Jalpy Qyrǵyz Respýblikasy bir jyldan asa qazaq-qyrǵyz shekarasyndaǵy jaǵdai týraly máseleni qaita-qaita ýshyǵa kóterýde.
Osy ýaqytqa deiin Qazaqstan kórshilerdi júkterdiń jyljýynyń ashyqtyǵyn tsifrlyq tehnologiialardy qoldanyp, jyljyǵan kólik quraldary boiynsha derekterdi almasý, júk kólikterine elektrondyq biteme qoldaný jáne basqa tásilder arqyly keshendi sheshýge sátsiz shaqyrýda.
Ótken jyldyń basynan bastap aǵymdaǵy jyldyń maýsymyna deiin qazaq-qyrǵyz shekarasy arqyly Qazaqstan men Resei baǵytynda 80 myńǵa jýyq júk avtokólik quraldary kesip ótken. Onyń ishinde 1547 kólik quraldaryna taldamaly tekseris júrgizildi. Nátijesinde 1505 jaǵdai boiynsha Qazaqstannyń salyq zańnamasyn óreskel buzýshylyq anyqtaldy. Máselen, Qazaqstan mene Reseide jalǵan alýshylar kórsetilgen, kedendi kesip ótken taýarlar ilespe qujattarda kórsetilgen taýarlarǵa sai kelmegen. Nátijesinde 5 mln. AQSh dollarynan asa somaǵa salyqtyq tólemder qosymsha eseptelgen.
Kórsetligen faktilerge qaramastan, «ańyzdaǵy kedergiler» máselesin qozdyrýdy jalǵastyra otyryp, Bishkek Nur-Sultannyń konstrýktivti usynystaryna «qulaq salmaýda». Bizdiń áriptesterimizdiń mundai minez-qulyǵy QHR-dan EAEO elderi aýmaǵyna eń aldymen halyq tutynatyn taýarlardy zańdy túrde jyljytpaý maqsatynda adal yntymaqtastyqtan ádeii bas tartyp otyr degen ádil kúdikterge alyp keledi. Buǵan atalǵan máseleni tym ýshyqtyrý, aqparattyq shabýyldar men osy máseleni esh qatysy bolmasa da DSU amýaǵynda qaraý dálel bola alady.
Másele «tym ýshyqtyrylǵandyǵyna» shekaranyń ótkizý beketterin ekijaqty kesip ótý hronometrajyn jasaý da kýá bola alady. Máselen, beketterdiń ótkizý qabiletine sáikes bir ýaqytta tekseristi 20 avtokólik óte alady, bul rette shekaranyń qazaqstandyq bóliginde baqylaý júrgizý 20-22 minýtty alady, onyń 3-5 minýty salyqtyq baqylaý úshin qujattardy skanerleýge ketedi. Bul 2020 jylǵy 3 maýsymda bolyp ótken Qazaqstan Respýblikasy men Qyrǵyz Respýblikasynyń jumys toptarynyń ekijaqty kezdesýiniń hattamasynda bekitilgen.
Bul rette sońǵy ailarda baqylanǵan shekaranyń qazaq-qyrǵyz bóliginde avtokóliktik quraldardyń belgili bir jinaqtalýy birqatar obektivti sebepterge bailanysty bolyp otyr.
Birinshisi, COVID-19 pandemiiasyna bailanysty 7 avtokólik ótkizý beketinen 5-eýiniń ǵana jumys isteýi. Pandemiiaǵa qaramastan, Qazaqstan júkter tasymaly úshin ótkizý beketteriniń barlyǵyn birdei japqan joq, tek qana bekitilgen santariialyq-karantidik normalardy saqtai otyryp, qoldanystaǵy ótkizý beketteriniń sanyn azaitty.
Epidemiialogiialyq jaǵdaidyń jaqsarýyna bailanysty búgingi tańda jaqyn ýaqytta barlyq ótkizý beketteriniń jumysyn jańartý týraly sheshim qabyldandy. Máselen, búginnen bastap «Sypatai - Batyr» ótkizý beketi óz jumysyn bastaidy, ol qoldanystaǵy ótkizý beketteriniń jumysyn jeńildetýge jáne júk kólikteriniń shekara arqyly ótýin jyldamdatýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstannyń Saýda jáne integratsiia ministrligi: «Ótkizý beketterin jabý týraly sheshimdi Qazaqstan koronavirýs infektsiiasyn ákelýdi jáne taralýdy boldyrmaý maqsatynda qabyldady. Epidemiialyq ál-aýqat máseleleri ulttyq qaýipsizdik máselelerine jatady, ol ulttyq úkimettiń aiyryqsha quzyretine jatady. Jalpy memlekettik shekaranyń boiynda barlyǵy 20 ótkizý beketteri jabyldy. Negizinen bul jeke tulǵalar kóp ótetin beketter bolyp tabylady.», – dep habarlady.
Taǵy bir faktor jemis-kókónis ónimderiniń pisý maýsymynyń bastalýyna bailanysty tasymaldaityn úlken júk kólikteri sanynyń dástúrli ósýi boldy. Mysaly, ótken jyldyń mamyr aiynda 7 ótkizý pýnkti arqyly 5 589 avtokólik ótti jáne ótkizý beketterinde ortasha jinalý 60-70 avtokólik boldy, aǵymdaǵy jylǵy mamyr aiynda 2 ótkizý pýnkti arqyly 4 261 avtokólik shekaradan ótti, bul eń joǵary kúnderi kúnine 500-ge deiin avtomashinalardyń jinalýyn týdyrdy.
Osylaisha, kólik quraldarynyń ótý jyldamdyǵy árbir ótkizý pýnktine keletin kólik quraldarynyń sanyna bailanysty baiaýlady. Shekaradan ótý kezinde basymdyq jemis-kókónis jáne basqa tez buzylatyn ónimder tielgen avtokólikke beriletindigin atap ótý qajet.
Buǵan deiin atap ótilgendei, birneshe ótkizý pýnktteriniń jabylýy elimizdiń azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan amalsyz shara boldy. Mundai sheshimder ulttyq deńgeide qabyldanady.
Budan basqa, qyrǵyz tarapynyń tikelei ótkizý pýnktterinde karantindik-baqylaý sharalaryn júrgizýi qyrǵyz tarapynda keptelýdiń sebebi bolyp tabylady. Ótkiziletin is-sharalar COVID-19-ǵa jedel-testileýdi, júrgizýshilerge saýalnama júrgizýdi, sondai-aq kólik quraldaryn sanitarlyq óńdeýdi qamtidy. Munyń bári jalpy alǵanda jetkilikti uzaq ýaqyt alady.
Óz kezeginde qazaqstandyq tarap shekarada karantindik normalardy saqtaý úshin tek júrgizýshilerge saýalnama júrgizedi. Rásim shekaralyq tekserý kezinde júrgiziledi jáne qosymsha ýaqyt almaidy. Budan ári Qazaqstan aýmaǵynda úlken júk kólik júrgizýshilerinen TPR-taldaý alynady. Júrgizýshi test nátijelerin kútpeitinin atap ótken jón, ol kelisilgen baǵyt boiynsha jiberiledi. Taldaýlardan infektsiia anyqtalǵan jaǵdaida júrgizýshini saýalnamanyń málimetteri boiynsha tabady. Test teris bolǵan jaǵdaida júrgizýshi belgilengen jerge kedergisiz júre beredi.
Saýda jáne integratsiia ministrliginde: «Jalpy, shyǵatyn júrgizýshilerdi jedel testileýden ótkizý maqsaty túsinikti emes. Barlyq halyqaralyq erejeler boiynsha memleket qaýipsizdikti óz aýmaǵynda qamtamasyz etedi. Alaida, eger bizdiń qyrǵyz áriptesterimiz osyndai jolmen kórshi elderdi «qaýipsizdendirýdi» sheshse de, bul testileýdi ótkizý pýnktinde ne úshin ótkizý kerek, sebebi bul taldaýdy oǵan kire beriste de tapsyrýǵa bolady?» - degen ózekti másele qoiylyp otyr.
Qazaqstan Respýblikasy taýarlardyń qozǵalysy úshin eshqandai kedergiler ornatyp jatpaǵanyn taǵy da rastaǵym keledi.
Aita ketý kerek, bul máseleni Eýraziialyq ekonomikalyq komissiia alqasymen eki ret qaralyp, talqylaýy 4 saǵattan alatyn, nátijesinde Alqa Qazaqstannyń is-qimylynda kedergilerdiń bar ekendigi týraly sheshim qabyldamady. Óz kezeginde, Qazaqstan Respýblikasy Qarjy ministrligi Memlekettik kirister komitetiniń eksporttyq jáne salyqtyq baqylaýdy júzege asyrý bóligindegi is-áreketteri EEK Alqasymen bul sharalar tek ulttyq quziretke ǵana jatatynyn eskere otyryp, zańdy dep tanyldy.
QR Saýda jáne integratsiia ministrliginiń baspasóz qyzmeti
