Osy maqalany jazýmyzǵa bir erekshe sebep boldy. Ádettegidei áleýmettik jelini aýdaryp-tóńkerip otyrǵanymyzda «Shal» sóziniń túpki maǵynasy tósekke jaramai qalǵan er adam» dep bastalatyn soraqy jazbanyń bizdi shalqamyzdan túsirgeni bar.
Jazbany pikir bildirýshiler qoshtap, avtordy qoshemettep jatyr. Sosyn: «Bul qai sasqandary? Ataly sózdiń narqy men parqy kimniń talqysynan ótipti? Mundai «sáýegeiliktiń» tamyry qaida jatyr?» – degen top-top suraqqa toǵytylyp qalǵanymyz ras-ty. Býryl saqaldan aqsaqalǵa ainalyp, qariialyq salaýatyna qanyǵyp, alys ketse atalyq aqylyn saǵynyp ósken qalpymyzben bir, týǵanymnan «atasynyń aýzynan túse qalyp», shaqalaǵynan «shaldyń balasy» atanyp, sharapatymen shar dúnieniń jarty patshasyndai bolyp ósken ózimiz syndy nemere ataýlyny aiaǵannan eki qynjyldyq. Sóittik te, manaǵy sanadaǵy kóp saýal jaýap izdeýge kirisip kettik.
Asyly, bul osydan bir jyl buryn internettiń iin qandyryp, iiriminde uzaqtan-uzaqqa batyp-shyǵyp júrip alǵan mańǵystaýlyq Jánibek Qojyqtyń kezdeisoq aqparaty-tyn. Anyqtap qarasańyz, osy bir jyl aralyǵynda arnaiy siltememen de, siltemesiz de «siltep» júrgenderdiń kóbiniń pikiri sol Jánibektiń jańaǵy soraqy tujyrymynyń tóńireginde órbipti. Onda mańǵystaýlyq jazarman: «Keshe «kempir» sóziniń maǵynasyn jazdym. «Kempir» kúieýi qaitys bolǵan egde jastaǵy áiel degen sóz. Sebebi, qazaqta «pirsizdiń piri shaitan, áieldiń piri kúieýi» degen maqal bar. Al búgin «shal» sóziniń maǵynasyn jazbaqpyn. Oǵan sebep qazirgi jastar bul sózderdiń túpki maǵynasyn tolyq bilmegesin, úlkender «uiat bolady qoiyńdar» demegesin bir-birin «kempir», «shal» dep aityp júr», – dep bir túiedi. Munan ary óz basynan ótken bir jaidy baian etedi. Osydan 25 jyl buryn Ondy aýylynda úlken toi bolǵanyn, sol qýanyshta naǵashysy Ybyrai men naǵashysy quralyptas qariialardyń asaba jigittiń «shal» degen bir sózine shamdanǵanyn tilge tiek etedi. Ári sonda bul renishtiń mánisin suraǵanda tórde otyrǵan naǵashysy «Ái, bala, sózdiń maǵynasyn bilmeseń aitpa, meniń jasym 85-te, biraq 80-ge kelgenimshe shal bolǵanym joq, qalai túsinseń solai túsin», – dep aityp salyp otyrǵanyn jetkizedi. Eń qyzyǵy, shaǵyn jazbanyń túiini de osy negizde qorytylanady. Sóitip, shal–tósekke jaramai qalǵan er adam eken-mys.
Múbádá, dana qazaqtyń «Jel soqpasa, shóptiń basy qimyldamas» dep keletin jaqsy lepesine júginseńiz, jel – bir jyl buryn Jánibek Qojyq esimdi avtordyń jazǵan shala maqala ekeni, shóp – «Feisbýk» áleýmettik jelisindegi sóz zerttegennen kóri, sóz qýǵandy unatatyn top ekenin birden túsinemiz. Óziniń oiyńda oramy qalyptaspaǵan sózdi ózgeden esti sala «oi, pálilep» antalai jónelý áleýmettik jeli qoldanýshylarǵa tán qubylys. Al, 5 jyl saiyn bir orfografiialyq sózdik shyǵaryp qoiyp, lingvistikalyq taldaý men tujyrymdaýdan aýlaq júretin filolog, etimologtar sol minezinen jańylmai bul «pátýá» týraly lám demedi. Áitpese, buǵan qarsy bir ýájdiń, baiyby bútin bir bailamnyń merzimdi baspasózde jaryq kórmegi kerek-tuǵyn. «Atalǵan sózdiń tamyry qaida?» degen bir ǵalym bolsa «alysqa at júgitrpei-aq» qoldaryndaǵy kóp kitaptardyń birine kóz júgirtse bolǵany edi...
Qosh, sonymen qazaq tiliniń alyp sózdigindegi «Shal» ataýy neni meńzeidi degenge toqtalsaq. Birden bala kúnnen qulaqqa sińisti bolǵan myna bir maqal oiǵa oralady. «Altyǵa deiin bala erke, alpystan keiin shal erke» deitin. Qalai ekshep, qai eseppen talqylasańyz da, dál osy maqalda «Shal» ataýy biiktemese, esh alasarmas. Ony aitamyz-aý, mundaida «Bul dúnieniń mysaly, ushyp ótken quspen teń», iá bolmasa, «Bilimiń bolsa-daǵy ushan-teńiz, paidasy joq halqyńa qyzmet etpei» dep qazaq jyrynda tyń súrenimen tanylǵan Shal Qulekeuly aqynnyń esimi oidan shyqpaidy. Aqynnyń azan shaqyryp qoiǵan aty – Tileýke. Al osy Tileýke jyraýdyń 15 jasynda «Shal aqyn» atanýy, árine, halqynyń uly perzentin anaý aitqandai «shal» dep keketip, kemsitýinen emes, qaita «dana, abyz» dep bilgen súiispenshiliginen týyndaǵan. Abyroisyz sóz bolsa ózi de:
Óleńge toqtamaidy Shal degeniń,
Bolmaidy qoiǵa pana tal degeniń...–dep el bergen esimin jyryna qospas edi. Al qazir kóp aityp júrgen «tujyrymǵa» kelsek, shúbálanbasyn, Shal aqynnyń urpaqtary bolǵan. 1964 jyly Muhtar Maǵaýin Shal aqynnyń Qoshan degen shópshegimen kezdesip, babasynyń jyrlaryn aýzynan jazyp alǵan!
Endi osy sózdi zerdelep kórelik. Birinshiden, tarih ǵylymynyń doktory Baqyt Ejenhannyń «Naiman handyǵynyń memlekettik qurylymy» atty eńbegin paraqtasańyz, onda da «Shal» ataýy kezdesedi. Onda ǵalym ejelgi memlekettiń ákimshilik, ózindik basqarý júiesindegi bir laýazym «Shal» ekenin aitady. Oǵan «Jamiǵ-at taýarihtyń» Shyńǵyshan shejiresinde naiman Kúshliktiń aǵa, ápke-qaryndastary, rýy týraly áńgimede osy sózdiń qaitalanyp otyratynyn dálel etedi. Aitalyq: «Alin-shal», «Baian-shal», «Tarý-shal» jáne «Túńge shal» bolyp jalǵasa beredi. Osylaisha Rashid-ad-din óz eńbeginde «shal» ataýyn «hanzada» sózimen teńestiredi. Muny tarih dep bilip, eki deńiz.
Úshinshi dáiekke kelsek. Orta ǵasyrlarda soltústik Qytai jerin qidandar mekendegenin bilemiz. Mine, osy halyqta da «Shal» sózi qoldanylǵan. Máselenki, bútin taipa ómirinen syr shertetin tarihi shejire «Liiao-shi-da» da atalǵan sóz jii ushyrasady. Ol ol ma, eńbektiń «Patshalyq tilge túsinikteme» degen taraýynda «Tamashý sha-li» degen ataý berilip, dál sonda bul tirkes: «tama» – kóne túrikshe «shabarman», al «sha-li» – «ul» dep túsindiriledi. Osyndaǵy «Tamashý sha-li» atqarǵan mindetter mánisine úńilseńiz, mynadai aqparat alasyz. Aqsúiek urpaǵy sanalatyn shal syrt memleketterge qol bastap shyǵady. Ári bul ókildiń jat rý-taipalarǵa qol bastap barýyndaǵy sebep han áýletiniń ókili ekenin jáne barǵan jerin basqarý quzyretiniń barlyǵyn tanytý. Endi osyndaǵy «Tamashý sha-li» sózin túrkilik negizde túgendep, qazaqy sózdik qisynǵa salyp kep jiberseńiz, «tamasha shal» degen sóz shyǵady. Bulai deitinimiz, «Sha-li» ataýy erte qytai ieroglifteriniń zańdylyqtaryna baǵynǵan qidan tili ekenin, al túptep kelgende onyń túrkilik «shal» sózi ekenin baǵamdaý qiyn bolmasa kerek. Demek, munda da túrkilik tanymnyń jatqany baiqalady.
Túrkilik tanym demekshi, osy oraida ejelgi túrikter ataýy airyqsha dáldikpen, asqan uqyptylyqpen jazylǵan Dý Sýdyń IX ǵasyrdaǵy «Týn-diian-da» degen kitabynan da bir derek keltire ketkenimiz artyq bolmas. Atalǵan eńbekte: «Alǵashynda túrik aqsúiekteriniń laýazymdary on dárejege bólingen. Olardyń aty adam denesi, jasy, saqal-shashy, ańdardyń aty siiaqtylardan kelgen», – deitin erekshe bir málimet bar. Munyń nesi erekshe deisiz ǵoi? Sebebi, onda búgingi bizdiń sózdik qoldanysymyzdaǵy «Aqsaqal», «shal», «bas ýázir», «qolbasshy» taǵy sol sekildi adamnyń dene múshesi men jasyna qatysty qoiylǵan kóptegen sózderdiń túp-tamyry aiqyndala túsetindei. Osydan baryp shyn mánindegi «Shal» sóziniń qaidan shyqqanyn, onyń túp-tamyrynyń qaida jatqanyn baǵamdai alasyz.
Alysqa barmai, jaqynnan taǵy bir-eki dáiek usynalyq. Sózdiń máiegin tanyǵan, Alash baspasóziniń atasy bolǵan áigili Ahmet Baitursynulynyń da «Shal men jumysker sózi» degen mysal óleńi bolmaýshy ma edi? Onan da beri zerdelei tússeńiz, Altaidyń kerbuǵysy atanǵan ataqty Oralhannyń «Toqadan qalǵan tuiaq» atty eńbegi taǵy bar. Sonda emes pe, jazýshynyń «Toqa shal» dep kórshisiniń atyn týyndyda kóp kiriktiretini. Qarymdy qalamger óz shyǵarmasynda «shal» sóziniń ornyna basqa ataý tappady deisiz be, tabady. Tek aqylǵa tereń, sózge kenen zerger kóshpendi qazaq psihologiiasynyń qatpar-qatparyna, tanym-tuńǵiyna osy bir sózdiń sińimdi, qonymdy ekenin uqqasyn jazbady ma?
Tipten, bul ataýdyń sanamyzǵa sińimdi, qonymdy ekeni týraly mysal kerek dese, «Shaldy shaqyr, asyńa kelsin, shaldyǵyna kúl, basyńa kelsin» degen maqaldy ishtei qaitalaisyz. Jánibek Qojyq esimdi jazarman aitqandai «jaramsyz erkek» maǵynasyndaǵy sóz bolsa, atam qazaq ataly sózinde «shaldyǵyna kúl, basyńa kelsin» dep balasyna jamandyq tiler me edi, táiiri?! Baqsańyz, munda da «Shal» ataýyn qazaqtyń «jas kúninde bir bala, qartaiǵanda bir bala» dep, onyń árbir «ersi» qylyǵyna túsinistikpen qaraityn tereń tanymy jatqandai. Ásili, bir kezderdegi laýazymǵa orai qurmetti adamdy «shal» deý dástúrge engen, "aqsaqal", "qariia", "qart" degen sózderge teń syily sózder sapyndaǵy ataý. Bir qariianyń «Ái, shal deme, men áli jigitteimin» degen bir aýyz qaǵytpa sózinen qazaqtyń ejelgi túsinigin qoparyp tastardai túsinik izdeý – ábestik. Ol qariianyki «bir kempir bir kempirge: ái, qyz, - depti» degenniń tóńiregindegi qazaqy qyjyrtpa.
Tobyqtai túiin: Irgeles jatqan Reseide til mamandary jyl saiyn ózderiniń sózdik qoryna engen jańalyqtardy tizip, kóne sózderin zerttep, jariialap otyrady. Bizde ondai joq. Sondyqtan ulttyń jadynda saqtalǵan, qazynaly tarihtyń kody ispetti qundy sózder jii qiianat kóredi. Shalasaýatty izdenis «shaldy» shalyp qulatyp, «kempirdi» kemseńdete bastady. «Shaldyń» shalǵaiynan alǵandar, erteń «aqsaqaldy» da albastydai eter. Sondaǵy maqsat ne? Napoleon Bonoparttan qaldy delinip júrgen «Jaýyńnan qoryqpa – týra kelip óltirer, dosyńnan qoryqpa – ary ketse satyp keter. Qoryqsań, ainalasyna nemquraily qaraityndardan qoryq, solardyń únsizdigi kesirinen ainalada opasyzdyq pen qantógis bolyp jatyr» degen sózi oiǵa oralady. Men til mamandarynyń 25 jyldaǵy nemqurailylyǵyn túsine almadym!
Qozybai QURMAN,
"Jetisý" gazeti
.jpg)