ۇلتتار زامان تەڭiزiندەگi بالىقتار تەرiزدi. بiرi تەرەڭدە قالسا, ەندi بiرi سۋ بەتiندە ەركiن جٷزەدi. تەڭiزدەگi iرiلi-ۇساقتى مەكەندەۋشiلەر بiر-بiرiمەن تۋىس تا, بiر-بiرiنە جاۋ دا, ولاردىڭ كٷشتiسi ەلسiزiن قورەك قىلاتىنى سيياقتى تاريحتىڭ ايدىنىندا الپاۋىتتارعا تالاي ەتنوستار جۇتىلىپ كەتكەنi بەلگiلi. ال ۇلتتى ٶزگەگە بودان بولۋدان ساقتايتىن كٷش — رۋحانييات. رۋحانيياتتىڭ تامىرى — مەدەنيەت, ەدەبيەت پەن ٶنەر. رۋحاني تامىرىنىڭ سالالارى بەرiك ۇلت قايسى دەگەندە ەڭ الدىمەن جاپون ەلi ەسكە تٷسەدi.
نيپپون (نيحون) ەتنونيمiنiڭ ماعىناسى «كٷن نەگiزدi», «كٷن تامىرلى» دەپ اۋدارىلادى. تۋىندا دا قىزىل كٷن بەينەلەنگەن كٷنشىعىس ەلiنiڭ كٶشپەندi قازاق مەدەنيەتiمەن بايلانىسى تۋرالى ايتقاندا بالىقتى اتاۋىمىزدىڭ سەبەبi بار. ۇلتتىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگiندە ەربiر زاتتىڭ, ەر ەرەكەتتiڭ بەلگiلi بiر رٶل اتقاراتىنىن ەسكەرسەك, ۇلتتىق سيمۆولداردىڭ دا فيلوسوفييالىق, ەتنوگرافييالىق جەنە ەدەبي مەنi بار. جاپوندار ۇلتتىق بولمىستى بۇتارلاپ, بٶلشەكتەمەي تولىق قالپىندا ساقتاپ وتىرعان ەل. ساكانا يەروگليفiمەن تاڭبالاناتىن بالىقتى جاپونداردىڭ ۇلتتىق اسى دەپ قانا قاراستىرۋعا بولمايدى. ساكانا ۇلتتىق اعاش ساكۋرا مەن ۇلتتىق سۋسىن ساكە سيياقتى باستى سيمۆولدار ساناتىنا جاتادى. كٷنشىعىس حالقى نەلiكتەن ساكۋرا, ساكە, ساكانانى ۇلتتىق سيمۆول رەتiندە ەسپەتتەيتiنiن بۇعان دەيiن دٷنيەجٷزiنiڭ بiردە-بiر شىعىستانۋشىسى, نە ەدەبيەتتانۋشىسى نەمەسە لينگۆيست عالىمى دەلەلدەي العان جوق. بۇل سيمۆولداردىڭ مەنiنە ٷڭiلمەدi دە. ٶيتكەنi, سيمۆولداردىڭ سىرى كٶشپەندiلەر مەدەنيەتiمەن بايلانىستى ەدi.
عىلىم سالالارى قاشاندا بiر-بiرiمەن ساباقتاسا بايلانىسىپ جاتىر. ٷش شەكتi شياميسەن اسپابىنان باستاپ, كوتو, بيۆا, فۋە, شياكۋحاچي سيياقتى مۋزىكالىق مۇرالار ارحيپەلاگقا وسىدان 30 مىڭ جىل بۇرىنعى دزيومون دەۋiرiندە ەلدiڭ وڭتٷستiگiندەگi وكيناۆا ارالدارى ارقىلى كiرگەن. جاپون ارالدارىنان دزيومون دەۋiرiنە جاتاتىن قىش ىدىستار كٶپتەپ تابىلعان («نيحونگيدجيۋتسۋشي» توكيو: 2001, 6 بەت). بٷگiندە كٶپ قولدانىلمايتىن, داڭعاراعا ۇقساس جاپون تايكوسىنىڭ وكيناۆا ٶڭiرiمەن بايلانىستى تاريحىن ياماموتو حيروكو دەگەن ٶنەرتانۋشى جازعان («نيحوننوتايكو, ادجييانوتايكو» توكيو: 2002).
بٷگiنگە دەيiن دٷنيەجٷزiنiڭ عالىمدارى جاپون ۇلتىنىڭ تەگi تۋرالى دەلەلدi پiكiر ايتا المادى. جاپون مەدەنيەتiنiڭ تاريحىن ورتا ازييا حالىقتارى مەدەنيەتiمەن, ونىڭ iشiندە قازاق رۋحانيياتىمەن بايلانىستىرا زەرتتەگەن ەشكiم بولمادى. ۆ.ن. گورەگلياد «جاپون ۇلتى پولينەزييا ارالدارىنان كٶشiپ كەلگەن» («كلاسسيچەسكايا كۋلتۋرا ياپونيي. وچەركي دۋحوۆنوي جيزني.» س-پ: 2006, 7 بەت) دەگەن تەورييانى ۇسىنسا, زەرتتەۋشiلەردiڭ دەنi جاپون مەدەنيەتi كورەيا مەن قىتاي ارقىلى باسقا بiر بەيمەلiم ايماقتان جەتكەندiگiن ايتقانمەن, ناقتى قاي جەر ەكەنiن اتاي الماعان. ول بەيمەلiم ايماقتىڭ كٶشپەندiلەر دالاسى ەكەندiگi بٷگiنگi ححI عاسىردا دەلەلدەنۋi بۇعان دەيiن ازييادا باتىستىق يدەولوگييا ٷستەمدiك ەتكەندiگiنەن دەپ بiلەمiز. دزيورۋري, نو, كابۋكي تەاترلارىنىڭ ارحايكالىق نەگiزi جىراۋلار مەدەنيەتiندە بولسا, جىراۋلاردىڭ اتاسى قورقىت بابا كٷمبەزiنiڭ سىر بويىندا ەكەندiگi بەلگiلi.
ال كوتو اسپابى قازاقتىڭ جەتiگەنiنە ۇقسايدى. كوتو ون ٷش, ون جەتi جەنە جيىرما بiر شەكتi بولسا, جەتiگەن ٷش شەكتi. قىتايدا وسىنداي اسپاپتىڭ چجەن دەگەن تٷرi بار. جاپون مۋزىكاسىنىڭ كٶشپەندiلەر ٶركەنيەتiمەن بايلانىستى ەكەندiگiن دەلەلدەيتiن تاعى بiر فاكتور مۋزىكالىق اسپاپتىڭ ٶنەرتانۋ تۇرعىسىنان عانا ەمەس, لينگۆيستيكالىق تا سيپاتىنا قاتىستى. جەتi سانى جاپون تiلiندە شيچي تاڭباسىمەن بەينەلەنسە, گەن — شەك دەگەن ماعىنا بەرەدi.
دەمەك, جەتiگەن سٶزiنiڭ ەتنولينگۆيستيكالىق استارى — جەتi شەكتi اسپاپ سەمانتيكاسىنا سايادى. جوعارىدا كەلتiرiلگەن مىسالداردان تٷيەتiنiمiز, جاپون ٶنەرiنiڭ باستاۋ تاريحى 20-30 مىڭ جىل بۇرىنعى دزيومون دەۋiرiندە جاتىر.
ەتنوگرافييالىق ويۋ-ٶرنەكتi زاتتار تۋرالى ايتقاندا كٶشپەندiلەر تۇرمىسىندا كيiز ٷيدiڭ جابدىقتارىنا مەن بەرەمiز. ەجەلگi كٶشپەندiلەر تانىمىنداعى شاڭىراق كٷن سيمۆوليكاسىمەن بايلانىستى. گۋن كٶسەمi ەرتە تۇرىپ, كٷنگە قاراپ سيىنعان. كٷنشىعىس حالقىنىڭ تۋىندا كٷننiڭ بەينەلەنۋi ەتنو-مەدەني تانىم كٶكجيەگiن تانىتسا كەرەك. جاپون ەلi ەتنيكالىق ەرەكشەلiكتi وسىلاي ساقتاپ وتىر.
ەجەلگi جiبەك جولى بويىنداعى قازاق شاھارلارىنىڭ بٷگiندە اتى عانا ساقتالسا, بۇل جول شىعىس حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىنىڭ تامىرى iسپەتتi. جiبەك كەزدەمەلەردi تەك شىعىس حالىقتارى پايدالانعان. جاپون كيمونوسى دا جiبەكتەن تiگiلگەندiگi بەلگiلi. كٶزدiڭ جاۋىن الاتىن كيمونولار جاپون مەدەنيەتiنiڭ ايشىقتى بiر سالاسى. ەگەر كيمونو سٶزiنiڭ لينگۆو-مەدەني سيپاتىنا مەن بەرسەك, كي — كييۋ, مونو — زات دەگەن قوس ۇعىمنىڭ بiرiگۋiنەن قۇرالعان. كييۋ, كيiم دەگەن قازاق سٶزدەرiنiڭ ەتيمولوگيياسى جاپون تiلiندەگi كي تاڭباسىمەن تامىرلاس ەكەندiگi ايقىن. ەگەر قازاقتىڭ كامزول-شاپاندارىندا كٶشپەندi حالىقتىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگiنە تەن ويۋ-ٶرنەكتەر بەدەرلەنسە, جاپون كيمونوسىندا ارالداردىڭ تابيعاتى ايشىقتالعان. كيمونو ماتسۋمويوۋ, كيكۋاكيكۋسا, كيكا, شيروحاگي, ادجيساي, تسۋباكي, موميدجي («نيحوننودەنتوۋ. يروتوكاتاچي» توكيو: 1987, 31-44 بەتتەر) ويۋ-ٶرنەكتەرٸ سالىنعان كەزدەمەلەردەن تiگiلەدi. ەر كiسi كٶبiنە كٶك تٷستi كيمونو كيسە, قىز-كەلiنشەكتەر جىل مەزگiلiنە قاراي ساكۋرا, تولقىندى تەڭiز, سان-الۋان ويۋ-ٶرنەكتەر بەينەلەنگەن كيمونو كيەدi. كيمونونىڭ تiگiسiنە قاراپ, قاي ٶڭiردەن, جىلدىڭ قاي مەزگiلi ەكەنiن بiلۋگە بولادى. كيمونونى كييۋدiڭ ٶزi ٷلكەن ٶنەر.
ەر ادامنىڭ رۋ تاڭباسى كيمونونىڭ يىعىنا, كەۋدەسiنە تاڭبالانادى. قازiردە ۇلتتىق مەرەكەلەردە كيمونودان جاپوندىق نەزiك ەستەتيكالىق تالعام اڭعارىلىپ تۇرادى. كيمونونىڭ قىزدار كيەتiن فۋريسودە, يروتومەسودە, جازعا ارنالعان يۋكاتا سيياقتى تٷرلەرiمەن قوسا كۋروتومەسودە, حوۋمونگي, يرومۋدجي, تسۋكۋەساگە (كيگۋچييا يوشيكو. «كيمونونوكيتسۋكەتوتابيمٷسۋبي» توكيو: 2002, 4-7 بەتتەر) سيياقتى تٷرلەرi بار.
جاپون حالقى ۇلتتىق مەدەنيەتتiڭ فورماسىمەن قاتار مەن-مازمۇنىن دا ساقتاعان. باتىس مەدەنيەتتانۋشىلارى مەن شىعىستانۋشىلارى جاپون مەدەنيەتiنiڭ تەك سىرتقى پiشiنiنە عانا نازار اۋدارىپ كەلگەندiگi جاسىرىن ەمەس. جاپون حالقى «ۇلتتىق» ۇعىمىن باسقا ۇعىم-تٷسiنiكتەردەن ەردايىم جوعارى قويادى. جاپوندىق مەدەنيەت پەن باتىستىق مەدەنيەتتiڭ اراسىندا ٷلكەن قورعان بار. ٶزiنiڭ ۇلتتىق بولمىسىنا قول سۇقپايتىن بiردەن-بiر ۇلت دەسەك تە بولادى. جاپون ٶنەرiنە زاماناۋي سيپات بەرۋ تەن ەمەس. مەسەلەن, نو, كابۋكي, دزيورۋري تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارى سان عاسىر بۇرىنعى ٶنەردiڭ وسى تٷرi العاش پايدا بولعان كەزدەگi العاشقى قويىلىمداردان تۇرادى. ەرتiستەردiڭ كوستيۋمi, ساحنا, دەكوراتسييا, ت.ب. تولىعىمەن ەجەلگi قالپىندا ساقتالعان. ەگەر جاپوننىڭ ۇلتتىق تەاترىنا قازiرگi دراماتۋرگتەردiڭ شىعارمالارىن ەنگiزسە, بۇل ۇلت ٶنەرiنە قول سۇعۋشىلىق بولار ەدi. سونداي-اق, شياميسەن, كوتو, شياكۋحاچيدە ويناعان ٶنەرپازدار ٷنەمi ساحناعا كيمونومەن عانا شىعادى.
جاپون مەدەنيەتi مەن ٶنەرiنiڭ ساقتالۋىنان دا ۋچي/سوتو ۇعىمدارىنىڭ فيلوسوفييالىق تەرەڭ استارىن بايقايمىز. ۋچي — iشكi, ٶزiمدiكi, سوتو — سىرتقى, بٶتەن بولسا, جاپوندار ۇلت ٶنەرiنە «بٶتەندi» ارالاستىرمايدى. ۇلتتىق مەدەنيەتتi ساقتاۋدىڭ باستى بەلگiسi دە وسى. مىسالى, گيون ماتسۋري مەرەكەسiنەن كٶنە زامان كٷيمەسiن كٶرگەندە حەيان دەۋiرi كٶز الدىمىزعا كەلەدi. جاپون مەدەنيەتiنە بٶلشەكتiك ەمەس, تۇتاستىق سيپاتى تەن. قىز بالالاردىڭ حيناماتسۋري مەرەكەسi كەزiندە بەزەندiرiلەتiن قۋىرشاقتارعا نازار سالساق, ەر ساتىداعى ساكۋرا, شابدالى تەرiزدi دەتالداردىڭ قاي زاماندا بولسىن ٶز ورنىندا تۇرعانىن كٶرەمiز. عۇرىپتىق شارانىڭ قايسىسى بولسا دا ەر زات ٶز ورنىندا, مەنiن تولىق ساقتاپ تۇرعانى بايقالادى. ٶيتكەنi, ٶنەردەگi سيمۆول دەگەنiمiز — مەن. سان مەن رەت بۇزىلسا, مەن جويىلادى. بۇل قاعيدانى ەجەلگi كٶشپەندiلەر بەرiك ۇستانعان.
اقساقالدار ينستيتۋتى, وتباسىنداعى ەر ادامنىڭ ستاتۋسى, ٷلكەندi سىيلاۋ سيياقتى ۇعىم-تٷسiنiكتەر جاپون مەدەنيەتi مەن كٶشپەندiلەردiڭ ٶمiر سالتىنا تiكەلەي قاتىسى بار ەكەنiن كٶرسەتەدi. تاريحي كەزەڭدەر قوس ۇلتتىڭ اراسىن بٶلسە دە, جاڭا زاماندا ەجەلدە ەتەنە جاقىن بولعاندىعىمىزدى ايشىق ايتا الامىز. كٶشپەندiلەر ٶركەنيەتiنiڭ بiر بٶلiگi جاپون مەدەنيەتi ەكەندiگi ايقىن. وعان بiز ەتنوگرافييالىق, تاريحي-لينگۆيستيكالىق, ەدەبي كەشەندi زەرتتەۋ جٷرگiزۋ نەتيجەسiندە كٶزiمiز جەتتi. ەلارالىق ىنتىماقتاستىق ەكونوميكا عانا ەمەس, ٶنەردە دە كٶرiنۋi تيiس. قازاق پەن جاپون گەندiك قانا ەمەس, رۋحاني تۇرعىدان دا جاقىن ەكەندiگi ەتنومەدەني قۇندىلىقتارىنان تانىلسا كەرەك. كەيبiر جاپون عالىمدارى جازىپ جٷرگەندەي «جاپوندار امەريكا مەن افريكادان كەلۋi مٷمكiن» دەگەن تەورييانىڭ نەگiزسiز ەكەندiگiن دەلەلدەپ وتىرمىز. قازاق ٶنەرiنiڭ تاريحى كٷنشىعىسپەن بايلانىستى ەكەندiگi سٶزسiز.
