ATA – Adam Ata, Adai Ata, Qaraman Ata, Úkasha Ata, Shaqpaq Ata, Shopan Ata, Báidibek Ata, Masat Ata, Beket Ata t.t. bolyp, Ata sózi urpaqqa Ata bolyp moiyndalǵan uly tulǵalarǵa ǵana qosylyp aitylady. Adam balasyna óz atalarynan artyq úlgi bolar adam joq.
AQSAQAL – Aq, Saq, Al degen úsh birikken sózderden turady. Aq (Aqpan, Aqiqat), Saq (Saqtar), Al (Alash, Alty Alash, Alshyn). Qazaqtyń Aqsaqal degen abyz atyna ie bolǵan osylar.
ABYZ – óziniń asqan bilimdi, danalyǵymen elge basshylyq jasaityn, əri joryqqa shyǵarda bata beretin, boljam jasap, joramal aitatyn jəne ejelden qalyptasqan əleýmettik tərtiptiń ertedegi normalary men printsipterin jetik meńgergen bedeldi tulǵa. Abyzdardyń negizgi qyzmeti – han, qolbasshy tóńireginde bolyp səýegeilik, boljaýshylyq jasaý bolǵan.
Qazirgiler «Qazaqtyń abyz uǵymyn arabtyń «hafiz» degen sóziniń túrlengen nusqasy» degen anyqtama beredi. Aqiqatynda, Abyz eshqandai da arap sózi emes, taza qazaqi sóz. .Abyz – ab jáne yz (iz) degen eki birikken sózden turady. Abyzdy sóz túbirimen saralasaq, «Ab» degen túbir, qazaqtyń ejelgi Ata-baba degenindegi baba, iaǵni áke uǵymyn beredi.
Uly atalarymyzdyń san myńdaǵan jyldardan beri aýyzdarynan tastamai kele jatqan:
«Túrkistanda túmen bap,
Sairamdaǵy sansyz bap,
Otyrarda otyz bap,
Baptardyń babyn surasań,
Eń úlkeni Arystan bap» degenimizdegi baptarymyzdyń túbiri osy «ab». Al, pirlerdiń Piri Medina da Muhambet, Túrkistan da Qoja Ahmet jáne Mańǵystaýlyq Áýlie Beket Pir Atalar osy baptardyń jalǵasy bolyp tabylady.
QARIIa - Qar jáne Iia degen eki birikken sózden turady.
Qar – Qar men Aq sinonim. Appaq qardy - Aqsha Qar deitinimiz osydan. Qardyń túbiri «Ar».
Adamnyń qorǵaýǵa tiis ary ne? Ol: ar-imany (senimi), Atameken týǵan jeri, Otany jáne Otbasy. Qazirgi jaǵdaida bulardyń qataryna Ata saltymyz ben dástúrimizdi, tilimiz ben dástúrli dinimizdi qosýymyz kerek. Adamda osylar bolsa jáne ony qorǵai alatyn senimi bolsa, ol adamnyń Arynyń bar bolǵany. Osylardyń bári, nemese jartylai joq bolsa, ol adamnyń Ary joq, Arsyz bolǵany. Ejelgi qazaqtar birimen-biri kezdesip amandasqan da "ARMA", iaǵni qorǵaityn "ARYŃ BAR MA?" dep amandasyp, oǵan "BARBOL", iaǵni "ARYŃ BAR BOLSYN!" dep jaýap bergen. Mundai amandasý salty "Qoblandy batyr" jyrynda tórt ret qaitalanyp, aishyqtap aitylady.
Al, «Iia»-ǵa kelsek, bul sóz bizde Aziia qurylyǵy ataýynyń ekinshi býynyn da jáne sonymen qatar, álemge sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly qolbasshysy Shyńǵys qaǵandy bergen Bórjigin (Bóri jigi) Adaidan taraityn Qiian (Qiiat) rýynyń sóz túbirinde tur.
Bul sózdiń bizge aityp turǵany, adam balasy kárteigen shaǵynda Ary «appaq qardai» bolyp, adami jaqsy qastietterdiń eń biik shyńyna shyǵýǵa tiis degen sóz. Ejelgi qazaq qariialary osyndai bolǵan.
ShAL – «Shal-shaitannyń aty», shala, shalaǵai, shalapai, shalatýǵan, shalajansar, shalshyq (teńiz de emes, kól de emes, las sý jinalǵan shuńqyr), aljyǵan shal, pətýəsiz shal, qaqpas shal, myljyń shal, kartojnik shal, mədenietsiz shal, nadan shal, soqyr shal, sorly shal, jetesiz shal, shalqaiǵan shal, eńkeigen shal, orystyń araǵyn bóshkelep ishken alqash shal, kommýnist shal, jaǵympaz shal, paraqor shal, jemqor shal, qorqaq shal, ósekshi shal, ótirikshi shal, shalshyqta boq sýǵa bylǵanyp jatqan maskúnem shal, aýzynan «aq it kirip, qara it shyǵatyn» boqtampaz shal, ózi toisa da, kózi toimaityn, ishken-jegenin bilmeitin meshkei shal, aqylsyz shal, aqymaq shal, jaman shal, esirik shal, erme shal, shoshqashy shal, tomyryq shal, shaitan shal, qotyr shal, menmen shal t.t. Shaldyń osyndai qasietteri tym kóp bolady. Shal jaqsy sóz bolsa, osyndai «ataq-dárejeler» qosaqtalyp atalar ma edi. Osyndai sózderdi ATA, AQSAQAL, ABYZ, QARIIaLARǴA qosyp aita alamyz ba? (Qarańyz: Qariialarymyzdy «shal» dep ataýymyz durys pa?).
Keibireýler «shal» degen jaqsy sóz, dep ózeýrep jatady. Solardan «jaqsy sóz bolsa óz úiińdegi atańa «Shal!», «Ái, Shal!» dep sóileisiz be?» degende baryp qana úndei almai qalady.
Qazirgi tańda «shal» degen sózdi orys tildi bilikte júrgen «sheneýnikter» óte jii qoldanady. Ózderinen jasy úlkenderdiń bárine «shal» dep sóileidi. Ózderi, bizde «mine, Shal boldyq» dep masattanyp, marqaiyp, maqtanyp júredi. Adam arlanatan, qorlanatyn sózderdiń «maqtanǵa» ainalǵan zaman-ai!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim
Uqsas jazbalar:
