جالپى قىرعىز رەسپۋبليكاسى بٸر جىلدان اسا قازاق-قىرعىز شەكاراسىنداعى جاعداي تۋرالى مەسەلەنٸ قايتا-قايتا ۋشىعا كٶتەرۋدە.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاقستان كٶرشٸلەردٸ جٷكتەردٸڭ جىلجۋىنىڭ اشىقتىعىن تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى قولدانىپ, جىلجىعان كٶلٸك قۇرالدارى بويىنشا دەرەكتەردٸ الماسۋ, جٷك كٶلٸكتەرٸنە ەلەكتروندىق بٸتەمە قولدانۋ جەنە باسقا تەسٸلدەر ارقىلى كەشەندٸ شەشۋگە سەتسٸز شاقىرۋدا.
ٶتكەن جىلدىڭ باسىنان باستاپ اعىمداعى جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيٸن قازاق-قىرعىز شەكاراسى ارقىلى قازاقستان مەن رەسەي باعىتىندا 80 مىڭعا جۋىق جٷك اۆتوكٶلٸك قۇرالدارى كەسٸپ ٶتكەن. ونىڭ ٸشٸندە 1547 كٶلٸك قۇرالدارىنا تالدامالى تەكسەرٸس جٷرگٸزٸلدٸ. نەتيجەسٸندە 1505 جاعداي بويىنشا قازاقستاننىڭ سالىق زاڭناماسىن ٶرەسكەل بۇزۋشىلىق انىقتالدى. مەسەلەن, قازاقستان مەنە رەسەيدە جالعان الۋشىلار كٶرسەتٸلگەن, كەدەندٸ كەسٸپ ٶتكەن تاۋارلار ٸلەسپە قۇجاتتاردا كٶرسەتٸلگەن تاۋارلارعا ساي كەلمەگەن. نەتيجەسٸندە 5 ملن. اقش دوللارىنان اسا سوماعا سالىقتىق تٶلەمدەر قوسىمشا ەسەپتەلگەن.
كٶرسەتلٸگەن فاكتٸلەرگە قاراماستان, «اڭىزداعى كەدەرگٸلەر» مەسەلەسٸن قوزدىرۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, بٸشكەك نۇر-سۇلتاننىڭ كونسترۋكتيۆتٸ ۇسىنىستارىنا «قۇلاق سالماۋدا». بٸزدٸڭ ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ مۇنداي مٸنەز-قۇلىعى قحر-دان ەاەو ەلدەرٸ اۋماعىنا ەڭ الدىمەن حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى زاڭدى تٷردە جىلجىتپاۋ ماقساتىندا ادال ىنتىماقتاستىقتان ەدەيٸ باس تارتىپ وتىر دەگەن ەدٸل كٷدٸكتەرگە الىپ كەلەدٸ. بۇعان اتالعان مەسەلەنٸ تىم ۋشىقتىرۋ, اقپاراتتىق شابۋىلدار مەن وسى مەسەلەنٸ ەش قاتىسى بولماسا دا دسۇ امۋاعىندا قاراۋ دەلەل بولا الادى.
مەسەلە «تىم ۋشىقتىرىلعاندىعىنا» شەكارانىڭ ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸن ەكٸجاقتى كەسٸپ ٶتۋ حرونومەتراجىن جاساۋ دا كۋە بولا الادى. مەسەلەن, بەكەتتەردٸڭ ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸنە سەيكەس بٸر ۋاقىتتا تەكسەرٸستٸ 20 اۆتوكٶلٸك ٶتە الادى, بۇل رەتتە شەكارانىڭ قازاقستاندىق بٶلٸگٸندە باقىلاۋ جٷرگٸزۋ 20-22 مينۋتتى الادى, ونىڭ 3-5 مينۋتى سالىقتىق باقىلاۋ ٷشٸن قۇجاتتاردى سكانەرلەۋگە كەتەدٸ. بۇل 2020 جىلعى 3 ماۋسىمدا بولىپ ٶتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ ەكٸجاقتى كەزدەسۋٸنٸڭ حاتتاماسىندا بەكٸتٸلگەن.
بۇل رەتتە سوڭعى ايلاردا باقىلانعان شەكارانىڭ قازاق-قىرعىز بٶلٸگٸندە اۆتوكٶلٸكتٸك قۇرالداردىڭ بەلگٸلٸ بٸر جيناقتالۋى بٸرقاتار وبەكتيۆتٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى بولىپ وتىر.
بٸرٸنشٸسٸ, COVID-19 پاندەميياسىنا بايلانىستى 7 اۆتوكٶلٸك ٶتكٸزۋ بەكەتٸنەن 5-ەۋٸنٸڭ عانا جۇمىس ٸستەۋٸ. پاندەميياعا قاراماستان, قازاقستان جٷكتەر تاسىمالى ٷشٸن ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸنٸڭ بارلىعىن بٸردەي جاپقان جوق, تەك قانا بەكٸتٸلگەن سانتارييالىق-كارانتيدٸك نورمالاردى ساقتاي وتىرىپ, قولدانىستاعى ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸنٸڭ سانىن ازايتتى.
ەپيدەمييالوگييالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى بٷگٸنگٸ تاڭدا جاقىن ۋاقىتتا بارلىق ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸنٸڭ جۇمىسىن جاڭارتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. مەسەلەن, بٷگٸننەن باستاپ «سىپاتاي - باتىر» ٶتكٸزۋ بەكەتٸ ٶز جۇمىسىن باستايدى, ول قولدانىستاعى ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸنٸڭ جۇمىسىن جەڭٸلدەتۋگە جەنە جٷك كٶلٸكتەرٸنٸڭ شەكارا ارقىلى ٶتۋٸن جىلدامداتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستاننىڭ ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ: «ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸن جابۋ تۋرالى شەشٸمدٸ قازاقستان كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىن ەكەلۋدٸ جەنە تارالۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا قابىلدادى. ەپيدەمييالىق ەل-اۋقات مەسەلەلەرٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸنە جاتادى, ول ۇلتتىق ٷكٸمەتتٸڭ ايىرىقشا قۇزىرەتٸنە جاتادى. جالپى مەملەكەتتٸك شەكارانىڭ بويىندا بارلىعى 20 ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸ جابىلدى. نەگٸزٸنەن بۇل جەكە تۇلعالار كٶپ ٶتەتٸن بەكەتتەر بولىپ تابىلادى.», – دەپ حابارلادى.
تاعى بٸر فاكتور جەمٸس-كٶكٶنٸس ٶنٸمدەرٸنٸڭ پٸسۋ ماۋسىمىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى تاسىمالدايتىن ٷلكەن جٷك كٶلٸكتەرٸ سانىنىڭ دەستٷرلٸ ٶسۋٸ بولدى. مىسالى, ٶتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا 7 ٶتكٸزۋ پۋنكتٸ ارقىلى 5 589 اۆتوكٶلٸك ٶتتٸ جەنە ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸندە ورتاشا جينالۋ 60-70 اۆتوكٶلٸك بولدى, اعىمداعى جىلعى مامىر ايىندا 2 ٶتكٸزۋ پۋنكتٸ ارقىلى 4 261 اۆتوكٶلٸك شەكارادان ٶتتٸ, بۇل ەڭ جوعارى كٷندەرٸ كٷنٸنە 500-گە دەيٸن اۆتوماشينالاردىڭ جينالۋىن تۋدىردى.
وسىلايشا, كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ ٶتۋ جىلدامدىعى ەربٸر ٶتكٸزۋ پۋنكتٸنە كەلەتٸن كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ سانىنا بايلانىستى باياۋلادى. شەكارادان ٶتۋ كەزٸندە باسىمدىق جەمٸس-كٶكٶنٸس جەنە باسقا تەز بۇزىلاتىن ٶنٸمدەر تيەلگەن اۆتوكٶلٸككە بەرٸلەتٸندٸگٸن اتاپ ٶتۋ قاجەت.
بۇعان دەيٸن اتاپ ٶتٸلگەندەي, بٸرنەشە ٶتكٸزۋ پۋنكتتەرٸنٸڭ جابىلۋى ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان امالسىز شارا بولدى. مۇنداي شەشٸمدەر ۇلتتىق دەڭگەيدە قابىلدانادى.
بۇدان باسقا, قىرعىز تاراپىنىڭ تٸكەلەي ٶتكٸزۋ پۋنكتتەرٸندە كارانتيندٸك-باقىلاۋ شارالارىن جٷرگٸزۋٸ قىرعىز تاراپىندا كەپتەلۋدٸڭ سەبەبٸ بولىپ تابىلادى. ٶتكٸزٸلەتٸن ٸس-شارالار CوVID-19-عا جەدەل-تەستٸلەۋدٸ, جٷرگٸزۋشٸلەرگە ساۋالناما جٷرگٸزۋدٸ, سونداي-اق كٶلٸك قۇرالدارىن سانيتارلىق ٶڭدەۋدٸ قامتيدى. مۇنىڭ بەرٸ جالپى العاندا جەتكٸلٸكتٸ ۇزاق ۋاقىت الادى.
ٶز كەزەگٸندە قازاقستاندىق تاراپ شەكارادا كارانتيندٸك نورمالاردى ساقتاۋ ٷشٸن تەك جٷرگٸزۋشٸلەرگە ساۋالناما جٷرگٸزەدٸ. رەسٸم شەكارالىق تەكسەرۋ كەزٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ جەنە قوسىمشا ۋاقىت المايدى. بۇدان ەرٸ قازاقستان اۋماعىندا ٷلكەن جٷك كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸلەرٸنەن تپر-تالداۋ الىنادى. جٷرگٸزۋشٸ تەست نەتيجەلەرٸن كٷتپەيتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن, ول كەلٸسٸلگەن باعىت بويىنشا جٸبەرٸلەدٸ. تالداۋلاردان ينفەكتسييا انىقتالعان جاعدايدا جٷرگٸزۋشٸنٸ ساۋالنامانىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا تابادى. تەست تەرٸس بولعان جاعدايدا جٷرگٸزۋشٸ بەلگٸلەنگەن جەرگە كەدەرگٸسٸز جٷرە بەرەدٸ.
ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸندە: «جالپى, شىعاتىن جٷرگٸزۋشٸلەردٸ جەدەل تەستٸلەۋدەن ٶتكٸزۋ ماقساتى تٷسٸنٸكتٸ ەمەس. بارلىق حالىقارالىق ەرەجەلەر بويىنشا مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ٶز اۋماعىندا قامتاماسىز ەتەدٸ. الايدا, ەگەر بٸزدٸڭ قىرعىز ەرٸپتەستەرٸمٸز وسىنداي جولمەن كٶرشٸ ەلدەردٸ «قاۋٸپسٸزدەندٸرۋدٸ» شەشسە دە, بۇل تەستٸلەۋدٸ ٶتكٸزۋ پۋنكتٸندە نە ٷشٸن ٶتكٸزۋ كەرەك, سەبەبٸ بۇل تالداۋدى وعان كٸرە بەرٸستە دە تاپسىرۋعا بولادى?» - دەگەن ٶزەكتٸ مەسەلە قويىلىپ وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋارلاردىڭ قوزعالىسى ٷشٸن ەشقانداي كەدەرگٸلەر ورناتىپ جاتپاعانىن تاعى دا راستاعىم كەلەدٸ.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل مەسەلەنٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىمەن ەكٸ رەت قارالىپ, تالقىلاۋى 4 ساعاتتان الاتىن, نەتيجەسٸندە القا قازاقستاننىڭ ٸس-قيمىلىندا كەدەرگٸلەردٸڭ بار ەكەندٸگٸ تۋرالى شەشٸم قابىلدامادى. ٶز كەزەگٸندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلٸگٸ مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ ەكسپورتتىق جەنە سالىقتىق باقىلاۋدى جٷزەگە اسىرۋ بٶلٸگٸندەگٸ ٸس-ەرەكەتتەرٸ ەەك القاسىمەن بۇل شارالار تەك ۇلتتىق قۇزٸرەتكە عانا جاتاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭدى دەپ تانىلدى.
قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
