Ulttar zaman teńizindegi balyqtar tárizdi. Biri tereńde qalsa, endi biri sý betinde erkin júzedi. Teńizdegi irili-usaqty mekendeýshiler bir-birimen týys ta, bir-birine jaý da, olardyń kúshtisi álsizin qorek qylatyny siiaqty tarihtyń aidynynda alpaýyttarǵa talai etnostar jutylyp ketkeni belgili. Al ultty ózgege bodan bolýdan saqtaityn kúsh — rýhaniiat. Rýhaniiattyń tamyry — mádeniet, ádebiet pen óner. Rýhani tamyrynyń salalary berik ult qaisy degende eń aldymen japon eli eske túsedi.
Nippon (nihon) etnoniminiń maǵynasy «Kún negizdi», «Kún tamyrly» dep aýdarylady. Týynda da qyzyl Kún beinelengen Kúnshyǵys eliniń kóshpendi qazaq mádenietimen bailanysy týraly aitqanda balyqty ataýymyzdyń sebebi bar. Ulttyń turmys-tirshiliginde árbir zattyń, ár árekettiń belgili bir ról atqaratynyn eskersek, ulttyq simvoldardyń da filosofiialyq, etnografiialyq jáne ádebi máni bar. Japondar ulttyq bolmysty butarlap, bólshektemei tolyq qalpynda saqtap otyrǵan el. Sakana ieroglifimen tańbalanatyn balyqty japondardyń ulttyq asy dep qana qarastyrýǵa bolmaidy. Sakana ulttyq aǵash sakýra men ulttyq sýsyn sake siiaqty basty simvoldar sanatyna jatady. Kúnshyǵys halqy nelikten sakýra, sake, sakanany ulttyq simvol retinde áspetteitinin buǵan deiin dúniejúziniń birde-bir shyǵystanýshysy, ne ádebiettanýshysy nemese lingvist ǵalymy dáleldei alǵan joq. Bul simvoldardyń mánine úńilmedi de. Óitkeni, simvoldardyń syry kóshpendiler mádenietimen bailanysty edi.
Ǵylym salalary qashanda bir-birimen sabaqtasa bailanysyp jatyr. Úsh shekti shiamisen aspabynan bastap, koto, biva, fýe, shiakýhachi siiaqty mýzykalyq muralar arhipelagqa osydan 30 myń jyl burynǵy Dziomon dáýirinde eldiń ońtústigindegi Okinava araldary arqyly kirgen. Japon araldarynan Dziomon dáýirine jatatyn qysh ydystar kóptep tabylǵan («Nihongidjiýtsýshi» Tokio: 2001, 6 bet). Búginde kóp qoldanylmaityn, dańǵaraǵa uqsas japon taikosynyń Okinava óńirimen bailanysty tarihyn Iamamoto Hiroko degen ónertanýshy jazǵan («Nihonnotaiko, Adjiianotaiko» Tokio: 2002).
Búginge deiin dúniejúziniń ǵalymdary japon ultynyń tegi týraly dáleldi pikir aita almady. Japon mádenietiniń tarihyn Orta Aziia halyqtary mádenietimen, onyń ishinde qazaq rýhaniiatymen bailanystyra zerttegen eshkim bolmady. V.N. Goregliad «Japon ulty Polineziia araldarynan kóship kelgen» («Klassicheskaia kýltýra Iaponii. Ocherki dýhovnoi jizni.» S-P: 2006, 7 bet) degen teoriiany usynsa, zertteýshilerdiń deni japon mádenieti Koreia men Qytai arqyly basqa bir beimálim aimaqtan jetkendigin aitqanmen, naqty qai jer ekenin atai almaǵan. Ol beimálim aimaqtyń kóshpendiler dalasy ekendigi búgingi HHI ǵasyrda dáleldenýi buǵan deiin Aziiada batystyq ideologiia ústemdik etkendiginen dep bilemiz. Dziorýri, No, Kabýki teatrlarynyń arhaikalyq negizi jyraýlar mádenietinde bolsa, jyraýlardyń atasy Qorqyt baba kúmbeziniń Syr boiynda ekendigi belgili.
Al koto aspaby qazaqtyń jetigenine uqsaidy. Koto on úsh, on jeti jáne jiyrma bir shekti bolsa, jetigen úsh shekti. Qytaida osyndai aspaptyń chjen degen túri bar. Japon mýzykasynyń kóshpendiler órkenietimen bailanysty ekendigin dáleldeitin taǵy bir faktor mýzykalyq aspaptyń ónertaný turǵysynan ǵana emes, lingvistikalyq ta sipatyna qatysty. Jeti sany japon tilinde shichi tańbasymen beinelense, gen — shek degen maǵyna beredi.
Demek, jetigen sóziniń etnolingvistikalyq astary — jeti shekti aspap semantikasyna saiady. Joǵaryda keltirilgen mysaldardan túietinimiz, japon óneriniń bastaý tarihy 20-30 myń jyl burynǵy Dziomon dáýirinde jatyr.
Etnografiialyq oiý-órnekti zattar týraly aitqanda kóshpendiler turmysynda kiiz úidiń jabdyqtaryna mán beremiz. Ejelgi kóshpendiler tanymyndaǵy shańyraq Kún simvolikasymen bailanysty. Gýn kósemi erte turyp, Kúnge qarap siynǵan. Kúnshyǵys halqynyń týynda Kúnniń beinelenýi etno-mádeni tanym kókjiegin tanytsa kerek. Japon eli etnikalyq erekshelikti osylai saqtap otyr.
Ejelgi Jibek joly boiyndaǵy qazaq shaharlarynyń búginde aty ǵana saqtalsa, bul jol Shyǵys halyqtarynyń ortaq tarihynyń tamyry ispetti. Jibek kezdemelerdi tek Shyǵys halyqtary paidalanǵan. Japon kimonosy da jibekten tigilgendigi belgili. Kózdiń jaýyn alatyn kimonolar japon mádenietiniń aishyqty bir salasy. Eger kimono sóziniń lingvo-mádeni sipatyna mán bersek, ki — kiiý, mono — zat degen qos uǵymnyń birigýinen quralǵan. Kiiý, kiim degen qazaq sózderiniń etimologiiasy japon tilindegi ki tańbasymen tamyrlas ekendigi aiqyn. Eger qazaqtyń kamzol-shapandarynda kóshpendi halyqtyń turmys-tirshiligine tán oiý-órnekter bederlense, japon kimonosynda araldardyń tabiǵaty aishyqtalǵan. Kimono matsýmoioý, kikýakikýsa, kika, shirohagi, adjisai, tsýbaki, momidji («Nihonnodentoý. Irotokatachi» Tokio: 1987, 31-44 better) oiý-órnekteri salynǵan kezdemelerden tigiledi. Er kisi kóbine kók tústi kimono kise, qyz-kelinshekter jyl mezgiline qarai sakýra, tolqyndy teńiz, san-alýan oiý-órnekter beinelengen kimono kiedi. Kimononyń tigisine qarap, qai óńirden, jyldyń qai mezgili ekenin bilýge bolady. Kimonony kiiýdiń ózi úlken óner.
Er adamnyń rý tańbasy kimononyń iyǵyna, keýdesine tańbalanady. Qazirde ulttyq merekelerde kimonodan japondyq názik estetikalyq talǵam ańǵarylyp turady. Kimononyń qyzdar kietin fýrisode, irotomesode, jazǵa arnalǵan iýkata siiaqty túrlerimen qosa kýrotomesode, hoýmongi, iromýdji, tsýkýesage (Kigýchiia Ioshiko. «Kimononokitsýketotabimúsýbi» Tokio: 2002, 4-7 better) siiaqty túrleri bar.
Japon halqy ulttyq mádeniettiń formasymen qatar mán-mazmunyn da saqtaǵan. Batys mádeniettanýshylary men shyǵystanýshylary japon mádenietiniń tek syrtqy pishinine ǵana nazar aýdaryp kelgendigi jasyryn emes. Japon halqy «ulttyq» uǵymyn basqa uǵym-túsinikterden árdaiym joǵary qoiady. Japondyq mádeniet pen batystyq mádeniettiń arasynda úlken qorǵan bar. Óziniń ulttyq bolmysyna qol suqpaityn birden-bir ult desek te bolady. Japon ónerine zamanaýi sipat berý tán emes. Máselen, No, Kabýki, Dziorýri teatrlarynyń repertýary san ǵasyr burynǵy ónerdiń osy túri alǵash paida bolǵan kezdegi alǵashqy qoiylymdardan turady. Ártisterdiń kostiými, sahna, dekoratsiia, t.b. tolyǵymen ejelgi qalpynda saqtalǵan. Eger japonnyń ulttyq teatryna qazirgi dramatýrgterdiń shyǵarmalaryn engizse, bul ult ónerine qol suǵýshylyq bolar edi. Sondai-aq, shiamisen, koto, shiakýhachide oinaǵan ónerpazdar únemi sahnaǵa kimonomen ǵana shyǵady.
Japon mádenieti men óneriniń saqtalýynan da ýchi/soto uǵymdarynyń filosofiialyq tereń astaryn baiqaimyz. Ýchi — ishki, ózimdiki, soto — syrtqy, bóten bolsa, japondar ult ónerine «bótendi» aralastyrmaidy. Ulttyq mádenietti saqtaýdyń basty belgisi de osy. Mysaly, Gion matsýri merekesinen kóne zaman kúimesin kórgende Heian dáýiri kóz aldymyzǵa keledi. Japon mádenietine bólshektik emes, tutastyq sipaty tán. Qyz balalardyń hinamatsýri merekesi kezinde bezendiriletin qýyrshaqtarǵa nazar salsaq, ár satydaǵy sakýra, shabdaly tárizdi detaldardyń qai zamanda bolsyn óz ornynda turǵanyn kóremiz. Ǵuryptyq sharanyń qaisysy bolsa da ár zat óz ornynda, mánin tolyq saqtap turǵany baiqalady. Óitkeni, ónerdegi simvol degenimiz — mán. San men ret buzylsa, mán joiylady. Bul qaǵidany ejelgi kóshpendiler berik ustanǵan.
Aqsaqaldar institýty, otbasyndaǵy er adamnyń statýsy, úlkendi syilaý siiaqty uǵym-túsinikter japon mádenieti men kóshpendilerdiń ómir saltyna tikelei qatysy bar ekenin kórsetedi. Tarihi kezeńder qos ulttyń arasyn bólse de, jańa zamanda ejelde etene jaqyn bolǵandyǵymyzdy aishyq aita alamyz. Kóshpendiler órkenietiniń bir bóligi japon mádenieti ekendigi aiqyn. Oǵan biz etnografiialyq, tarihi-lingvistikalyq, ádebi keshendi zertteý júrgizý nátijesinde kózimiz jetti. Elaralyq yntymaqtastyq ekonomika ǵana emes, ónerde de kórinýi tiis. Qazaq pen japon gendik qana emes, rýhani turǵydan da jaqyn ekendigi etnomádeni qundylyqtarynan tanylsa kerek. Keibir japon ǵalymdary jazyp júrgendei «japondar Amerika men Afrikadan kelýi múmkin» degen teoriianyń negizsiz ekendigin dáleldep otyrmyz. Qazaq óneriniń tarihy Kúnshyǵyspen bailanysty ekendigi sózsiz.
