اتا – ادام اتا, اداي اتا, قارامان اتا, ٷكاشا اتا, شاقپاق اتا, شوپان اتا, بەيدٸبەك اتا, ماسات اتا, بەكەت اتا ت.ت. بولىپ, اتا سٶزٸ ۇرپاققا اتا بولىپ مويىندالعان ۇلى تۇلعالارعا عانا قوسىلىپ ايتىلادى. ادام بالاسىنا ٶز اتالارىنان ارتىق ٷلگٸ بولار ادام جوق.
اقساقال – اق, ساق, ال دەگەن ٷش بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. اق (اقپان, اقيقات), ساق (ساقتار), ال (الاش, التى الاش, الشىن). قازاقتىڭ اقساقال دەگەن ابىز اتىنا يە بولعان وسىلار.
ابىز – ٶزٸنٸڭ اسقان بٸلٸمدٸ, دانالىعىمەن ەلگە باسشىلىق جاسايتىن, əرٸ جورىققا شىعاردا باتا بەرەتٸن, بولجام جاساپ, جورامال ايتاتىن جəنە ەجەلدەن قالىپتاسقان əلەۋمەتتٸك تəرتٸپتٸڭ ەرتەدەگٸ نورمالارى مەن پرينتسيپتەرٸن جەتٸك مەڭگەرگەن بەدەلدٸ تۇلعا. Aبىزداردىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ – حان, قولباسشى تٶڭٸرەگٸندە بولىپ سəۋەگەيلٸك, بولجاۋشىلىق جاساۋ بولعان.
قازٸرگٸلەر «قازاقتىڭ ابىز ۇعىمىن ارابتىڭ «حافيز» دەگەن سٶزٸنٸڭ تٷرلەنگەن نۇسقاسى» دەگەن انىقتاما بەرەدٸ. اقيقاتىندا, ابىز ەشقانداي دا اراپ سٶزٸ ەمەس, تازا قازاقي سٶز. .ابىز – اب جەنە ىز (ٸز) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. ابىزدى سٶز تٷبٸرٸمەن سارالاساق, «اب» دەگەن تٷبٸر, قازاقتىڭ ەجەلگٸ اتا-بابا دەگەنٸندەگٸ بابا, ياعني ەكە ۇعىمىن بەرەدٸ.
ۇلى اتالارىمىزدىڭ سان مىڭداعان جىلداردان بەرٸ اۋىزدارىنان تاستاماي كەلە جاتقان:
«تٷركٸستاندا تٷمەن باپ,
سايرامداعى سانسىز باپ,
وتىراردا وتىز باپ,
باپتاردىڭ بابىن سۇراساڭ,
ەڭ ٷلكەنٸ ارىستان باپ» دەگەنٸمٸزدەگٸ باپتارىمىزدىڭ تٷبٸرٸ وسى «اب». ال, پٸرلەردٸڭ پٸرٸ مەدينا دا مۇحامبەت, تٷركٸستان دا قوجا احمەت جەنە ماڭعىستاۋلىق ەۋليە بەكەت پٸر اتالار وسى باپتاردىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
قارييا - قار جەنە ييا دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى.
قار – قار مەن اق سينونيم. اپپاق قاردى - اقشا قار دەيتٸنٸمٸز وسىدان. قاردىڭ تٷبٸرٸ «ار».
ادامنىڭ قورعاۋعا تيٸس ارى نە? ول: ار-يمانى (سەنٸمٸ), اتامەكەن تۋعان جەرٸ, وتانى جەنە وتباسى. قازٸرگٸ جاعدايدا بۇلاردىڭ قاتارىنا اتا سالتىمىز بەن دەستٷرٸمٸزدٸ, تٸلٸمٸز بەن دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸ قوسۋىمىز كەرەك. ادامدا وسىلار بولسا جەنە ونى قورعاي الاتىن سەنٸمٸ بولسا, ول ادامنىڭ ارىنىڭ بار بولعانى. وسىلاردىڭ بەرٸ, نەمەسە جارتىلاي جوق بولسا, ول ادامنىڭ ارى جوق, ارسىز بولعانى. ەجەلگٸ قازاقتار بٸرٸمەن-بٸرٸ كەزدەسٸپ امانداسقان دا "ارما", ياعني قورعايتىن "ارىڭ بار ما?" دەپ امانداسىپ, وعان "باربول", ياعني "ارىڭ بار بولسىن!" دەپ جاۋاپ بەرگەن. مۇنداي امانداسۋ سالتى "قوبلاندى باتىر" جىرىندا تٶرت رەت قايتالانىپ, ايشىقتاپ ايتىلادى.
ال, «ييا»-عا كەلسەك, بۇل سٶز بٸزدە ازييا قۇرىلىعى اتاۋىنىڭ ەكٸنشٸ بۋىنىن دا جەنە سونىمەن قاتار, ەلەمگە سوڭعى ەكٸ مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى قولباسشىسى شىڭعىس قاعاندى بەرگەن بٶرجٸگٸن (بٶرٸ جٸگٸ) ادايدان تارايتىن قييان (قييات) رۋىنىڭ سٶز تٷبٸرٸندە تۇر.
بۇل سٶزدٸڭ بٸزگە ايتىپ تۇرعانى, ادام بالاسى كەرتەيگەن شاعىندا ارى «اپپاق قارداي» بولىپ, ادامي جاقسى قاستيەتتەردٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا شىعۋعا تيٸس دەگەن سٶز. ەجەلگٸ قازاق قارييالارى وسىنداي بولعان.
شال – «شال-شايتاننىڭ اتى», شالا, شالاعاي, شالاپاي, شالاتۋعان, شالاجانسار, شالشىق (تەڭٸز دە ەمەس, كٶل دە ەمەس, لاس سۋ جينالعان شۇڭقىر), الجىعان شال, پəتۋəسٸز شال, قاقپاس شال, مىلجىڭ شال, كارتوجنيك شال, مəدەنيەتسٸز شال, نادان شال, سوقىر شال, سورلى شال, جەتەسٸز شال, شالقايعان شال, ەڭكەيگەن شال, ورىستىڭ اراعىن بٶشكەلەپ ٸشكەن القاش شال, كوممۋنيست شال, جاعىمپاز شال, پاراقور شال, جەمقور شال, قورقاق شال, ٶسەكشٸ شال, ٶتٸرٸكشٸ شال, شالشىقتا بوق سۋعا بىلعانىپ جاتقان ماسكٷنەم شال, اۋزىنان «اق يت كٸرٸپ, قارا يت شىعاتىن» بوقتامپاز شال, ٶزٸ تويسا دا, كٶزٸ تويمايتىن, ٸشكەن-جەگەنٸن بٸلمەيتٸن مەشكەي شال, اقىلسىز شال, اقىماق شال, جامان شال, ەسٸرٸك شال, ەرمە شال, شوشقاشى شال, تومىرىق شال, شايتان شال, قوتىر شال, مەنمەن شال ت.ت. شالدىڭ وسىنداي قاسيەتتەرٸ تىم كٶپ بولادى. شال جاقسى سٶز بولسا, وسىنداي «اتاق-دەرەجەلەر» قوساقتالىپ اتالار ما ەدٸ. وسىنداي سٶزدەردٸ اتا, اقساقال, ابىز, قارييالارعا قوسىپ ايتا الامىز با? (قاراڭىز: قارييالارىمىزدى «شال» دەپ اتاۋىمىز دۇرىس پا?).
كەيبٸرەۋلەر «شال» دەگەن جاقسى سٶز, دەپ ٶزەۋرەپ جاتادى. سولاردان «جاقسى سٶز بولسا ٶز ٷيٸڭدەگٸ اتاڭا «شال!», «ەي, شال!» دەپ سٶيلەيسٸز بە?» دەگەندە بارىپ قانا ٷندەي الماي قالادى.
قازٸرگٸ تاڭدا «شال» دەگەن سٶزدٸ ورىس تٸلدٸ بيلٸكتە جٷرگەن «شەنەۋنٸكتەر» ٶتە جيٸ قولدانادى. ٶزدەرٸنەن جاسى ٷلكەندەردٸڭ بەرٸنە «شال» دەپ سٶيلەيدٸ. ٶزدەرٸ, بٸزدە «مٸنە, شال بولدىق» دەپ ماساتتانىپ, مارقايىپ, ماقتانىپ جٷرەدٸ. ادام ارلاناتان, قورلاناتىن سٶزدەردٸڭ «ماقتانعا» اينالعان زامان-اي!
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم
ۇقساس جازبالار:
