردى قولداۋ ٷشٸن, اۋىل تۇرمىسىن جاقسارتۋ ٷشٸن كەسٸبٸن دامىتۋعا, مانسابىن جوعارىلاتۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ قاجەت. وسى تۇستا تاعى كٶكەيكەستٸ مەسەلە الدىمىزدان شىعادى. جاس مامانداردىڭ اۋىلعا كەلۋٸ سيرەك. وسىنىڭ سالدارىنان اۋىلداردا دەرٸگەرلەر, مۇعالٸمدەر جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ انىق سەزٸلەدٸ. مەملەكەت جاعىنان جاستاردى قولداۋعا باعىتتالعان تٷرلٸ شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. الايدا جاس ماماندار قىزمەتٸن قالادا باستاعىسى كەلەدٸ. وقۋىن ەندٸ تەمامداعان مامانداردىڭ الىس شالعايداعى ەلدٸ مەكەنگە جۇمىس ٸستەۋگە بارىپ, تۇراقتاپ قالۋى ٷشٸن ارنايى باعدارلاما قابىلدانسا قۇبا-قۇپ. باعدارلامادا شەكارالىق اۋدان تۇرعىندارىنا بارلىق بيۋدجەتتەن تٶلەنەتٸن ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر مەن ەڭبەكاقىلارعا جوعارىلاتاتىن كوەففيتسيەنت تاعايىنداپ, تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعانى جٶن. نارىققا شىعۋ جولدارىن ٸزدەپ, ٶندٸرٸس ورىندارىن قۇرۋ كەرەك. بٸزدە قازٸر ەكونوميكالىق تۇرعىدا كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋعا باعىتتالعان تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەر بار. سولاردىڭ ۇتىمدى تۇستارىن شەكارالىق ايماقتارعا قولدانسا تيٸمدٸ.
– بٸراز اۋىل جابىلىپ, قاڭىراپ بوس قالدى دەدٸڭٸز. ناقتى سانى قانشا?
– شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 1997-2011 جىلدار ارالىعىندا عانا شەكارالىق اۋداندارداعى 45 ەلدٸ مەكەن ەلٸمٸزدٸڭ كارتاسىنان جويىلىپ, 20-دان استام مەكتەپ ٶز جۇمىسىن توقتاتقانى قىنجىلتادى. 2012 جىلعا دەيٸنگٸ دەرەككە قاراعاندا, 15 جىل ٸشٸندە زايسان, قاتونقاراعاي, كٷرشٸم, ٷرجار اۋداندارىنان 85,1 مىڭ ادام كٶشٸپ كەتكەن. بۇل اۋدانداردىڭ بارلىعى – قازاقستاننىڭ شەكارالىق ايماقتارى. تەك 2009-2010 وقۋ جىلىندا بالالار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى 19 مەكتەپ, 2010-2011 وقۋ جىلىندا 17 مەكتەپ, 2011-2012 وقۋ جىلىندا 13 مەكتەپ جابىلعان. 2012-2013 وقۋ جىلىندا وبلىس بويىنشا 20 جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپ جابىلىپ, 6 مەكتەپ قايتا ۇيىمداستىرىلعان. جالپى, 2009 جىلدان باستاپ وبلىستا 69 مەكتەپ جابىلىپ, 48 مەكتەپ قايتا ۇيىمداستىرىلعان. قايتا ۇيىمداستىرۋدىڭ دا تەرٸس ەسەرٸ كٶپ. ٶيتكەنٸ 11 جىلدىق مەكتەپتەر توعىز جىلدىق نەمەسە توعىز جىلدىق مەكتەپتەر باستاۋىش مەكتەپتەر مەرتەبەسٸنە يە بولادى. بۇل دا حالىقتىڭ جاپپاي كٶشۋٸنە ٶز ەسەرٸن تيگٸزۋدە. بۇل 5-6 جىل بۇرىنعى بٸر عانا دەرەك.
ايتپاقشى, جاقىندا بٸزگە ٶنەگە بولار بٸر جاڭالىقتى وقىدىم. جاپونيياداعى ترامۆاي مەكەمەسٸ شالعاي اۋىلدان قالاعا قاتىنايتىن جالعىز وقۋشى ٷشٸن توقتاتىلۋى تيٸس ترامۆاي باعىتىن ەكٸ جىل بويى جۇمىس ٸستەتكەنٸ تۋرالى جازىلعان. شالعاي اۋىلداعى وقۋشى مەكتەبٸن بٸتٸرگەنشە, جالعىز جولاۋشى ٷشٸن ترامۆاي قاتىناسىن توقتاتپاۋ – جاپونييانىڭ جاسامپاز رۋحتى ەل ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ال بٸزدە جالعىز وقۋشىنىڭ تاعدىرى بىلاي تۇرسىن, تۇتاس اۋىلدىڭ جاعدايىنا كٶڭٸل بٶلەمٸز بە?
– كٶرشٸ قىتاي ەلٸمٸزبەن شەكارالاس جاتقان اۋداندارعا كەدٸمگٸدەي قالالار سالىپ تاستاعانىن ەستٸپ تە, كٶرٸپ تە جٷرمٸز. بۇل ەشقانداي قاۋٸپ تۋدىرماي ما?
– قىتاي قازاقستانمەن شەكارالاس اۋداندارىنا حالىقتى شوعىرلاندىرىپ, قالالار سالىپ تاستاسا, رەسەي قيىر شىعىستاعى شەكارالىق اۋداندارىنا كٶشٸپ بارۋشىلار ٷشٸن گەكتارلاپ جەر تەلٸمدەرٸن تەگٸن بەرۋدٸ قولعا الۋدا. راسىندا, شەكارا بويىندا يٸن تٸرەسٸپ ەل وتىرسا, قايناعان تٸرلٸك, جايناعان ٶمٸر بولسا, بٸزدٸڭ جۇرتقا ەشكٸم دە قىر كٶرسەتە الماس ەدٸ?! قىتاي مەن قازاقستاننىڭ شەكارالىق اۋداندارىنىڭ اراسىندا دەموگرافييالىق ديسبالانس جىلدان جىلعا ۇلعايىپ بارادى. قازٸرگٸ كٷندە بۇل بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە ايتارلىقتاي مەسەلە تۋىنداتىپ تۇرماعانىمەن, كەلەشەك ۇرپاق ٷشٸن قولايسىز گەوساياساتتىق جاعداي قالىپتاسۋى مٷمكٸن ەكەنٸ انىق. مەسەلەن, سوڭعى ون بەس جىلدا قىتايدىڭ شەكارالاس اۋداندارى قايناعان ورتالىققا اينالىپ, ەل ەكونوميكاسىن ٸلگەرٸلەتۋگە ٶز پايداسىن تيگٸزۋدە. ال مەملەكەت تاراپىنان سالىقتان بەلگٸلٸ ۋاقىتقا دەيٸن بوساتۋ سىندى تاعى دا باسقا جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان. ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸندە شەكارالاس اۋدانداردا تۇراتىن حالىققا ماتەريالدىق جاعىنان كٶمەك پەن تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان ەكەن. بۇل ٶز كەزەگٸندە حالىقتىڭ سول ايماقتا تۇراقتانىپ, تٸرشٸلٸگٸن جالعاستىرۋعا دەمەۋ ەكەنٸ انىق. ال بٸزدٸڭ ەلدەگٸ شەكارا اۋداندارىنىڭ جاعدايى مٷلدەم باسقا. وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋ جولىندا, بۇدان باسقا دا سەتتٸ تەجٸريبە بار. مىسالى, بٸزگە كٶرشٸلەس رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ قوساعاش اۋدانىندا مەملەكەتتٸك ارنايى قابىلدانعان باعدارلامانىڭ ارقاسىندا سوڭعى 25 جىلدىڭ ٸشٸندە اۋدان حالقىنىڭ سانى 1,5 ەسەگە ٶستٸ.
شەكارالاس اۋماقتا حالىقتى ساقتاپ قالۋدىڭ بٸر جولى – ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ دەپ جاتادى. قازٸر بۇل تۇرعىدا مەملەكەت تاراپىنان جاقسى جاعداي جاسالۋدا. الايدا ينفراقۇرىلىمنان بٶلەك جاڭا كەسٸپورىندار اشۋدىڭ, نارىققا شىعۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تٷستٸ. ەرينە, كەز كەلگەن اۋىلدىڭ تەمٸرقازىعى – اۋىل شارۋاشىلىعى عوي. الايدا بۇل جەردە دە كٶپ نەرسە ەسكەرٸلە بەرمەيدٸ. ال ەندٸ بۇل ايماقتىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸنە توقتالساق, دەندٸ داقىلدار ٶسٸرۋگە قولايسىز. قاتونقاراعاي وكرۋگٸ بويىنشا 350-گە جۋىق شارۋا قوجالىقتارى بار. بۇعان قوسا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بارلىعى كٸشٸگٸرٸم, وتباسىلىق بولىپ كەلەدٸ. ال ولار ٶز بەتٸمەن نارىققا شىعا الماعاندىقتان, كٶبٸنە دەلدالدارعا جەم بولىپ وتىر. مەملەكەتتٸك «اگروبيزنەس-2020», «سىباعا», «قۇلان» سىندى باعدارلامالارىمەن كەسٸبٸن باستاپ شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتٸپ جاتقاندار بار. بٸراق تا اتالمىش مەملەكەتتٸك جەنٸلدٸكتەر بارشا قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەرٸنە بٸردەي بولعاندىقتان ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتۋ قيىن. ال سوڭعى جىلدارداعى ەكونوميكالىق احۋال بۇل شارۋاشىلىققا كەرٸ ەسەر ەتۋدە. ٶتكەن جىلى ەلٸمٸزدە «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. بۇل زاڭنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن نارىققا شىعارۋعا ٷلكەن دەمەۋ بولارى انىق. مەسەلە ەندٸ عانا قولعا الىنۋدا. بٸرٸنشٸدەن, شالعايداعى ٶنٸمدەردٸ قالاعا جەتكٸزۋ جولدارى ويلاستىرىلۋ قاجەت. مٷمكٸن كٸشٸگٸرٸم اەروپلانداردى ٸسكە قوسۋعا بولاتىن شىعار. ەكٸنشٸدەن, ٷلكەن پارتييالارمەن ۋاقىتىندا جەتكٸزٸلگەن تاۋار شارۋاعا تەك پايدا ەكەلەرٸ انىق. ياعني, ەر ٶندٸرۋشٸ ٶزٸنە تيٸستٸ ٷلەسٸن الادى. ٷشٸنشٸدەن, بۇل بٸرنەشە مەسەلەنٸ بٸرٸكتٸرٸپ, اۋىل ەكونوميكاسىنا ٷلكەن سەرپٸن بەرەدٸ. وسى تۇرعىدا تاعى بٸر ۇسىنىسىم, جەرگٸلٸكتٸ شارۋالارعا شەكارالىق ايماقتا وتىرعانى ەسكەرٸلٸپ, نارىقتان الىس ايماق رەتٸندە جەڭٸلدٸكپەن سۋبسيدييالار بەرٸلسە, ۇتارىمىز كٶپ. ال كووپەراتيۆ قۇرىلسا, مەملەكەت تاراپىنان كٶپ مٷمكٸندٸكتەر اشىلاتىنى سٶزسٸز.
– بىلتىر دەپۋتات بەرٸك دٷيسەنبينوۆ شەكارالىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ احۋالىن كٶتەرگەندە بٸلٸم بەرۋ وشاقتارىنىڭ ازايىپ كەتكەندٸگٸن تٸلگە تيەك ەتكەن-دٸ.
– پارلامەنتتە بۇل مەسەلە بٸرنەشە رەت كٶتەرٸلدٸ. بٷگٸندە شەكارالىق اۋداندارعا ەرەكشە مەرتەبە بەرەتٸن زاڭ شىعارىپ, ارنايى مەملەكەتتٸك باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸنە ساي, ەلٸمٸزدە ورتا ەسەپپەن جىلىنا 100-گە جۋىق مەكتەپ جابىلادى ەكەن. مەكتەپ بٸلٸم ورداسى بولۋمەن بٸرگە, بٷگٸن اۋىلداعى جۇمىس بەرەتٸن ورىن, اۋىلدىڭ قاسيەتتٸ قارا شاڭىراعى. سوندىقتان مەكتەپتەردٸ ساقتاپ قالۋ دا نازاردان تىس قالماعانى جٶن. مٷمكٸن, مەكتەپتەردەگٸ وقۋشىلار سانى تۋرالى نورماتيۆكە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت شىعار.
مەملەكەت ينۆەنتاريزاتسييا ٷردٸسٸ اياسىندا اۋىلداردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن انىقتاعان بولاتىن. بۇل ٶتە تيٸمدٸ ٷردٸس. سونىڭ ەسەرٸنەن اۋىلدى دامىتۋ حاقىندا ٷلكەن جوسپارلار دايىنداۋعا بولادى. شەكارا اۋداندارىنىڭ جاعدايلارىن زەرتتەپ, شەكارا اۋداندارىندا تۇراتىن حالىقتى تۇراقتاندىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاما قابىلداۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەن سيياقتى. شەكارالىق اۋىلداردا ماقساتتى تٷردە جۇمىس ورىندارىن كٶپتەپ اشۋ – كەزەك كٷتتٸرمەس ٸس. جابىلىپ قالعان مەكەمەلەر مەن مەكتەپتەردٸڭ اشىلۋىن, بيۋدجەتتٸك قىزمەتكەرلەر جالاقىسىنا 50-60 پايىزدىق ٷستەمە تٶلەۋ, كەسٸپكەرلەرگە سالىقتىق جەڭٸلدٸك جاساۋ, جاس مامانداردىڭ قييانداعى الىس اۋىلدارعا بارىپ, تۇراقتاپ قالۋى ٷشٸن شەكارالىق اۋدان تۇرعىندارىنا ارنالعان تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەر قولعا الىنۋى تيٸس.
– بٸلۋٸمٸزشە, قاتونقاراعاي, مارقاكٶلگە كەلەتٸن تۋريستەر كٶپ. ٶڭٸردەگٸ تۋريزم كلاستەرٸن دامىتۋ مەسەلەسٸ قالاي جٷزەگە اسۋدا?
– شىعىس ٶزٸنٸڭ تابيعاتىمەن, ساف اۋاسىمەن كەز كەلگەن جاندى تامساندىراتىنى سٶزسٸز. بٸزدٸڭ قاتونقاراعاي, مارقاكٶلدەرٸمٸزگە جىل سايىن كٶرشٸ رەسەيدەن تالاي تۋريستەر كەلٸپ, دەمالىپ قايتادى. بۇل اۋماقتىڭ تابيعاتىنا تامسانعان دەمالۋشىلاردىڭ ايتارى تۋريزمدٸ دامىتسا, شەتەلدٸك كۋرورتتاردان ەش كەم تٷسپەيتٸن ورىن دەگەنگە سايادى. ال ول ٷشٸن ينۆەستورلاردى تارتىپ, كەسٸپكەرلەردٸ قىزىقتىرۋ قاجەت-اق. سوندىقتان تۋريزمدٸ دامىتۋدى قولعا السا, كەسٸپكەرلەر دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قانشاما دەمالىس ورىندارى اشىلار ەدٸ. ال مۇنداي كەسٸپ تٷرٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتٸپ, تۇراقتانىپ قالۋىنا سەپ بولاتىنى انىق. دەمەك, ايماقتىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸ مول, بٸراق وسى مٷمكٸندٸكتٸ تولىق پايدالانباي جٷرمٸز. قاتونقاراعاي اۋدانىنا 1 جىلدا 3000 جۋىق ساياحاتشى كەلەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە شەتەلدٸك تۋريستەردٸڭ سانى 200-دەن اسپايدى. بۇل ازدىق ەتەدٸ. سوندىقتان بٸرٸنشٸ كەزەكتە بۇل جاقتا ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ قاجەت, شيپاجايلار سالۋمەن قاتار دەمالۋشىلارعا قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت, سونداي-اق اسا ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ جولداردى جٶندەۋ. بٸزدەگٸ التاي تاۋلارىمەن سٸلەمدەسٸپ جاتقان رەسەي مەن موڭعولييا تۋريزمٸن ەجەپتەۋٸر دامىتىپ الدى. جازعى ۋاقىتتا دەمالۋشىلار ول ەلدٸڭ بيۋدجەتٸن بٸرنەشە ميلليونعا تولىقتىراتىنى جاسىرىن ەمەس. تۋريزمدٸ دامىتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ٷگٸت-ناسيحاتتان باستاۋ كەرەك.وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ جولىن قاراستىراتىن باعدارلامالار قابىلدانىپ, 2016-2020 جىلدار ارالىعىندا ٸسكە اسىرىلماق.
سۇحباتتاسقان دينارا مىڭجاسارقىزى,
"تٷركٸستان" گازەتٸ
